Jańarýdyń bastaýynda konstıtýsııa tur

Konstıtýsııa kúni qarsańynda árbir azamattyń ótkendi baıyptap, saralary jáne búgin men aldaǵy kún­der týraly oı mazdatary haq. Men de osyndaı jaıdy basymnan ót­kere otyryp, kópten beri kó­keıde júrgen oılarymdy ortaǵa sal­ǵandy jón sanadym. Qazaqstannyń táýelsizdik alǵannan keıingi ótken ýaqytty eske alar bolsaq, alǵashynda bu­ryn­ǵy sosıalıstik qoǵamǵa beıim­delgen zańdar jańarǵan naryqtyq qoǵamda tirshilik etip, ómir súrýge birtindep kedergi bola bastady. Sondaı bir kezeń – 1995 jyly táýelsizdiktiń bal dámine qosa jaýapkershiligin de endi aıqyn se­zi­ne bastaǵan, biraq buǵanasy onsha bekı qoımaǵan Qazaqstan úshin, onyń ishki tirshilik tini sanalatyn zańnamasy men ekonomıkasy úshin syndarly jyldardyń biri bolǵany aıan. Sol kezeńdegi zańı bulyń­ǵyr­lyqty seıiltip, bolashaqqa nyq qadam jasaý úshin, ásirese, memle­ket qurylysynyń basty baǵyt­ta­ryn aıqyndap, qoǵamdyq qarym-qatynastardyń ara-jigin jańarǵan qoǵamǵa saı ajyratý úshin jańa úlgidegi Konstıtýsııa qabyldaýdyń qajettiligi kún ótken saıyn aı­qyn­dala tústi. Osy qajettilikti kóregendikpen erterek paıymdaǵan Elbasynyń bastamasymen ázirlen­gen jańa Konstıtýsııa jobasy jalpyhalyqtyq talqylaýǵa usy­ny­lyp, 1995 jylǵy 30 tamyzda re­ferendým nátıjesinde Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstı­týsııasy qabyldandy. “Konstıtýsııalyq reforma ja­samaı-aq, burynǵysha júre ber­gende, qazirgi jaıymyz qandaı bo­lar edi?”, – degen saýal keıde sa­nańdy syǵalaıdy. Ekonomıka­sy­nyń damý deńgeıi bizge qaraǵanda, táýirleý bolǵan, biraq táýelsiz­dik­tiń tańy atqannan keıin óz kons­tıtýsııalaryn jańa ómirge laıyq­tap qabyldap, durys saıasat ustana almaýynyń jáne saıasatshyldyqqa urynýynyń saldarynan altyn ýa­qyt­taryn beker ótkizip alǵan aǵaı­yn elder órkenıettiń uly kóshinen birtindep keıinge yǵysyp, ekono­mıkasyn kenjeletip aldy. Osy elderdegi saıası-ekonomıkalyq ahýal meniń joǵarydaǵy saýalyma naqty jaýap sııaqty bolyp kóri­nedi. Kezinde bizdiń bul isimizge mu­ryn shúıire, tipti kúle qaraǵan sol aǵaıyndar endi bizdi úlgi tutyp, ónege alýǵa tyrysyp baǵýda. Olar­dyń qazirgi osy qareketin kórgen kezde, “Mine, bizdiń Qazaqstan, mine, bizdiń Konstıtýsııa, mine, biz­diń Elbasymyz” dep, ishteı maq­ta­nysh sezimine bólenerińiz haq. О́tken 15 jyl ishinde qarqyn­dy damý jolyna túsip, álem el­deriniń bizge jyly qabaq tany­týyn, tipti EQYU-nyń tórinen oryn berilýin bizdiń Ata Zańnyń elimizde demokratııalyq qoǵam ornatý úderisindegi erekshe ról at­qaryp jatqandyǵynyń bir kórinisi dep túsingen abzal. О́zimniń tól mamandyǵym qu­ry­lysshy bolǵandyqtan, mysal­da­rym da kóp jaǵdaıda osy saladan bolyp keledi. Kez kelgen kúrdeli joba onyń tıisti jobalaý-smet­alyq, t.b. qujattaryn aldyn ala jan-jaqty ári tııanaqty saraptap ázirleýden bastalyp, odan ári osylardyń negizinde qurylystyń irgetasy qalana bastaıtyny bel­gi­li. Sol sııaqty memlekettik qu­ry­lystyń qalybyn belgileý konstı­týsııa qabyldaýdan bastalady, ıaǵnı Konstıtýsııa memlekettik qurylystyń bas qujaty bolyp sanalady. Osy bas qujat negizinde jáne oǵan súıene otyryp, mem­le­kettik qurylys júıesi qalyp­tas­ty­rylady, qurylysshylar tilimen aıtqanda, memlekettiń irgetasy somdalady. Al bolashaq ǵımarattyń senim­diligi men ómirsheńdigi, beriktigi, ornyqtylyǵy men myzǵymastyǵy onyń irgetasynyń qalaı qalan­ǵa­nyna tikeleı baılanysty bolaty­nyn eskerer bolsaq, memlekettiń qýaty men qaýipsizdigi, qoǵamnyń yn­tymaǵy men beriktigi Kons­tı­týsııaǵa, onyń buljymaı oryn­da­lýy­na tikeleı táýeldi. Memle­ket­tiń túgeldeı normatıvtik-quqyq­tyq aktileri Konstıtýsııaǵa bek úılesimdi, onyń tujyrymdary men talaptaryna esh qaıshy kelmeýi tıis bolǵandyqtan, ony Ata Zań, dálirek aıtqanda, basqa zańdardyń bastaýy, negizi dep ataıdy. Son­dyq­tan oǵan deıingi barlyq zań­namalyq aktiler jáne osy 15 jyldyń ishinde qanshama zań jańa Konstıtýsııaǵa sáıkestendirilip ózgertilýde nemese jańadan qabyl­danýda. Osylardyń qatarynda jer­gilikti bıliktiń qyzmetin ret­teı­tin zań jóninde de aıtýǵa bolady. Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardaǵy jergilikti basqarý organdarynyń qyzmeti bu­rynǵy keńestik zań júıesi negi­zin­de júrgizildi. 1993 jyly qabyl­dan­ǵan Konstıtýsııaǵa súıene otyryp 1993 jyly 10 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jer­gilikti basqarý júıesin, jer­gilikti ókildi jáne atqarýshy organdardyń quzyretin, olardy uıymdastyrý tártibi men qyzmetin aıqyndaıtyn “Jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar týraly” Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldanyp, 1994 jyly naýryzda jańa júıedegi jergilikti ókildi or­gandar – birinshi shaqyrylǵan más­lıhattar bes jyl merzimge saılandy. Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasyna sáıkes 2001 jylǵy 23 qańtarda jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastardy retteıtin, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar­dyń quzyretin, qyzmetiniń uıym­das­tyrylýyn, tártibin, sondaı-aq máslıhattar depýtattarynyń qu­qyq­tyq jaǵdaıyn belgileıtin “Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy jer­gilikti memlekettik basqarý tý­ra­ly” Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Jańasha qalyptasyp, damyp kele jatqan bizdiń elimiz jyldan-jylǵa jańarýda, túleýde, olaı bolsa onyń Konstıtýsııasynyń da ýaqyt aǵymyna qaraı ózgerip oty­rýy zańdy qubylys. Konstıtýsııa ótken 15 jylda birshama ózgeris­terge tústi. Sonyń keıingisi – “Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” 2007 jylǵy 21 mamyrdaǵy №254-III Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Zańy. Osy ózgerister boıynsha memle­ket­tik basqarý prezıdenttik bılik júıesinen prezıdenttik-par­la­menttik bılik júıesine aýysty­ryl­dy. Osyǵan baılanysty Par­lament Májilisiniń ókilettikteri birshama keńeıtilip, onyń 98 de­pýtaty el tarıhynda alǵash ret partııalyq tizim arqyly, al 9 de­pýtaty eldegi turaqtylyq pen ult­aralyq tatýlyqty nyǵaıtýdaǵy erekshe róli eskerile otyryp, Qa­zaqstan halqy Assambleıasy arqyly saılanatyn boldy. Osyndaı birshama ózgerister ózimniń qazirgi qyzmetime tikeleı qatysy bar “Jergilikti memleket­tik basqarý jáne ózin-ózi basqarý” dep atalatyn VIII bólimge de engizildi. Osy ózgeristerdiń jer­gi­likti ókildi organdarǵa qatysty­laryn qarasaq: máslıhat depýtattarynyń óki­let­tik merzimi bes jylǵa uzar­tyl­dy, máslıhat ókilettigin merzi­minen buryn toqtatý quqyǵy Par­lament Senatynan Respýblıka Prezıdentine berildi (86-bap); oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalar ákimderi tıisti máslıhattardyń kelisimimen taǵaıyndalatyn boldy, máslıhat depýtattarynyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasy boıynsha ákimge senimsizdik bildirý týraly másele qoıylýy múmkin boldy (87-bap); Konstıtýsııanyń 89-babynyń 2-tarmaǵyna engizilgen ózgeristerge saı: “Jergilikti ózin-ózi basqarýdy turǵyn halyq tikeleı júzege asy­rady, sondaı-aq ol máslıhattar jáne halyq toptary jınaqy tura­tyn aýmaqtardy qamtıtyn jer­gi­likti qoǵamdastyqtardaǵy basqa da jergilikti ózin-ózi basqarý organ­dary arqyly júzege asyrylady. Jergilikti ózin-ózi basqarý or­gan­daryna memlekettik fýnksııa­lar­dy júzege asyrý zańǵa sáıkes berilýi múmkin” boldy. Osylardyń negizinde “Jergi­lik­ti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly” Qazaq­stan Respýblıkasynyń Zańyna da tıisti ózgerister engizildi. Atalǵan ózgerister qazir qa­lyp­ty júzege asyrylýda. Tórtinshi sha­qyrylǵan máslıhat depýtat­tary 2007 jyly 5 jyl merzimge saılandy. 2008 jyly 12 mamyrda oblystyq máslıhattyń kezekten tys VI sessııasynda respýblıka Pre­zıdenti oblys ákimin taǵaıyn­damas buryn depýtattardyń ke­li­simin aldy. 2009 jylǵy 26 maý­sym­daǵy HVIII sessııada Qyzyl­orda oblysynda jergilikti qoǵam­dastyqtar jınalysyn (jıynyn) ótkizý jáne sheshimder qabyldaý erejesi bekitildi. Konstıtýsııany basshylyqqa ala otyryp, elimiz budan ári de osy damý jolynan bultarmasyna kámil senemin. Aldaǵy meje – álemdegi damyǵan 50 eldiń qata­ryna qosylý bolsa, osy mejeni baǵyndyrý, búkil qazaqstandyqtar úshin abyroıly mindet. Osy min­detti júzege asyrý úshin el eko­no­mıkasyn ártaraptandyrý, ındýs­tr­ııalandyrý baǵdarlamalary qarqyndy jumys isteýde. Bizdiń memleket jaǵdaıynda Elbasynyń áý bastaǵy áýeli ekonomıka, sodan keıin saıasat degen qaǵıdasyna sáıkes ekonomıkany tereńdete damytýmen qatar, qoǵamdy demo­kra­tııalandyrý úderisi de qalypqa túse bastady. Qyzylorda oblysynda da jańarýdyń aıshyqty nyshandaryn baıqaý qıyn emes. Jańa ómirge, jańa qoǵamǵa (jańa zańdarǵa) jedel beıimdelý ońaı sharýa emes ekeni belgili. Basynda abdyrap, ne isterin bilmeı qalǵan halyq qazir adymyn údete bastady. Ony tur­ǵyndardyń kúndelikti tirshiliginen, turmys jaǵdaıynyń birtindep jaqsara bastaýynan, erteńge degen seniminiń nyǵaıýynan aıqyn kórýge bolady. Árkim óz qabilet-shamasynsha tirshilik etýde. Jal­qaý­lyq pen jaıbasarlyq, maskú­nem­dik pen túrli teris áreketter kelesheginiń kemeldigin arman­da­ǵan, qatarynan kem bolmaýdy oı­laǵan azamattyń serigi emes. Qa­zaqtyń “Eńbek etseń – emersiń” degeni buryn da oryndy edi, al endi búgingi tirshilikte odan asyryp aıtý múmkin emes. Qalamyz, kentterimiz, aýylda­ry­myz jańaryp, abattanýda. Mek­tepter, medısınalyq mekemeler, aýyz sý jelileri, joldar salynyp, ınfraqurylym birtindep jónge kele bastady. Elbasy aıtqandaı, búkil respýblıka qurylys alańy­na aınaldy. Kóshede kele jatyp, jańasha boı túzegen, birinen-biri ótken qanshama sáýletti ǵımarat­tardy kórip, súısine tańdanasyń, tań qalasyń. Jyl ótken saıyn jańarý da jaqsylyqpen jandana túsýde. Osy jaǵymdy jaqsylyq­tardyń bastaýynda Táýelsiz Qa­zaqstannyń ıgi Konstıtýsııasy tur. Nurlan QUDAIBERGENOV,Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń hatshysy, “Nur Otan” HDP oblystyq fılıalynyń tóraǵasy.