Konstıtýsııany qurmetteý – ony qabyldaǵan adamdardy qurmetteý

Táýelsiz Qazaqstannyń saıası-quqyqtyq damýynyń qazirgi kezeńi qoǵamymyz ben onyń ınstıtýttarynyń odan ári demokratııalan­dy­ry­lýyna, qoǵam men tulǵa arasynda konstı­tý­sııalyq-quqyqtyq qarym-qatynastyń nyǵaıýy­na baǵyttalǵan. Memlekettik bılik organdary­nyń quqyqtyq mártebesiniń jetildirilýi, olardyń tıimdiliginiń artýy, quqyqtylyq pen quqyq tártibiniń nyǵaıýy – álemdegi básekege barynsha qabiletti memleketter qataryna enbek bolyp otyrǵan Qazaqstannyń aldaǵy mindet­teriniń quramdas bir bóligi. Bul jaǵdaı adam jáne onyń quqyqtary men bostandyqtary basty qundylyqtary bolyp tabylatyn Kons­tıtýsııanyń izgi áleýetteriniń, quqyqtyq, demokratııalyq, áleýmettik ınstıtýttarynyń qalyptasýyn odan ári júzege asyrýdyń aıqyndaýshy faktory. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń qabyldanýy qoǵamdy ári qaraı demokratııalandyrýdyń obek­tıvti qajettiligi, egemen Qazaqstannyń konstıtýsııalyq damýynyń jańa kezeńiniń bastaýy boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııa­sy boıynsha bizdiń elimiz – prezıdenttik bas­qarý nysanyndaǵy birtutas memleket bolyp ja­rııalandy. Zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi tarmaqtary óz quzyretterin oryndaý kezinde tyǵyz baılanys ornatady. Bul qarym-qatynas zańǵa negizdele otyryp júzege asady. Ata Zańymyzdyń qaǵıdalarynda sot bıligi Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy birtutas bıliktiń bir tarmaǵy retinde tanyldy. Sottar men sýdıa­lardyń mártebesi zańnamalyq turǵyda belgilenedi. Qazaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin sot qana júzege asyrady. Elimizdiń sot júıesi respýblıka Konstıtýsııasymen jáne Konstıtýsııalyq zańmen belgilenedi. Sot bıligi Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan júzege asyrylady jáne azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyq­tary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa, Kons­tıtýsııanyń, zańdardyń, ózge de normatıvtik-quqyqtyq akti­leriniń, halyqaralyq shart­tarynyń oryn­dalýyn qamtamasyz etýge qyzmet etedi. Konstıtýsııanyń qazirgi damý kezeńinde onyń ústemdigin qamtamasyz etý ózekti máse­le­lerdiń biri bolyp tabylady. Onyń qaǵı­da­lary konstıtýsııalyq qurylystyń negizderin bekite otyryp, bılik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynastardy retteıdi. Ol saıası bı­lik­tiń júzege asý shegin belgileýge, memleket­ti­lik­tiń demokratııalyq sıpatyn qamtamasyz etýge yqpal etedi. Konstıtýsııa qoǵam ómiriniń túrli salalaryndaǵy áleýmettik toptar men memleket arasyndaǵy qarym-qatystardy qalypqa keltirip otyratyndyqtan zor áleýmettik kúsh-qýatqa ıe. Respýblıkada sot júıesin nyǵaıtý men jańa­shalandyrý baǵytynda aýqymdy sharalar júzege asyryldy. Bul qoǵamymyzdyń áleý­mettik-saıası, ekonomıkalyq qatynastarynyń túbegeıli ózgerýiniń, azamattardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn jáne quqyqtyq múddelerin tıimdi qorǵaýǵa pármendi jańa táýelsiz sot bıligin qurýynyń negizinde qamtamasyz etildi. Sot tóreligin iske asyrýdyń tıimdiligi azamattardyń memlekettik quqyqtyq saıasatqa degen kózqarasyna jáne qoǵamnyń bılikke degen senim deńgeıine baılanysty. Myqty ári táýelsiz sot bıligi memleket jáne azamattyq qo­ǵamnyń úılesimdi ózara qatynasynyń túbegeıli kepilderiniń biri, azamattardyń konstıtý­sııa­lyq quqyqtaryn qorǵaýdyń basty quraly bo­lyp tabylady. Elbasy N.Á.Nazar­baev Qa­zaq­stan sýdıalarynyń V sezinde “ádil jáne qııanatqa barmaıtyn sot demokratııalyq jáne quqyqtyq memlekettiń eń mańyzdy negizi” ekenin atap kórsetip, elimizdiń sot júıesi aldynda birqatar naqty mindetter qoıdy, atap aıtqanda, qyzmettegi sýdıalarǵa, sýdıa laýa­zy­myna kandıdattarǵa degen talapty birshama kóterý, sýdıa laýazymyna usynyla­tyn kan­dıdatýralarǵa laýazymdy adamdardyń jaýap­ker­shiligin engizý, sýdıa bolyp taǵaıyn­dala alatyn adamnyń jasyn joǵarylatý týraly máseleni qaraý kerektigin aıtty. Joǵarǵy Sot jergilikti sottardyń qyzme­ti tıimdiligin baǵalaýdyń jańa ólshemderin ázirlegenin jáne qazirdiń ózinde is júzinde qoldanyp otyrǵanyn atap kórsetý kerek. Qazirgi tańda Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyqtyq damýy 2010-2020 jj. arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyna baılanysty jańa kezeńmen sıpattalady. Osy baǵdarlamalyq qujat aldaǵy on jyldaǵy memlekettiń quqyq saıasatyndaǵy negizgi basymdyqtaryn aıqyndaıdy. Memle­kettiń qylmystyq saıasatyn jetildirý jáne damytý máselelerine qatysty tujyrym­da­manyń qaǵıdalary qyzyqtyrady. Máselen, eń aldymen, eki vektorlyq baǵyttaǵy, dálirek aıtqanda, aýyr emes jáne ortasha aýyr qylmystardy alǵash ret jasaǵan adamdarǵa, sondaı-aq halyqtyń áleýmettik osal toptary — júkti áıelderge nemese asyraýynda kámeletke tolmaǵan balalary bar áıelderge, jasy ul­ǵaıǵan adamdarǵa qatysty ári qaraı izgilendirý baǵytyndaǵy qylmystyq quqyqtyń ári qaraı damýyn atap ótken jón. Sonymen birge aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaıtyn adamdarǵa, sondaı-aq qylmystyń qaıtalanýynda qatań qylmystyq saıasat júrgizýge bel baılaǵany týraly kórsetiledi. Buryn krımınaldyq bolyp sanalmaǵan keıbir is-áreketterdi krımınaldyq dep sanaý, zańdy tulǵalardyń qylmystyq jaýapkershiligi ınstıtýtyn engizý týraly usynys jańalyq bolyp tabylady. Taraptardyń tatýlasýyna jáne keltirilgen zııandy óteýge negizdelgen sot tóreligin qalpy­na keltirýdiń jańa ınstıtýttary birte-birte engiziledi, alqabılerdiń qatysýymen qaralatyn qyl­mystyq isterdiń sanattary jáne t.b. keńeıtiledi. 2010 jyldyń 1-jartyjyldyǵynda Soltús­tik Qazaqstan oblysynyń sottary 1286 qyl­mystyq is qarady, al 2009 jyldyń osy keze­ńinde 1225 qylmystyq is qaraǵan. 605 adam sot­talǵan (2009 jyly – 856 adam). Sottalǵandar­dyń sany 251 adamǵa azaıdy. Buǵan qosa, sottalǵandardyń jalpy sany­nyń 42,4 paıyzyna naqty bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qoldanylǵan. Jazalaýdyń balamaly sharalary qoldanylǵan adamdar sany kóbeıdi: bostandyqty shekteý sottalǵandardyń 3 paıyzyna (2009 jyly – 0,7 paıyz), qo­ǵam­dyq jumystar – 4,3 paıyzyna (2009 jyly – 1,2 paıyz), túzeý jumystary – 0,6 paıyzyna (2009 jyly – 0,3 paıyz), aıyppul – sottal­ǵandardyń 5,4 paıyzyna, al ótken jyldyń osy kezeńinde osy shara sottalǵandardyń 4,2 paıyzyna qoldanylǵan. 2010 jyldyń 1-jartyjyldyǵynda sottalǵandarǵa qoldanylǵan jazanyń balamaly sharalarynyń jalpy sany sottalǵandardyń 13,5 paıyzyn qurady, al byltyrǵy kezeńde 6,4 paıyz bolǵan. 2010 jylǵy 1-jartyjyldyqta oblys sot­tarynyń azamattyq isterdi qaraý qorytyndysy boıynsha 9782 is aıaq­talǵan, ıaǵnı, 2009 jyldyń 1-jartyjyldyǵyndaǵy isterden 839-ǵa ar­tyq boldy. Qazir­gi tańda qal­pyna kel­tirý jáne ótemaqy, sot tóre­ligi, bitim­ger­shilik kelisim jasaý­ǵa baı­lanysty aza­mat­tyq daý­lar­dyń qys­qartylýy al­dyń­ǵy qatarǵa shyǵa bas­taǵanyn atap ótken jón. My­saly, qa­zirgi tańda bitim­gershilik ke­lisim jasaýǵa baı­la­nysty 176 aza­mat­tyq daý qysqartylǵan. Búgingi tańda Qazaqstan zańnamalardy jetildirý boıynsha dáıekti jumystar atqarýda. Sondaı-aq ústimizdegi 2010 jyldyń basynan beri sot isin júrgizýdi ońtaılandyrýǵa, qada­ǵa­laý satylaryn qysqartýǵa, sot isteriniń qoz­ǵalysyn tezdetýge jáne sheshýge baǵyttalǵan, qylmystyq ta, azamattyq ta prosesterge qaty­sy bar is júrgizý zańnamasyna eleýli ózgerister engizildi. Birinshi saty boıynsha qaralatyn isterdiń barlyq sanattary aýdandyq sottarǵa berilgen, munyń ózi “sot aldynda bári teń” degen konstıtýsııalyq qaǵıdaǵa tutastaı saı keledi. Budan bylaı oblystyq sottar apellıa­sııalyq jáne kassasııalyq satylary bar sot retinde qyzmet etedi. Sot qadaǵalaýy Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń aıryqsha quzyretine jatqyzylǵan. Konstıtýsııa – adam men onyń ómiri, quqyǵy men bostandyǵy eń joǵarǵy qundylyq bolyp tabylatyn azamattyq qoǵam men mem­le­kettiń birtutas jan-jaqty damýynyń basym baǵyttaryn aıqyndap bergen negizgi qujat. Ata Zań qoǵam men memlekettik bılik ınstıtýt­tary­nyń qurylýy men nyǵaıýyna oń yqpalyn tıgize otyryp, Qazaqstannyń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı múmkindikteriniń qarqyndy damýyna qajetti alǵysharttardy aıqyndady. Ult kóshbasshysynyń kúsh salýynyń arqasynda jáne qoldanystaǵy demokratııalyq Konstıtýsııaǵa negizdelgen saıası turaqty­lyq­tyń saqtalýy, ultaralyq jáne dinaralyq keli­sim dúnıe júzinde Qazaqstandy jappaı qurmetke bóledi. Ústimizdegi jyly Qazaqstan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý faktisi sonyń dáleli. Keńestik kezeńnen keıingi keńistik eli­niń tuńǵysh ret mundaı qurmetke ıe bolǵanyn atap kórsetemiz, munyń ózi demokratııalandyrý jáne progress, adam quqyǵyn saqtaý jolyn­daǵy Qazaqstannyń jarqyn jetistiginiń dáleli. Konstıtýsııany qurmetteý – ony qabyl­daǵan halyqty qurmetteý. Ol búkil memlekettik bıliktiń jáne  árbir azamattyń qyzmetinen kórinis tabady. Konstıtýsııany qurmetteý – onyń norma­laryn jáne soǵan negizdelgen zańdaryn árbir adam men azamattyń saqtaýy. Konstıtýsııa qaǵıdalaryn qatań saqtaı otyryp ómir súrýge ádettengenimiz jón. Árkim óziniń is-áreketin Konstıtýsııa normalarymen jáne qaǵıdalarymen sáıkestendirip, óziniń konstıtýsııalyq zańdardy buljytpaı oryn­daýy arqyly quqyqtyq memlekettiń negizin qalaýǵa úles qosyp otyrǵanyn sezinýi lázim. Sonda ǵana Negizgi Zańmen belgilengen bıik shyńdardan kórine alamyz. Nurǵazy ÁBDIQANOV, Soltústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy.