Qasıetti uǵymdy umytpaıyq

Til baǵdarlamasy jobasyn talqylaımyz

“Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy” jobasymen tanysyp shyqtyq. Bul joba – salıqaly úlken áńgimege suranyp turǵan taqyryp. Alaıda, maqalanyń kólemi kótermeıtindikten, jobaǵa qatysty eń basty problemalardy ǵana atap ótýge májbúrmiz. Teginde, egemendikpen ótken 20 jyldyń da osylaısha jobalanǵan merzimdik óz “baǵdar­la­­malary” bolǵan. Álbette, olardyń nátı­je­leri de bar. Alaıda onyń bári – shala nátıje. Sonyń bir ǵana my­sa­lyn aıtaıyq. Osy jıyr­ma jylda qanshama qazaq mektepterin ash­tyq desek te, ondaǵy túlek­ter­diń basym kóp­shiligi oryssha tárbıelenip shyq­ty. Nege? Se­be­bi, bizde birinshiden – maqsat naqtylyǵy joq, ekinshiden – naqty maqsatty naqty júıelep erejeleý joq, úshinshiden, olar bola qalǵan jaǵdaıda – tıisti organdar tarapynan solardyń oryndalýyn qadaǵalaıtyn qatań talap bolýy qajet, ol da joq. Mysaly, osy jobanyń da durys jobalanbaǵandyǵy ıakı maqsatynyń naqtylyqsyzdyǵy men júıesizdigi onyń “Tilderdi qoldaný men damytýdyń...” degen ataýynyń ózinen-aq anyq kórinip tur. Jalpy, memlekettik til máselesin elimizde turatyn ózge ulttar ókilderiniń tildik máselelerimen birge kógendep, bir baǵdarlamaǵa engize salý – eń aldymen, memlekettik tilge degen qurmetimizdiń qaı deńgeıde ekendiginiń bir kórsetkishi bolsa kerek. Al memleket aldyndaǵy basty maqsat ne? Ol, eń áýeli – memlekettiń tiliniń jaǵdaıy, memlekettiń ishi men syrtynda memlekettik tildiń tolyqqandy qoldanylýy men udaıy damýy. Ata tiliniń taǵdyry múshkil memleket – rýhy dimkás memleket. Demek, atalmysh Baǵdarlama naqty memlekettik til oreolyna saı atalyp qana qoımaı, onyń jobasynda Memlekettik tildiń ishki-syrtqy qoldanylýy men damýynyń tak­tıkalyq hám strategııalyq búkil tehnologııasy men mehanızmderi, oryndalý merzimderi, t.t. aspektileri búge-shigesine deıin qamtylýy tıis-tin. Al, eldegi dıasporalar tilderiniń mem­le­kettik til aıasyndaǵy ortaq óz baǵdarlamasy ózinshe jeke qarastyrylyp, ózinshe jeke ereje túzýi qajet edi. Atalmysh memlekettik baǵdarlama jobasynda múlde eskerilmegen osy úsh máselege bir-bir sóz arnamas buryn, “til máselesi – óte shetin másele” dep, bizdiń bul usy­nystarymyzǵa qarsy óre túregeletinderdiń az bolmastyǵy, olardyń qaı taraptan, qaı top­tardan, ne sebepten óre túregeletindigi, bári-bári – sabyrly Qazaqqa “beseneden” bel­gili ekendigin aıtqanymyz jón. Sondyq­tan, ol jaıynda daýryǵýdyń qajeti shamaly. Sonymen, birinshi másele haqynda bir sóz. Áýeli, halyqty budan bylaı da shatastyra bermeý úshin, saıasatty shetke ysyryp qoıyp, árnárseni ádiletti túrde óz ataýymen ataý daǵdysyn qaıta qalpyna keltirmek lázim. Mysaly, Qazaq dúnıetanymynda IIE (ózge bir nusqasy: EGE) degen qasıetti uǵym-tanym bar. Ol tanymnyń basynda Jupar Iıe (“Qosh Táńiri” degen maǵynadaǵy Jupar ataýynyń arabsha nusqasy: “Jaffar”: “qatygez de qaıyrymdy Alyp”), Táńiri-Iıe, Jaratýshy Iıe degen kepıetti ataýlar tur. Adamdyq turǵy­sy­nan kelgende, Iıe dep Qazaq, jalpynyń basynda turyp, aqylyndaǵy barsha oıy men aldyndaǵy túgel malyn jeke óziniń de, jalpynyń da ıgiligine birdeı jumsaıtyn parasatty, qamqor, ortaqshyl, jalqy basshy-tulǵany aıtady. IIE – izgi Ego (Ego – Ege sóziniń latyndyq nusqasy; adamdyq “men”-di bildiredi), IIE – Izgi Rýh. QOJA, kerisinshe, – qolynda baryn qa­naǵat tutpaı, óziniń qaraqan basynyń qamy úshin, ózgeniń úlesin de óz qojalyǵyna qara­typ, sol arqyly kópshilikke arsyz da aıaýsyz bılik júrgizgisi keletin menmen, menshik qumar pále. Zulym Ego-Rýh. Mysaly, ata-babalarymyz adamdyq “men”-di ıakı es-aqyldyń Iıesin – QOSh EGE (“Jupar Iıe”, “Jupar Rýh” degendi bildiretin Qosh Ege ataýynyń týyndy nusqasy: “Kósege”), es-aqyldyń Qojasyn KEJ EGE [“Kesir Iıe” degendi biliretin Kej Ege (Kejege) ataýynyń metatezalyq úlgisi – Kegeje)] dep ataǵan. О́zara antagonıstik keıiptegi Iıe men Qoja degen tanymnan Iıe jáne iıelik (bir sıpaty: Iıe jáne erkin kópshilik), Qoja jáne qojalyq (bir sıpaty: Qoja jáne qul kópshilik) degen ejel­gi uǵymdar da qaıyra jańǵyrmaq. Bizdiń aıt­paǵymyz, olardyń ekonomıkalyq modeli­niń pálsapasy emes. Áńgime – memlekettik rá­mizderdiń de Atasy bolyp tabylatyn mem­le­kettik tildiń eldik EGO-RÝH retindegi már­tebesi haqynda bolyp otyr. Máselen, ár memleket – ózinshe bir jeke “organızm”. Onyń “men!” deýshi ózindik Egosynyń da, ol Ego­nyń myńdaǵan jylǵy tarıhı terrıto­rııa­synyń bolmaǵy da – tabıǵı zańdylyq. Ol jaǵynan kelgende, Qazaqstan Respýblıkasy – Qazaq atty Izgi Iıe-Ego basqarymyndaǵy saıa­sı-áleýmettik erkin formasııa. Til turǵ­y­sy­nan alǵanda da, onyń Izgi Ego-Rýhy – jalǵyz, Qazaq Tili. О́ıtkeni, Ego-Rýh – ındıvıdýým sımvoly. Sóz joq, Qazaqstanda túrli ult ókilderi me­ken etedi, olar elimizdi óz Otany sanaıdy. Ol qubylys – ýnıtarlyq zańdylyq aıasynda. Qazaqstan – ultsyzdanǵan AQSh emes, tipti Re­seı sııaqty federasııa da emes. Qazaq­stannyń turǵylyqty tarıhı Iıesi – jalǵyz, ol – Qazaq. Qazaq – “Shańyraq Iıesi”. О́ki­nishke qaraı, Qazaqtyń Qudaı men Álem hám Ar aldynda ádilet bolyp tabylatyn mem­le­kettik Iıe-Rýh-Ego retindegi sondaı aıyryqsha már­tebesiniń Ata Zańymyzda esh aıqyn­da­l­maýy­na qosa, memlekettik tildiń de Rýh-Iıe-Egolyq jalǵyzdyǵyn tanyp-bilý hám oǵan moıynsuný mindetiniń “iıelik” kategorııasyna jatatyn el azamattarynan múldem talap etil­meýi – El Iıesi retindegi Qazaqtyń Izgi Ego­lyǵyn da túbegeıli mansuqtap otyr. (ana­femanyń áleýmettik bir túri), Oǵan bizdiń elde, Ata Zań boıynsha, bógde el tiliniń de mem­lekettik tilmen teń quqylyǵylyǵyn jáne qosyńyz. Osy sońǵy faktor bárinen de qaýipti. Memlekettiń qazirgi búkil tirliginen qossúreı (razdvoenıe lıchnostı) psıhozy sımptom­dary­nyń anyq ańǵarylatyny da sondyqtan. Demek, memlekettik til baǵdarlamasyn jobala­mas buryn, áýeli, osy aıtylǵan qısynsyz­dyqtarǵa, ıakı qııanattarǵa daýa retinde, Ata Zańǵa ádiletti túzetýler men qajetti qosym­sha­lar engizgenimiz abzal. Atap aıtqanda, orys tilin qosarlamaı, memlekettik tildi bilýdi elimiz­diń barsha azamattaryna mindetteý. (Árıne, memlekettik tildi úırenýge qajetti belgili bir ýaqyt mólsherin eskere otyryp, kúshine enetin mer­zimi jóninde jeke jarlyq shyǵarý). Qo­ǵamy­myzdyń aqıqat pen ádilet negizinde da­mymaǵy ras bolsa, ondaı qadamǵa qarsy eshkim de daý aıtpaıdy. О́ıtpeıinshe, mundaı para­doks jaǵdaıynda memlekettik tilge qatysty qanshama baǵdarlama túzbeıik, sonyń bári aınalyp kelgende, “Sızıf dalbasasy” bolady da qoıady. Iá, juqalap aıtqanda, qazaq tiliniń qazirgi jaǵ­daıy máz emes. Soǵan qaramastan, Mem­le­ket Iıesi retindegi Qazaq óziniń tabıǵı izgi egolyq qasıetine adaldyqtan esh tanǵan joq. Eldegi barsha dıaspora tilderiniń udaıy ósip-ór­kendeýi de, orys baýyrlar tiliniń keńes za­man­daǵydaı kól-kósir údeı túsýi de – ańqyl­daq Qazaqtyń sol tabıǵı izgi egolyq qamqor­lyǵy men tózimdiliginiń, keńpeıildiligi men ke­shirimdiliginiń arqasy. Biraq, óz ana tilinde er­kin sóılep júrgen otandas baýyrlarymyzdyń árqaısysynyń álemniń túkpir-túkpirinde óz tól Otanynyń baryn eskere otyryp, qazaq tiliniń má­selesin óz Otanynda basty problema retin­de, jeke qarastyrmasaq, Ata Zańǵa der kezinde túzetýler engizbesek, “O, sankta sımplısıtas! (“o, svıataıa prostota!”; vosklısanıe, prı­pı­syvaemoe Iаný Gýsý, ývıdevshemý, chto kakaıa-to starýha podbrasyvaet drova v koster, na ko­torom ego sjıgalı) atalatyn qasiretke óte uq­sas álgi qazaqy qamqorlyq pen tózimdiliktiń, keńpeıildilik pen keshirimdiliktiń aqyry endigi jıyrma jylda Qazaqty tyǵyryqqa tireri ábden múmkin. Ekinshi másele – Qazaqstandaǵy “Tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń ózinshe jeke túzilmeginiń mańyzdylyǵy. Áıtse de, onyń da memlekettik til quqyǵy aıasynda ǵana oryndalmaq sharalar sıpatynda qalyptaspaǵy – ádilet. Ol sharalar ishinde aıtylmysh tilderdi qoldaný isiniń belgili bir jaǵdaılarǵa baılanysty belgili bir mólsherdegi quqyqtyq óz normalary men sferalarynyń jeke-jeke, naqty aıqyndalmaǵy jáne shart. Qosh delik. Desek te, ondaı baǵdarlamaǵa opponent qaýymnyń “resmı til” statýsynan aıy­rylsa, orys tiliniń hali múshkildenedi” degen ózin­she bir ýáj ustanbaǵy da sózsiz. Árıne, ondaı ýáj – baıbalam. Birinshiden, ol tildiń de “pushaıman” bolmasy úshin, “Qazaqstandaǵy tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵ­darlamasy” iske qosylady – bir, ekinshi­den, eki júz mıllondaı adam sóıleıtin óte álýet­ti álemdik til retindegi orys tiliniń Otany-Reseı – qudaıy kórshimiz. Ol kórshiniń Qazaqstanmen barlyq saladaǵy dostyq qarym-qatynasynyń, ejelden bergi tarıhı-mádenı baılanysy men kommýnıkasııalyq yqpaly­nyń hám óz elimiz ishinde barsha jaǵdaılary túgel jasalǵan dıasporalyq hám orystildi qo­sym­sha potensıalynyń da orasan ekendigin es­kersek, “Statýssyz orys tiliniń Qazaq­stan­da kúni qarań” baıbalamynyń ózi – óte qısynsyz jáıt. Til taǵdyry – el taǵdyry. Qazir el taǵdyry ózge el tiline táýeldi bolyp otyr. Onyń týyndatatyn basty, taǵy tórt sebebi bar. Birinshisi – elimizdegi orys baýyrlardyń eresek qaýymynyń kópshiliginiń kókireginde ke­shegi kúnnen qalǵan ımperııalyq ambısııa “sho­ǵynyń” áli kúnge deıin qozdanyp jatýy. Ekin­shisi – túbegeıli orystanǵan qandas­tarymyz ben orystildi ózge ult ókilderiniń de birshama ekendigi. Úshinshisi – elishindik ın­for­masııalyq, ınnovasııalyq keńistikti Reseı­diń basy bútin jaýlap alýy. Tórtinshisi – ǵasyrlar boıǵy bodandyq kesirinen, qa­zaq­tardyń basym kópshiliginiń súıegine ábden sińip qalǵan kembaǵaldyq kompleksi. Osynyń bári tutasa kelip, memlekettik tilimizge “at­ty­lyǵa eremin dep, jaıaýdyń tańy aıyrylypty” kebin qushtyrýda. Qazaq pen Qazaq tiliniń óz Ota­nyndaǵy birden-bir Iıe-Ego-Rýh retindegi mártebesiniń shuǵyl ári ádiletti túrde Ata Zań­men naqty mórlenbeginiń, daýsyz moıyndal­maǵynyń memlekettik mańyzdylyǵy da sonda jatyr. Obaly neshik, búkil el boıynsha, mem­le­ket­tik tildi meńgertý jolynda uzaq jyldar boıy atqarylyp jatqan ıgi ister men shara­lardy sanap taýysa almaısyń, óte kóp. Soǵan oraı, olarǵa jumsalyp jatqan qarjy da qyrýar. Alaıda, sol alapat aqsha men álemet isterdiń tıimdiligi, ıgiligi jaǵynan kelgende, qoǵamda bálendeı ózgeris baıqalmaıdy. Abaı bylaı demeýshi me edi: Aqylmen oılap bilgen Sóz – boıyńa juqpas, syrǵanar. Yntaly júrek sezgen Sóz – bar tamyrdy qýalar. Án salar, jatqa alar. Túbinde qur qalar. Memlekettik tildi úıretýdegi sharalary­myz­dyń kópshiliginiń sátsizdik sebebi sondaı, – qulyq ta, nıet te joq. Mysaly, mem­le­ket­tik tildi meńgerýge yntalandyrý turǵysynda, mekeme-mekemede, aýyl-aýylda, qala-qalada qomaqty qarjy talap etetin túrli baıqaýlar jıi ótip jatady. Tipti, respýblıkalyq deń­geı­degileri de jetip artylady. Báribir, solardyń kóbi, negizinen alǵanda, formalızm, kóz­boıa­ýshylyq. Sodan da nátıjesi – nólge jýyq. Sebebi sol, – memlekettik tildi meńgerýge de­gen jaýapkershilik joq, úırenýge degen yqylas joq, eń bastysy, Abaı aıtatyn yntaly júrek joq. Onyń solaı bolmaǵyna orys tiliniń “resmı til” statýsy da óz “septigin” barynsha tıgizip baǵýda. Sonsoń, álgindeı isterimizdiń bári “án salar, jatqa alar túbinde qur qalar” bolady da shyǵady. Tekke ótken qaıran altyn ýaqyt, bosqa ysyrap bolǵan qaıran telegeı qarjy!.. Asylynda, kez kelgen tildi “yntaly júrek sezgen sóz” qush­tarlyǵymen úırený – jansaý­lyqqa asa paıdaly. Olaısha úırený – adamdy rýhanı jaǵy­nan eresen baıytady. Al, memlekettik tildi “aqylmen oılap bil Sóz” prınsıpimen úıren­bekshi bolatyn, nemese, solaısha úırenip jat­qan, úırengen memlekettik qyzmetkerlerdiń boıynan qazaq halqyna degen súıispenshilik arqyly ǵana barynsha kemeldenetin eljandylyq (patrıottyq) qasıetti kórem deý – bos áýre­shilik. О́ıtkeni, til úırenýdegi “yntaly júrek sezgen Sóz” qushtarlyǵynan ada olar – mem­leket qamymen emes, jep otyrǵan nanynan aıyrylyp qalmaýdyń qamymen júrgender. Úshinshi  másele – qazaqstandyq polıglot­tyq máselesi. Prezıdenttik bul tamasha bastamany da biz, onyń eshqandaı ǵylymı konsepsııasy múlde saralanbaı, júıelenbeı jatyp, birden balabaqshalyq jappaı naýqanǵa aınaldyryp jiberdik. Naýqan urany – “tili shyǵa bastaǵan ár perzentti, birden, úsh til negizinde baýlyp ósirý!”. Bul da – baıaǵydaǵy “asyra silteý bolmasynyń” soraqy bir túri. О́ıtkeni, tili shyǵa bastaǵan perzent birden Ego bolyp qalyptasa qalmaıdy. Kez kelgen Egonyń qalyptasýy – bir ǵana til negizinde ǵana júzege aspaq. Jáne onyń qalyptasý merziminiń bastapqy bóligi – on eki jyl. Qazaqsha aıtqanda, bir múshel jas. Iаǵnı, kez kelgen Egonyń belgili bir mólsherde Ego bolyp qalyptasýy úshin, onyń áýeli, eń az degende on eki jyl boıy, negizinen tek óz Ata tilinde ǵana tárbıelenýi shart. Qalǵan tilderge baýlý janama túrde ǵana júrgizilýi kerek. Balaǵa úsh tildi birdeı turaqty túrde meńgerte bastaýdy ol bala múshel jasqa kelgen soń baryp qana qolǵa alǵan abzal. Onda da taza ǵylymı negizde. Al, tili jańa shyǵa bastaǵan perzentti birden úsh tilge baýlyp ósirýdi memlekettik maqsat etý – atsyz – teksiz urpaq ósirý. Iаǵnı, ár tildiń basyn bir shaldyratyn baldyr-batbaq eksperıment nátıjesinde, biz birde-bir tildi jóndep meńgermegen “alashubar mýtant Ego” túrindegi biryńǵaı máńgúrtter ar­mııa­syn qalyptastyra­myz. Ondaı dúbára­lar­dyń sanasynda Ult, Memleket, Otan dep bas­talatyn sansyz qasıetti uǵymdardyń bár-bári tilder qoıyrtpaǵymen udaıy shaıylyp ketip otyrady. Suıyqminezdilik sodan shyqpaq. Al, ol – qazaqsha aıtqanda, qany suıyq degen sóz. Budan shyǵatyn qorytyndy, ulttyq negizi joq kóptildilik qubylysyn polıglottyqpen shatastyrmaý kerek. Polıglottyq – bir til negizinde ǵana múmkin bolarlyq erekshe izgi qasıet. Ulttyq negizsiz kóptildiliktiń kez kelgen qojasy – dúbára, kez kelgen polıglot – óz Eliniń patrıoty. Al, qazaqstandyq patrıottyqtyń rýhanı negizi – Qazaq tili. Tynyshtyqbek ÁBDIKÁKIMULY, aqyn.