Jaramasaqtyq jarysy

Qazaq adam boıyndaǵy qadirsiz minezdi sıpattaǵanda «jaramsaqtanyp» dep jatady. Jalpy, maǵynasy da, túp tórkini de jaqsy sóz emes. «Jaǵynǵan han bolmas, jalpaqtaǵan jar bolmas» degen halqymyz jaramsaqtyqty eshqashan jaqsy qasıet dep te baǵalamaǵan. Kerisinshe, adamnyń ar-ojdanyn alasartatyn, minezdi buzatyn, shyndyqty tumshalaıtyn jaǵymsyz qylyq retinde tanyǵan. Dástúrli qazaq qoǵamynda týra sóz, márttik, namys, ki­silik joǵary baǵa­lanǵandyqtan, jaǵympazdyq pen jal­taqtyqqa syn kózimen qaraǵan. Biraq bul minez qazir bizdiń qoǵamnyń dertine aınalyp barady.

....Birde dáris kezinde Taýman aǵa Amandosov áldenege taýsyla sóılep kele jatty da, aldynda kózderi jáýteńdep otyr­ǵan bizderge – 1-kýrs stýdentterine qarap tosylyp qaldy. Sosyn: «Oqtaı túzý terekten de qısyq butaqtar órbimeı me? Qoǵam bolǵan soń, alasy da, qulasy da bolady ǵoı» dep, eń aldymen bizdi emes, ózin-ózi jubatqandaı bolyp edi. Taýman aǵaı sekildi biz de osyndaı súıkimsiz, surqııa kórinisterge kóz juma qarap, «óter, keter, ósher, ózgerer» dep óz-ózimizdi «jubatqandaı» bolamyz. Alaıda keıingi ýaqytta jaramsaqtar men jaǵympazdardyń jarysy ashyq júrgizile bastady, eń ókinishtisi mundaı jarystarǵa «bás» te tigiledi. Iаǵnı jaramsaqtyq jasaýdyń óz «quny» bar. Bul jarysta kimniń shabandozy top jaryp, baǵy janady, al kimniń aty súrinip, orta jolda qa­lady – oǵan, ókinishke qaraı, ar-ojdan, uıat, namys tóreshi emes, bás tikkenderdiń bedeli sýdıa.

Ras, tobyrlyq psıhologııa buryn da bolǵan, bola da bermek. Bul – aqıqat. Alaı­da joǵarǵy jaqqa jaǵympazdaný men bıligi barǵa yńǵaılana ketýdi áleýmettik jeli­lerde jarnamalap, sánge aınaldyryp jiber­genimiz sonshalyq, muny qalypty quby­lystaı qabyldaıtyn boldyq. Janǵa bata­tyny da, júıke juqartatyny da osy. Nege deısiz be? Sebebi búgingi qoǵam «Ádildik kim­niń jaǵynda?» dep emes, «Bılik kimniń qo­lyn­da?» dep, joǵarǵy jaqqa jaltaqtap, jaǵym­pazdanýmen ómir súrýdi ádetke aınaldyryp aldy. Al ózgeler muny qalypty qubylys retinde qabyldaıtyndaı kúıge tústik.

Álemdik saıasatta da, bastan ótkergen óz tarıhy­myzda da jaramsaqtyqtyń eń qor­qynysh­ty formasyn kórsetetin oqıǵalar az emes. Ákesin aıdaýǵa jiberip, aǵasyn atý jazasyna kesken Stalındi «kúnnen jaryq tulǵaǵa» balap, «danyshpan kósem» sanaǵanymyz da belgili. Ashtyq pen qýǵyn-súrgin kezeńinde shyn qurmetten emes, aman qalý úshin madaq aıtyp jarysty jurt. Bul – ashy da bolsa aqıqat.

Adam aqıqatty emes, bılik ne aıtsa sony shyndyq dep qabyldaı bastaǵan kezde qoǵam taza psıhologııalyq baǵyndyrýǵa moıynusynady. Eger júıe «2 × 2 = 5» degizse, jáne ony barsha jurt maquldasa, bul jaı ǵana absýrd emes. Bul qoǵamnyń quldyrap bara jatqan aýyr atmosferasyn kórsete­di. Al bul – áleýmettanýshylardyń aıtyp otyrǵany.

Joǵarǵy jaqqa qarap oıyn da, boıyn da tez túzeı qoıyp, pikirin ózgerte salatyn, ustanymynan op-ońaı taıqyp ketetinderge qarap otyryp, álemdik saıasatkerlerdiń «Bılikke eń qaýipti adam – jaý emes, bárin maquldaıtyn adam» ekenin ishteı bolsa da moıyndaısyń. Abaı aıtpaqshy, «Jaqynyn tiride ańdyp, ólse ókirip…» júrgender qazir áleýmettik jelide de jetip artylady.

Esterińizde me? Beıimbet Maılınniń «Shanshar moldasy», «Kúlpashy» men «Myr­qym­baıyndaǵy» keıipkerler bolysqa, aýyl­naıǵa, ókimet ókiline jaǵynýshy edi ǵoı. Jan-jaǵyńa bajaılap qarasań, jazýshynyń sol «pysyq», «ıkemdelgish», «jaǵynǵyshtary» búgin de tiri sııaqty. Tek olardyń urpaǵy áleýmettik jelige kóshken. Aıyrmashylyǵy – olar búginde shapan kımeıdi, storıs salady, post jazady.

Qazaq buryn jaramsaq adamdy «pysyq» dep keketetin. О́ıtkeni el ishinde jaǵym­paz­dyq uıat sanalatyn. Qazir kerisinshe, kim kóp maqtasa, kim kóp qoshemet aıtsa, sol «máde­nıetti», «pozıtıvti», «durys adam» bolyp kórinedi. Kim bilsin, Maılınniń keıipkerleri bizdiń zamanǵa tap bolsa, bálkim, bloger bolar ma edi?..