Eldik múddeniń erekshe kórinisi qazaqstandyq úlesti arttyrý isinen baıqalyp otyr

О́mirde bilim men tájirıbeniń mańyzy úlken. Tipti, búgingi kúni halyqtar men óńirlerdiń damýy naq osy máselege tirelip tur dep aıtýǵa bolady. Buǵan mysaldy damyǵan, órkenıetti batys elderinen molynan keltire alamyz. Jer betinde kapıtalıstik qatynastar ornaǵannan beri olar ózderiniń bilim men ǵylym, tehnıkalyq damý salasyndaǵy jınaǵan bilim men tájirıbesiniń negizinde adamzat damýynyń aldyńǵy legin bermeı keledi. Batysta jınaqtalǵan eńbekti uıymdastyrý men jańa tehnologııalar shyǵaryp, paıdalanýdyń osy ozyq tájirıbesi qazirgi kúni jer betine keńi­nen taralyp otyr. Sonyń nátıjesinde jáne halyqaralyq kapıtaldyń belgili bir elder aýmaǵynan shyǵyp, tabıǵı re­sýrstardy izdestirý men óndirý baǵytyn­daǵy belsendi qyzmetiniń nátıjesinde adamzat qaýy­mynda paıda bolǵan jaqsy tájirıbeler men ǵylymı-tehnıkalyq jetistikter endi búkil adamzattyń ortaq ıgiligine aınala bastady. Osy ıgilikke umtylǵan Azııanyń birqatar elderi damý jaǵynan Batys elderimen teńesip, al keıbir jaǵdaıda odan da asyp túsýge aınaldy. Adamzat qaýymynda jınaqtalǵan osy bilim men tájirıbe jetistikteri bizdiń Qazaqstannyń jedel damýyna da aıtar­lyq­taı yqpal etetindigi aqıqat. Tek ony  jergilikti halyqtyń ıgiligine aı­naldyra bilý kerek. Mine, osy baǵyttaǵy jumystardy Elbasynyń arnaıy tap­syrmasy boıynsha Qazaqstan Úkimeti belsendi túrde qolǵa alýda. Biz sonyń birin otandyq jáne sheteldik kompa­nııa­lar tapsyrysyndaǵy jumystar, taýar­lar, qyzmetter boıynsha qazaqstandyq úlesti arttyrý baǵdarlamasynyń júzege asý barysynan baıqaımyz. Bul baǵdarlama álemdik qarjy-eko­nomıkalyq daǵdarystyń sharyqtaý sátinde bastaý alǵan bolatyn. Sol kezde otandyq shaǵyn jáne orta kásipkerlik qurylymdar atqaratyn jumystardyń kólemi azaıyp ketti de, olardyń belsendi áreketterin shırata túsý qajet boldy. Olarǵa jańa tapsyrys kózderi qarasty­ry­la bastady. Mine, osy tusta Qazaq­stannyń tabıǵat baılyqtaryn óndirip otyrǵan sheteldik jáne otandyq iri kompanııalardyń ózderine qajetti qural-jabdyqtar men qyzmet túrlerin satyp alýǵa qaıda tapsyrys jasaıtyndyqtary keńinen zertteldi. Olardyń kóptegen taýar­lar men qyzmetterdi shetel kom­panııalarynan satyp alatyndyǵy belgili boldy. Endeshe, mundaı taýarlar men qyzmetter, jumystar túrlerin ózimizde nege óndirip kórmeske? Osylaısha jańa bir baǵdarlama ómirge keldi. Ony alǵa jyl­jytý úshin Qazkontrakt uıymy qu­ryldy. Taýarlar men qyzmetterde qazaq­standyq úlesti arttyrýdyń quqyqtyq bazasy jasalyndy. Atalǵan is otandyq shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin barynsha paıdaly bolyp shyqty. Mıllıardtaǵan teńgeniń zattary endi óz elimizde shyǵaryla bastady. Buryn sheteldik kompanııalar kórsetip kelgen qyzmetterdegi otandyq kompanııalardyń úlesi anaǵurlym artty. Sondyqtan bul isti odan ári damytý úshin burynǵy Qazkontrakt mekemesi endi Qazaqstandyq kelisim-shart agenttigi bolyp qaıta quryldy. Onyń ókilettiligi edáýir dárejede arttyryldy. Jýyqta Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstriniń orynbasary Berik Kama­lıev, “Jergilikti qamtýdy damytýdyń ulttyq agenttigi” AQ basqarma tóraǵasy Jandarbek Kákishev, osy agenttik dırektorlar keńesiniń músheleri, táýelsiz dırektorlar Danıel Mıhalık, Ońalbek Sápıev jáne basqalar jýrnalıstermen baspasóz máslıhatyn uıymdastyryp, atqarylyp jatqan jumystyń barysymen tanystyrdy. Olardyń aıtýynsha, burynǵy Qaz­kon­trakt negizinen statıstıkalyq derek­ter jınastyrýmen shuǵyldanyp kelse, endigi qurylyp otyrǵan agenttik osy derekterdiń astarynda ne bar, qazaq­standyq úlesti qalaısha alǵa jyljytýǵa bolady degen máselelermen shuǵyl­da­nady. Osy rette álemdik ozyq tájirı­beler jınastyrylyp, zerttelip, Qazaq­stannyń ózine laıyqty tájirıbesi qo­rytylyp, jasalynady. Agenttik osyǵan oraı óz usynystaryn Úkimetke joldap otyratyn bolady. Sonymen qatar tap­syrystardy oryndaý isine qatysýǵa otandyq óndirýshilerdi tarta otyryp, jer qoınaýyn paıdalaný jónindegi operasııalardy júrgizý kezinde olardyń múddelerin qorǵaıdy. Qazaqstandyq kásiporyndar men uıymdarǵa ozyq teh­nologııalardyń kelýine qolaıly yqpal etip, jańa óndiristerdi qurýǵa kómek kórsetedi. Atalǵan istegi monıtorıngti júrgizedi jáne osy iske qatysy bar memlekettik uıymdarǵa konsýltasııalyq qyzmet usynady. Agenttik óziniń aqparattyq qyzmetin jetildirý baǵytynda “Qazaqstandyq qamtý” ınternet-portalynyń qyzmetin usynyp otyr. Bul portal qazaqstandyq óndirýshiler shyǵaratyn taýarlar, ju­mystar men qyzmetterdiń, olar shyǵara­tyn ónimderdiń katalogtarynyń, rynok­taǵy suranysty bildiretin satyp alý josparlarynyń biregeı tizimin qurýǵa arnalǵan. Bul portal qazaqstandyq óndirýshilerdiń tirkelýine, shyǵaratyn ónimderi men olardyń kólemi týraly aqparattardy ornalastyrýǵa múmkindik beredi. Qazirgi kúni onda 17 myń tutynýshy kompanııa men qazaqstandyq 600 óndirýshi týraly aqparattar ornalastyrylǵan. Mundaǵy aqparattardy óńdeý tolyǵymen avtomattandyrylady. Iаǵnı, atalǵan iske adamnyń qatysýyn azaıta otyryp, búkil úderistiń ashyq jáne beıtarap júrgizilýine yqpal etedi. Agenttik sonymen qatar atalǵan iste qazaqstandyq kompanııalardyń bilim­dar­lyǵyn jetildirý maqsatynda semınarlar uıymdastyryp otyratyn bolady. Má­selen, sońǵy 6 aıdyń ishinde “Qaz­Mu­naıGaz” BО́”, “Qazatomprom”, “Qaz­transoıl”, “Lokomotıv”, “Qazsınk” aksıonerlik qoǵamdary, “Nýrıkon” JShS jáne basqa da kompanııalardyń qyzmetkerleri úshin 9 oqý semınary men trenıng ótkizgen eken. Oǵan jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen qatar olarǵa qyzmet isteıtin kompanııalar ókilder de qatysqan. Árıne, osy aıtylǵandardyń barlyǵy tapsyrystardaǵy qazaqstandyq úlesti arttyrý, agenttik qyzmetin uıymdastyrý men tıimdi etý baǵytynda atqarylyp jatqan jalpy jumystar. Al endi atqarylǵan istiń nátıjesi qandaı degen máselege keletin bolsaq, ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyl­dy­ǵy­nyń qorytyndysy boıynsha tek mem­leket beretin tapsyrystardy oryndaý boı­yn­sha 59 mılıard 392,6 mıllıon teń­geniń 297 520 kelisim-sharttary jasaly­nyp oryndalsa, sonyń 44 mıllıard 266,3 mıllıon teńgesi qazaqstandyq úlestiń enshisinde. Iаǵnı, memleket beretin tapsyrystyń 74,5 paıyzyn otandyq kompanııalar men óndirýshiler, qyzmet kórsetýshiler oryndaǵan. Sonyń ishinde 29 mıllıard 447,7 mıllıon teńgeniń jalpy taýarlary satyp alynsa, munyń 16 mıllıard 225,3 mıllıon teńgesi nemese 55,1 paıyzy qazaqstandyq taýar óndirýshilerdiń úlesinde. Árıne, sapaly, zamanǵa saı taýar shyǵarý degenimiz óte qıyn dúnıe. Al qazaqstandyq taýar óndirýshiler bolsa, óz qyzmetterin endi-endi jolǵa qoıyp keledi. Sondyqtan satyp alynǵan taýarlardyń arasynda sheteldik ónimderdiń kóp bolýyna túsinistikpen qaraýǵa bolady. Esesine memleket tapsyratyn ju­mys­tardy oryndaý isindegi otandyq kom­panııalardyń úlesi áldeqaıda basym tur. Máselen, birinshi jartyjyldyqta jalpy jıyny 6 mıllıard 667,1 mıllıon teń­geniń jumystaryna tapsyrystar jasal­sa, sonyń 6 mıllıard 051,1 mıllıon teńgesin nemese 90,8 paıyzyn otandyq kom­panııalar men kásipkerlik qurylym­dar oryndaǵan bolyp shyqty. Sondaı-aq, qyzmet kórsetý isine memleket tarapynan bolǵan 23 mıllıard 277,8 mıllıon teńgeniń tapsyrysynyń 21 mıllıard 989,9 mıllıon teńgesin ne­mese 94,5 paıyzyn otandyq qyzmet kórsetýshiler oryndaǵan eken. Munyń syrtynda birinshi jarty­jyl­dyqta “Samuryq-Qazyna” ál-aýqat qory jalpy jıyny 1 trıllıon 727,1 mıl­lıard teńgeniń tapsyrystaryn usynǵan. Onyń 1 trıllıon 084 mıllıard teńgesin otandyq kompanııalar oryndaǵan. Iаǵnı, atalǵan qor boıynsha qazaqstandyq úles­tiń jalpy deńgeıi 63 paıyzǵa jetken. Ádette memlekettik organdar men “Samuryq-Qazyna” qory otandyq kompanııalardyń, shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerdiń múddesin kózdeıtindigi belgili. Sondyqtan olardyń tapsyrystaryndaǵy qazaqstandyq úlestiń joǵary bolýy bir esepten alǵanda túsinikti jáıt. Al kóptegen sheteldik kompanııalar­dyń qyzmeti elimizdegi jer qoınaýlary men tabıǵat baılyqtaryn ıgerýge baǵyttalyp otyrǵandyǵy belgili. Osyndaı jer qoınaýlaryn paıdalanýshylar bergen tapsyrystardaǵy qazaqstandyq úlestiń deńgeıi, ásirese, taýarlar satyp alý isin­de áli de kóp tómen bolyp otyr. Má­se­len, osy jer qoınaýyn paıdalanýshylar ústimizdegi jyldyń birinshi jartysynda jalpy jıyny 1 trıllıon 718,7 mıl­lıard teńgeniń taýarlaryn satyp alýǵa tapsyrystar berse, sonyń 2,1 paıyzy ǵana qazaqstandyq kompanııalardan sa­typ alynǵan. Esesine jumystardy oryn­daýda jáne qyzmet kórsetýde qazaqstan­dyq­tar­dyń úlesi joǵary eken. Olar mól­sherleı alǵanda 76,1 paıyzdyń jumysyn atqaryp, 77,2 paıyzdyń qyzmetin kórsetken. Mine, osy paıyzdardyń astarynda mıllıardtaǵan teńgeniń paıdasy turǵan­dy­ǵy belgili. Atalǵan iste qazaqstandyq úlestiń deńgeıi artqan saıyn osynshama qarjy elimizdiń ishinde qalatyn bolady. Bul qar­jylar Qazaqstan ekonomıkasynyń ny­ǵaıýy­na, osy arqyly árbir qazaqstandyq­tyń turmys jaǵdaıynyń jaqsarýyna yqpal etedi. Demek, tapsyrystardaǵy qazaqstandyq úlesti arttyrý saıasaty elimiz úshin óte qolaıly saıasat dep túsinýimiz kerek. Degenmen, qaı máselede bolsyn taıaqtyń eki ushy bolatyndyǵyn eskergen de abzal. Iаǵnı, qazaqstandyq úlesti arttyrý isine memlekettiń mán berip, osyǵan qajetti qolaıly ahýaldy týdyrýy bir másele bolsa, qazaqstandyq kompanııalardyń sol talaptarǵa saı bolyp, sapaly taýarlar shyǵara alýy, sa­pa­ly da jan-jaqty qyzmet kórsetýi ekinshi másele. Aldaǵy ýaqytta qazaq­standyq taýar óndirýshiler men qyzmet kórsetýshiler mine, osy údeden kórinýge umtylys tanytýlary qajet. Sonda ǵana atalǵan saıasat elimiz úshin barynsha paıdaly da tıimdi bolyp shyqpaq. Suńǵat ÁLIPBAI. * * *

Oraldaǵy ońdy ister

Oral qalasynda turǵyn úı salý jumystary jalǵasýda. Qalalyq qurylys bóliminiń bastyǵy Qýanysh Muha­metqalıulynyń aıtýynsha, sońǵy úsh jylda qalada memlekettik qarjy esebinen jalpy alańy 222,9 myń sharshy metr 35 kóp páterli úı boı kóterse, 2008-2009 jyldary 74,5 myń sharshy metr 10 kóp páterli úı paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Bıylǵy alty aıda qalanyń “Soltústik-shyǵys” shaǵyn aý­danynda jalpy aýmaǵy 15,1 myń sharshy metr toǵyz qabatty 240 páterli úı iske qosylsa, respýblıkalyq bıýdjet esebinen jyl aıaǵyna deıin taǵy 12,6 myń sharshy metr turǵyn úıdi salyp bitirý kózdelip otyr. Sonyń ishinde 4,4 myń sharshy metr jalgerlik, “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy boıynsha 8,2 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilmek. Qurylyspen qatar abattandyrý jumystary da qolǵa alynýda. Máselen, “Jańa orda” shaǵyn aýdanynda 90 páterli (merdigeri “Tobı” JShS) jáne 72 páterli (“BatysJolQurylys” JShS) úı aýmaǵy abattandyrylsa, Krýgloozer­nyı kentindegi jańa úılerge elektr jaryǵy tartyldy. Sondaı-aq, “Jol kartasyna” sáıkes qalanyń soltústik-shyǵys bóliginde Samal kóshesi boıyndaǵy kóp qabatty úılerdi sýmen qamtý jumystary júrgizildi (merdigeri “MAERG Stroımontaj” JShS). “PMK-117” JShS atqaryp jatqan Derkól aýylyndaǵy káriz qurylysynyń birinshi kezeńi de bitý qarsańynda. “Egemen-aqparat”.