On bes kúnge sozylǵan ordaly oıyn

HHII Máskeý jazǵy Olımpıadasyna 30 jyl Ústimizdegi jylǵy shilde-tamyz aılarynda HHII Máskeý jazǵy Olımpıadalyq oıyndarynyń ótkenine 30 jyl toldy. Tórtkúl dúnıe túgel qulaq túrip, kóz qadaǵan sol ǵalamat sport jarystary shildeniń 19-ynda bastalyp, tamyzdyń 3-inde márege jetti. Jer sharynyń 80 elinen kelgen 5 189 saıypqyran sporttyń 21 túrinen 150 jeke jáne 53 komandalyq jarystar boıynsha 203 medaldar kompleksin sarapqa saldy. Máskeý Oıyndarynda 74 olımpıadalyq, 39 eýropalyq jáne 36 álemdik rekordtar jańartyldy. Bul deńgeıdiń qanshalyqty joǵary bolǵanyn bildirý úshin munyń aldynda 1968 jylǵy Mehıko olımpıadasynda – 28, 1972 jylǵy Mıýnhende – 23, 1976 jylǵy Monrealda 34 álemdik rekordtardyń tirkelgenin aıtsaq ta jetkilikti. Oıyndarǵa osynyń aldyndaǵy Olımpıadalardaǵy altyn medaldardyń 70 paıyzdaı bóligin jeńip alǵan elderdiń sportshylary qatysty. Osynyń ózi munda kelmeı qalǵan birqatar elder sportshylarynyń basty básekelerge pálendeı áser ete almaǵanyn kórsetedi. Máskeý Olımpıadasy týraly aıtqanda, onyń alǵash bata alǵan shaǵyna toqtalmaýdyń reti joq. Ol joldamany 1974 jylǵy 23 qazanda Avstrııanyń astanasy Vena qalasynda ótken Halyqaralyq olımpııalyq komıtettiń 75- sessııasynda aldy. Komıtet tóraǵasy ırlandyq Maıkl Morrıs Kıllanın myrzanyń ózi Oıyndardyń Kremldi qalada ótýine yqylas tanytty. KSRO astanasy bul talasta AQSh-tyń Los-Andjeles qalasyn jeńip shyqty. Al Halyqaralyq olımpııalyq komıtettiń 77-sessııasy osy Oıyndar baǵdarlama-kúntizbesin bekitip berdi. Al munyń aldynda HHII jazǵy Olımpıadany ótkizý jónindegi uıymdastyrý komıtetiniń ótinishi boıynsha Búkilodaqtyq gıdrometeorologııalyq aqparattar ǵylymı-zertteý ınstıtýty sońǵy 100 jylǵa jýyq ýaqyt aý­qymyndaǵy aýa raıyna baqylaý júrgizý nátı­jelerin muqııat zerttep shyqqan edi. Onyń qorytyndysymen Máskeýdegi eń jyly mezgil shildeniń ekinshi jartysy men tamyzdyń bas jaǵy aralyǵynda oryn alatyny anyqtaldy. Biraq naǵyz “aýa raıynyń buzylýy” Oıyndar ótetinnen bir jyldaı buryn, 1979 jyldyń jeltoqsan aıynda bastaldy. Memleketter arasyn­daǵy saıası sıpattaǵy qabaqty kúrt óz­ger­tip jibergen bul oqıǵa osy kezde keńes ás­ker­leriniń Aýǵanstanǵa basyp kirýinen órbidi. Sol shaqta Kabýlǵa desant tastaýǵa ózi de qush­­tar bolyp otyrǵan AQSh prezıdenti Djeıms Karter Keńes Odaǵy sarbazdaryn alyp ketpese, Olımpıadalyq oıyndarǵa boıkot jarııalaı­­tynyn málimdep, aıdaladan ses kórsetti. Nátıjesinde kelesi jyly AQSh, GFR, Qytaı, Japonııa jáne Kanada bastaǵan 30 el Máskeýge sportshylar delegasııasyn jibermeı qaldy. Soǵan qaramastan, Máskeý Olımpıadasy ozyq oıly adamzatqa orman shaıqatardaı ke­re­met bir tabyspen ótti. Ol sol kezeńdegi álem qu­laq túrgen uly oqıǵalardyń eń bastysyna aınaldy. Máskeý Olımpıadasy eń aldymen aldaǵy sol baıraqty básekeler ótetin jańa sport ke­shenderi men arenalaryn salyp, qatarǵa qosýdan bastaldy. KSRO astanasynda osy kezdiń ózinde bir mezgilde mıllıonǵa jýyq adamnyń basyn jınaı alatyn 5 myńnan artyq ártúrli sport ǵımarattary bar edi. Biraq sportshylarǵa, kó­rer­mender men qonaqtarǵa barynsha jaqsy jaǵ­daılar jasaý úshin burynnan bar sport ke­shenderin qaıta jańǵyrtyp, jańadan birqatar mekender salý qajet boldy. Qalanyń soltústik bóliginde ekinshi sport ortalyǵy qatarǵa qosyl­dy. Mundaǵy Beıbitshilik dańǵyly men Kom­mýna alańy ortasynda qanatynyń astyna eki bólek úlken zal men júzý basseınin qatar alǵan jabyq stadıon paıda boldy. Endi Krylatskoe aýdany jańa sport ortalyǵyna aınaldy. Munda buryn Eýropadaǵy eń iri eskekpen júzý ka­nal­darynyń biri bar edi, Oıyndardyń qarsańynda qaıyqtar ellıngteri, sport zaldary, qyzmettik baspanalar sap túzedi. Bulardan basqa, júzý kanalyna taıaý mańnan sadaq atatyn stadıon, sheńberli velojol men jabyq velodrom boı kóterdi. Sonymen qatar Izmaılovodaǵy mem­lekettik ortalyq dene tárbıesi ınstıtýtynda birneshe basseın men aýyr atletter jarysatyn zaly bar keshen kerege kerdi. Al Olımpııalyq derevnıa Mıchýrın dańǵyly boıyna qonys tepti. Budan bólek, halyqaralyq alty klass boıynsha jelkendi qaıyqpen jarys Estonııa astanasy Tallın qalasynda uıymdastyryldy. Olımpııalyq oıyndardyń ashylý saltana­tynyń ózi naǵyz sporttyq merekege ulasyp, ony kórýshilerge ǵalamat áser etti. Ol Lýjnı­kıdegi úlken sport arenasynda ótti. Rásim basynda Olımpııalyq oıyndardyń úsh márte chempıony, jeńil atlet Vıktor Saneev qolyna Olımpııa alaýyn ustap, alań ortasyna shyǵa kel­di. Stadıondy aınala bir júgirip ótken ol alaýdy Olımpıada chempıony, belgili basket­bol­shy Sergeı Belovqa jetkizdi. Sol sát Shy­ǵys trıbýnasy ústinen kenet aq tústi qalqandar tóselip, joǵary qaraı jol salyna qaldy. Mine, sol qalqandardyń ústimen bıikke júgire órlegen sportshy tóbedegi erneýge baryp, Olımpııalyq keseden aspanǵa qaraı ot laýlatty. Astaýda jalyn lap ete túsken boıda kompozıtor Dmıt­rıı Shostakovıchtiń keıin Máskeý Olımpıa­dasynyń mýzykalyq emblemasyna aınalatyn “Merekelik ývertıýrasy” shalqyp ala jóneldi. Osydan keıin Oıyndarǵa qatysýshy quramalar­dyń delegattary saltanatty sherýmen stadıon ishin boılaı júrip ótti. Al Monreal Olımpıa­dasynyń qaharmany, keńes gımnasty Nıkolaı Andrııanov barlyq qatysýshylar atynan olım­pııalyq antty oqyp berdi. Sol sátte stadıon­daǵy alyp tablodan jeti qat kóktiń tórinde samǵap ushyp júrgen keńes ǵaryshkerleri Leonıd Popov pen Valerıı Rıýmın beıneleri kórinip, olar olımpııashy oǵlandardy bastal­ǵaly turǵan sport meıramymen quttyqtady. Al erteńine, shildeniń 20-synda jan berip, jan alysatyn básekege toly jankeshti jarys­tar bastaldy ketti. Onyń qorytyndy nátı­je­sinde 80 altyn, 69 kúmis jáne 46 qola, barlyǵy 185 medaldy qorjynǵa basqan KSRO sport­­­shylary resmı emes esepte jalpy komandalyq birinshi oryndy jeńip aldy. Komandalyq ekinshi orynǵa 47 altyn, 37 kúmis jáne 42 qola medalmen GDR sportshylary ornalasty. Úshinshi tuǵyr 8 altyn, 16 kúmis jáne 17 qola medal alǵan Bolgarııa komandasyna buıyrdy. Álbette, osy uly dúbirdiń qalyń ortasynda Qazaqstannan barǵan 20 sportshy da jarysqa jalyn qosyp, jarqyldap júrdi. Bul aıtýly alaman eń aldymen qazaq sportshylarynyń baǵyn jandyrǵan Olımpıada boldy. Rasynda da áıgili jelaıaq Ǵusman Qosanovtyń 1960 jylǵy Rımdegi kúmis jáne basketbolshy Áljan Jar­muhamedovtiń 1972 jylǵy Mıýnhendegi altyny men 1976 jylǵy Monrealdaǵy qola medalda­rynan ózge qazaq balasynda júlde joq edi. Biraq, bulardyń ekeýi de Olımpıadaǵa Qazaq­stannan barǵan joq-tyn. Sol joly ásker qatarynda júrgen Ǵusman Moldavııa atynan tússe, Áljan Máskeýdiń SSKA komandasynyń atyn shyǵarǵan-dy. Bul Olımpıada sonymen birge jalpy Qazaqstan sportynyń da úlken órleýin aıdaı álemge pash etti. Bizdiń respýblı­kanyń sonaý 1956 jyly Melbýrnda ótken HVI Olımpııalyq oıyndardan bastaý alatyn sport­shylar delegasııasy Máskeýde barynsha qomaq­tylana tústi. Onyń ústine bul joly alǵan medaldarymyzdyń jalpy sany jóninen de, onyń ishindegi altyny boıynsha da bárinen asyp tústik. Máskeýden bizdiń qyzdar men jigitter 8 altyn, 2 kúmis jáne 8 qola medal alyp qaıtty. Munyń aldyndaǵy Monrealdan 3 altyn, 1 kúmis medalmen oralǵan shymkenttik gımnastshy qyz Nellı Kım bul joly 2 altyn medaldy oljalady. Al qazaqstandyqtarǵa osy alamanda birinshi altyndy alyp bergen klas­sıkalyq kúres sheberi Jaqsylyq Úshkempirov boldy. Osydan keıin ol 1981 jyly álem chem­pıo­ny, 1982 jyly Álem kýbogynyń jeńimpazy ataqtaryn jeńip alyp, úlken sportpen qosh aıtysty. Qazir “grek-rım kúresi” atanyp júrgen sol klassıkalyq beldesýdiń básinde bizden Shámil Serikov pen Anatolıı Bykov te bar edi. Munyń aldynda Monrealda altyn alǵan Tolıa bul joly kúmispen shekteldi de, Shámil qarsylas­taryn bet qaratpaı, chempıon atandy. Kilemge barlyǵy alty ret shyqqan ol sonyń tórteýin merziminen buryn aıaqtady. Osy Oıyndarda Qaraǵandy oblysynyń túlekteri qatarynan ekinshi ret aýyr atletıkadan altyn medal alyp berdi. Aıtalyq, Monrealda kendi ólkeniń Iýrıı Zaısev esimdi túlegi jeńimpazdyq tuǵyrdan tabylsa, Máskeýde Vıktor Mazınniń juldyzy jarqyrap jandy. Ol osynyń aldynda ǵana serpe jáne julqa kóterýde, sondaı-aq qossaıystyń qorytyndysynda álemdik rekord­ty jańartyp edi. Sondyqtan munda birinshi orynnan birden-bir úmitker sanaldy. Jarysta onymen bolgar Stefan Dımıtrov pen polıak Marek Severın básekege tústi. Degenmen, julqa kóterýde 2,5 kılo artyqshylyqqa jetken bizdiń jigit sol ústemdigimen Olımpıada altynyn moınyna orady. Bizdiń respýblıkaǵa budan keıingi altyn medaldy kendi óńirdiń taǵy bir óreni jeńil atlet Vladımır Mýravev jetkizdi. Ol 4h100 metrlik estafetada komandalyq jeńistiń kelýine úles qosty. Sodan sońǵy eki altyndy da komandalyq sport túriniń ókilderi – basketbolshy Nadejda Olhova (Shývaeva) men vaterpolshy Sergeı Kotenko áperdi. Osyndaı aıtýly alamandarda altyn bol­maǵanymen, salmaǵy sol sary altynǵa para-par keletin júrimdi júldeler de kezdesedi. Bizge Más­keý Olımpıadasynda qos boksshymyz – Serik Qonaqbaev pen Vıktor Demıanenko jeńip alǵan kúmis medaldar sondaı asa baǵaly kórinedi. Osy týrnırde Seriktiń jartylaı fınalda kýbalyq Hose Agılardy qandaı qıyn­dyqpen ári qandaı ádemi utqanyn sol kezde jurttyń bári baıqady. Biraq osy shaıqasqa orasan zor kúsh jumsaǵan bizdiń baǵlan fınalda ózinen osynyń aldyndaǵy Eýropa chempıona­tynyń aqtyq aıqasynda jeńilip qalǵan ıtalııalyq Patrısıo Olıvaǵa ese jiberip aldy. Áıtkenmen, bizge áli kúnge deıin sol urysta Serik asa basym túspegenimen, jeńilmegendeı bolyp seziledi de turady. Saıası astary bar oı­yn sonyń aldynda rıngke shyqqan Vıktordyń tóńireginde de oınalǵan sekildi. Áıtpese eki raýnd boıy kýbalyq Hýan Ernandesti bet qaratpaı jeńip kele jatqan ony úshinshi raýndta “qabaǵy jaryldy” degen syltaýmen jarys jolynan shyǵaryp tastar ma edi... Respýblıka sportshylary 8 qola medaldi qorjynǵa basyp qaıtty. Olardyń 7-i kógaldaǵy hokkeı sheberlerine buıyrsa, qalǵan jalǵyzy almatylyq dısk laqtyrýshy Tatıana Leso­vaıanyń qanjyǵasyna baılandy. Al hokkeıshi jigitterdi Almaty “Dınamosynyń” Farıt Zı­gan­gırov, Mınneýla Azızov, Alek­sandr Mıas­nıkov, Mıhaıl Nıchepýrenko, Sos Aırapetıan, Serik Qalymbaev jáne Aleksandr Goncharov syndy oıynshylary qurady. Mine, dúnıeni dúr silkindirgen sol jarty ­aılyq aıtýly oqıǵadan beri de 30 jyl ýaqyt ótipti. Iá, ol kezde Olımpııalyq oıyndar qa­zir­gideı bir aıǵa sozylmaıtyn, sonda da tar­ty­sy kem emes edi. Sol oıyndardyń jabylý sal­ta­naty kezindegi kórinister de kópke deıin kóp­shiliktiń kóńilinde qalyp qoıdy. Olımpıada boıtumary bolǵan Mısha qonjyqpen birge júzdegen adamnyń jylap turǵanyn kóz kórdi. Al kompozıtor A.Pahmýtova men aqyn N.Dob­ronravov shyǵarǵan “Qosh bol, Máskeý!” áýeni­niń áýezi áli kúnge deıin qulaǵymyzda tur. Serik PIRNAZAR.