Aq tileýli abzal ana

Adaldyqty tý etip, bir Allaǵa qaraǵan, Ádildiktiń jolynda tabany taımas saradan. Qarip penen qaserdiń kúnine qıyn jaraǵan, Aq tilekti anadan, namystan, ardan jaralǵan. Bekbolattaı ardany aq sútimen emizip, ynsapty, aq almastaı qajyrly etip tárbıelep shyǵarǵan Aınagúl anamyzben kózi tirisinde áńgimelesken edik. Jedel jarııalamaı, elim degende eljirep sala beretin sezimi sergek abzal anamen áli de biraz syrlasyp, kitap etip shyǵarsam degenmin. Allanyń jazýymen eske alý retinde usynýǵa týra kelip otyr. – “Kisiniń atyn máńgi-baqı óshirmeıtin onyń tirlikte tapqan abyroıy bolsa kerek”, degen eken Abylaı han. Eki ǵasyrdyń, tabanynyń búri joq talaılardy taıǵaq keshýde týra joldan taıdyryp ta jibergen eki birdeı ótpeli kezeńniń, erdi etigimen sý keshtirgen Uly Otan soǵysynyń da taýqymetin tartqan kýágeri bolyp qana qoımaı, halqymyzǵa árqaısysy bir qaýym el bolyp otyrǵan, “qazaqty kórgiń kelse dál osy dep kórsetse dúnıege uıal­maı­tyn” on azamatty, onyń ishinde “Ertóstigim bir bólek” degendeı ul­ty­myzdyń namysyn qorǵap, abyroıyn asqaqtatyp júr­gen Bekbolatty bergen ózińizben áńgimeni sál áre­gi­rekten qozǵasam deımin. “Alyp – anadan” dep anany asa baǵalaǵan bizdiń qazaqta “tek” degen uǵym bar. Bastaýlardyń bastaýy – tegińizdi tarata otyrsańyz. – Arǵynnyń ishinde Saı­dalydan taraımyn, kelgen jerim Toqa bolady. Bekbolattyń áke­simen ekeýmiz naǵashyly-jıen­dimiz. Ákem uly bolmaǵan sebepti apasyna: “Sen ulyńa meniń Aı­nagúlimdi al, sonda ol óz ulym­daı bolady”, deıdi. Ákemniń sózi qulaǵyna tıgennen keıin ózi pysyq, ásirese qalyń qolań shashy tobyǵyna túsetin kórikti qyz bolyp ósken maǵan Bekbolattyń ákesiniń de kóńili ketedi. Sóıtip ákem sebep bolyp, ekeýmiz qosyldyq. Tuń­ǵyshym – alpys ekide, kenjem – Bekbolat qyryq úshte. Osy eki arada on tórt qursaq kóterdim. Tórteýi kishkentaıynda shetinep ketti. Onyn ósirip, bári de joǵary bilim aldy. Bekbolattan úlken Bekzat degen balam jıyrma úshinde jol apatynan qaıtys boldy. Anaǵa balanyń bári birdeı. Ataqty kúıshi Saıdaly Sary Toqanyń tuqymdarymyz. Balala­rymnyń bári de naǵashy jaǵyna tartqan dombyrashy. Ásirese úlkenim Muhametjan – Toqanyń kúıshilik mektebin nasıhattap júrgen, talaı saıysta báıge alǵan dáýlesker kúıshi. Toqanyń tórt tolǵaýyn ondaı tartatyn eshkim joq deıdi kúı tanıtyn adamdar. Bekbolat – kenjem, “kisi jyǵatyn balýannyń aıaǵy qısyq bolady” degendeı, jasynan qasıetti bolatyny kisi tanıtyn adamǵa belgili boldy. Úlkenim – Muhametjan Jánibek Kármenovpen joldas bolyp, alǵash Jánibekti aýylǵa alyp kelgende Bekbolat tórt jasta ǵana edi. Olar án aıtsa, tórt jastaǵy bala otyra qalyp tyńdaıdy. Sonda Jánibek Kármenov tóbesinen bes saýsaǵymen basyp ustap turyp; “Mynaý naǵyz Marks, ándi zer salyp tyńdaıdy. Úlken adamdardyń kóbi bulaı tyńdaı almaıdy. Bul bolaıyn dep turǵan bala”, dedi. Ákesi de ánshi edi. Bekbolattyń daýsyndaı sumdyq bıik bolmaǵanmen, qulaqqa óte jaǵymdy ádemi daýys bolatyn, oǵan Botanyń daýsy aınymaı tartqan. Basynda solaı bastaǵanmen, óse kele Bekbolattyń daýysy asa bıik, boıaýy qanyq erekshe boldy. Jurt solaı baǵalap júr ǵoı. Meniń balam dep ıemdengenmen, ısi qazaq bizdiń balamyz, Bekbolat kópke ortaq, deıdi. Laıym halyq tilegin tileıtin qazaqtyń ortaq balasy bolǵanyna qýanamyn. Onyń ber jaǵynda dinge jýyqtyǵy da kópshilikke súıikti etip ketti. Artyq sóılep ketem be, jurt ultshyl deıdi. Ultshyl ekeni de ras, qazaqqa, ultym degenge, dinge buryp turatyny da ras. Bireý min der, bireý azamattyq borysh der, ony qalaı aıyratynyn ózderi biledi. “Allany súı, Allanyń hıkmetin sez, dúnıede ne qyzyq bar odan basqa!?” depti Abaı atalaryń. Sol sııaqty barsha halyqty súıip, jalpy elmen qarym-qatynas jasap, barshaǵa qyzmet etýge úlken júrek kerek. Osy qasıet Bek­bolatta bar. Ýaqyty jetkeninshe, shamasy kelgeninshe halyqqa qyzmet etýge tyrysady. Qazaǵym degende, din degende, óner adamy degende júregi erekshe. – Bekbolattyń ánshiligi ákeden, kúıshiligi men sazgerligi naǵashydan, ózim kórip, paıymdaýymsha, sheshendigi men kósemdigi shesheden berilgen qasıet sekildi. Al ózińizge kimnen daryǵan? – Arǵy jaǵymyzda Isa qajy degen bı atamyz bolǵan. Asa aqyldy, erjúrek, bilgirligine eshkim teń kelmeıtin, eldi aýzyna qaratqan sheshen ári kósem bolǵanmen, ashýy qatty, aldyna shyqqandy keshir­meıtin asa qatal da adam bolǵan eken. Bolystyqqa saılaýǵa túskende árbir elý úıden saılanatyn elýbasyn el ne deıtinin bilýge barlaýǵa jiberedi eken. El: “Isa qajy qansha daýys alsa da ony saıla­maımyz” degenin estigende: “Jurt durys aıtady. Kóp qorqytady, tereń batyrady – onda men saılaýǵa túspeımin”, dep saılaýǵa túspeı qalady eken. Osyndaı myqty atamyz bolǵan. – Keýdege salmaı, halyqpen sanasa bilý naǵyz kóregendik. Tekti atanyń urpaǵy, ónerpaz ul tárbıelegen tálimdi ananyń keıingi urpaǵyna aıtary bar ma eken? – El bizdiń tilegimizdi qalaı tilese, biz de eldiń tilegin solaı tilep otyramyz. Qazaqtyń jeri qandaı keń bolsa, peıili de sondaı keń. Sol nıetimizge qaraı barlyq eldiń ishinde eshqandaı qantógissiz ege­mendigimizdi alyp otyrmyz. Alla saıyn dala, shalqar kól, keń baıtaq mekendi qazaqtyń kóńiline qaraı bergen dep maqtanamyn. Shyny da solaı. Egemen­di­gimiz baıandy bolsyn. Halqymyzdyń ultym dep soq­qan júregi aman bolyp, beıbitshilikti qalaǵan tilegin saýaptan jaza bersin. – Bekbolattyń eljandylyǵynyń negizi qaıdan ekenin topshylap otyrǵan sekildimiz. Bekbolat kóbimiz sekildi aıtyp túsindirip qoıýmen is bitti demeı, bárin ózinen bastaıdy. Aıtqan sóziniń údesinen shyǵyp, bir basyma ónerim de, bedelim de, ataq-abyroıym da, nápaqam da jetedi dep jan rahatyn kúıttemeı, adasqanǵa tikeleı jol kórsetýge asyǵady. Zamannyń kúrt ózgerisine ilese almaı tyǵyryqqa tirelip, shańyraǵy shaıqalyp, araq iship quldyrap bara jatqan qanshama adamdy, tipti úıine jatqyzyp alyp, keýdesine úmit otyn jaǵyp, bolashaqqa senimin arttyryp, jan dúnıesin tazartý arqyly týra jolǵa salyp, keıbirin ózi úılendirip, otaý tiktirip jibergenine ózim kýámin. Osy qazaqqa ǵana tán, biraq sońǵy kezde sırek kezdesetin erekshelikke aınalyp bara jatqan kópshildiginiń qaınar kózi týǵan shańyraǵynda kórip, boıyna ábden sińgen qasıette ekenin de ózderińizben tyǵyz aralasqaly túsingendeımin. Buryn da óner adamdarynan sizdiń úıdiń beldeýinen at, tórinen qonaq ketpeıtinin estip júretinbiz. Kúndiz-túni qonaq kúte júrip on balany uqyptylyqqa tárbıeleý qıyn da bolǵan shyǵar? Sizdiń zamandastaryńyzdyń bárine úlgere júrip, ózińiz sekildi seksennen assa da ajaryn da saqtaı alatynynyń syry nede dep bilesiz? Sizdiń seksennen asqandaǵy ádemi saqtalǵan ajaryńyz, aqyl-parasatyńyz, kıim kıisińiz men úshin úlken ónege mektebi sekildi. Qazir qonaǵyn meıramhanada kútip, aınaldyrǵan bir-eki balasyn kútýshi jaldap baqtyratyn, sonyń ózinde ne kúıeýiniń jaǵdaıyn jasaýǵa, ne óz basyn kútýge shamasy kelmeı júretin kelinshekterge aıtaryńyz... – Men soǵys ýaqytysynda on jeti jasymda tur­mys­qa shyqtym. Ol óte qıyn kez edi ǵoı. Egin oraǵy kezinde tańerteń jeıtin bir ýys bıdaıymyzdy úgip jasyryp alyp kelemiz. Stalın­niń zańy qatal. Ustap alsa sottaıdy. Pysyǵymyz kele qol dıirmenge tar­typ, nan pisirip ji­beremiz. Dıirmen tapsaq qýa­namyz. Ne aılyq bermeıdi, ne ózimiz terip júrgen eginniń ma­sa­ǵyn da aldyrmaıdy. Nege bu­laı dep te aıta al­maımyz. Son­da da on balanyń bireýi ash, bi­reýi ja­lańash bolǵan joq. Alla ózi jasaǵan adamyna rı­zy­ǵyn ózi beredi. Meniń bir minezim – ózimnen jo­ǵa­ryǵa qarap, osyn­daı bolsam, dep esh oılamaı­tyn­myn. Joldasym ekeýmizdiń eńbegimizben tapqany­myzǵa qanaǵat ettik. Balalarymnyń bá­ri de oqyp bilim aldy. Basy­myz­dyń amandyǵyna shúkirlik ettik. Osy kúni sender daǵdarys kele jatyr, ol eki jyl bolady, zardaby taǵy bir jylǵa sozy­la­dy eken deısińder. Men qa­zaqtyń peıiline daǵdarys bolady dep oılamaımyn. О́ıtkeni, bir japyraq nany bolsa, jetpeı jatqanǵa bólip beredi. Qyryq ekinshi jyly nemisterdi Qazaqstanǵa aýdarǵanda bir otbasy nemisti bizdiń ústimizge kirgizdi. Úsh balasy bar jesir áıel. Álgiler bergen tamaǵymyzdy ishpeıdi. Ishińder desek, beretin aqshamyz joq, deıdi. Eı, túk tóleme, ish, dedik. Sóıtip, otbasymyzdyń múshesi etip qosyp al­dyq. Sonda jańaǵy nemis: “Oı, shirkin, mundaı da meıi­rimdi ult bar dep kim oılaǵan, bir kún jumys iste­meı, qazaq arasynda erteńińe esh qamsyz ómir sú­rýge bolady eken”, dep tań qalatyn. Sol nemisterdi túgeldeı asyrap, keıinirek úı alyp berdim. Nemister qaıtatyn ýaqyt boldy ǵoı, keterinde sol úıge bir tıyn aqsha almaı: “Sizden kórgen jaqsylyǵymyzdy qalaı umytamyz” dep úıdi tegin tastap ketpek boldy. Kezinde ózim alyp bersem de, shyǵysymnan shyǵaryp jibergen úıdi qalaı tegin alyp qalam, sodan sol úıdi bir qaınyma alyp berip, tıynyn qoldaryna ustatyp jiberdim. Barǵannan keıin de aralasyp turdyq. Solar qazaq arasynda turǵan kezderin áli kúnge ańsaıdy. Allaǵa shúkir, sol peıilimizge berip otyr. Shúkirlik etip, bardy baǵalaı bilgen jón. Kóshege shyqsań jaıaýdan máshıne kóp. Neǵylǵan daǵdarys? Osyndaı zamanda baǵa almaımyz dep bala sanyn shekteý – baryp turǵan kúná, ekinshiden ultymyzǵa qııanat. Az ult álsiz bolady. Kóp balany baǵa almaımyn degen de syltaý. Aldyńǵylary jeti-segizge kelgen soń-aq birin-biri baǵyp, jetilip ketedi. Bir-birine baýyrmal bolyp ósedi. О́sińkiregen saıyn qolǵanatyń da kóbeıedi. Álgi bir-eki balasynyń ózin kisi jaldap baqty­ratyndar keıin sonyń taýqymetin tartady. Ata-áje, áke-sheshe kókireginiń jylýyn sezinbegen balada qan­daı meıirim bolady. Kelinderime aıtarym: týyńdar. Bala týǵan saıyn, onyń bala kezdegi qylyǵyn, óskendegi qyzyǵyn kórgen saıyn adam jasara túsedi. Boıaýmen jasaram demeı, balalaryńmen jasar. – Sizben syrlasyp, túpki oıyńyzǵa tereń boılaı túsken saıyn ult bolashaǵyna baılanysty Bekbolatty tolǵandyrmaıtyn esh nárse joǵyn; til úshin de, mektep oqýlyndaǵy kemshilikter úshin de, tólqujat jasaýda ketken qatelik úshin de shyr-pyry shyǵyp júretini, jesirin qańǵytpaǵan, jetimin jylatpaǵan, baýyr­maldyq qazaqy qasıetti qalpyna keltirý úshin qazirgi zamanǵy tıimdi nasıhat quraly – kınonyń múmkindigin paıdalaný úshin, halyqtan laıyqty baǵasyn alǵan “Jetimder”, “Aǵaıyndylar” fılmin jasap, jastar sanasyna sáýle túsirýge tyrysaty­nynyń da bastaýynda ózińiz turǵan sekildisiz. Endi qandaı kelin bolǵanyńyzdan syr sýyrtpaqtaı otyrsaq... – Joǵaryda aıttym, enem ózimniń apam boldy. Ol kisi jaıbasarlaý boldy. Men kele salyp, edendi qyryp, qara qaǵaz tósep, taqtaıdaı tegistep, tósenishin jýyp-shaıyp jaınatyp qoıdym. Qaı jerde uqypty qoldy tilep turǵan jumys izdep taýyp júretinmin. Enem nan da jaıa almaı, qolymen úzip salady eken. Nan jaıa almaıtyn qandaı qatynsyń, seni de qatyn dep aldy ma dep ázildeıtinmin, týǵan apam ǵoı, renjimeı, “taqyldamaı qoıshy, meniń baıym da seniń baıyńnan kem bolǵan joq, Tikijan-Tikijan atanǵan erke Tikijannyń alaqanyna salǵan áıeli boldym”, dep kúlip alyp, balamdy baǵatyn. Ettiń nanyn qaǵazdaı ǵyp jaıamyn, kómgen nanym qandaı, kórshiler seniń nanyń ulpadaı jumsaq, dámdi dep surap jeıtin. Balalarym tap-tuınaqtaı taza Aınash, Aınash atanǵan pysyq kelin boldym. – Qandaı ene boldyńyz? Qyzdaryńyzdy qalaı tárbıeledińiz? Kúıeýine ókpelep kelse, qalaı qarsy aldyńyz? – Kelgen kelinge bilgenimizdi úıretip, óz qyzy­myzdaı úıirimizge qosyp alamyz. Úsh qyzdy abyroı­ly tárbıelep uzatqan adamǵa jumaqtyń esigi ashyq deıdi ǵoı. Biz tórt qyzdy saltymyzǵa saı abyroıly tárbıelep uzattyq. Ne bireýi kúıeýden aırylysqan joq, ne bireýi shaǵym aıtyp kelgen joq. Sebebi, men qyzdy óte qatty ustadym. Keshkilik eshqaıda shyqqan emes. Qazir kúıeýbalalarym aıtady ǵoı: “Sizdiń úıge barý qııamet edi, úılerińizdiń mańaıyna jolaı almaıtynbyz” dep. Sosyn uzatylarda: “Bul úıden kettiń. Endi qaıtyp kelmeısińder. Barǵan jerlerińe tastaı batyp, sýdaı sińesińder” deıtinbiz. Sózin sóıleseń bálege qaldyń ǵoı, qazirgi jastar sózin sóıleıtinin bilse, arqa súıerim bar dep bılikke umtylady. Qashanda áıel óz ornyn bilgeni durys. Jańaarqa jurty: “Balalaryńnyń jetip turǵany seniń arqań ǵoı” deıdi. Áı, Ramazandy general jasaý, Bekbolatty depýtat jasaý meniń qolymda ma, ózderiniń eńbegi ǵoı desem, “Bastan qatyryp tárbıe­lep tastaǵansyń ǵoı” deıdi. Qudaıǵa myń shúkir, balalaryma rızamyn. Bala­larymnyń da kóńiliniń adaldyǵy bolar, eshbireýi aldyma shyǵyp kórgen joq. Rahatyn kórip kelemin. Allanyń bergen jasyna da, kórsetken qyzyǵyna da rızamyn. Endi osy balalardyń aldynda ımanymdy buıyrtsa dep otyrǵan jaıym bar. – Alla tuqym-tuqııanyńyzdy osy qasıetten aıyrmasyn. Áli de kórer qyzyǵyńyz kóp bolsyn. Sol qyzyqty rahattanyp kórý úshin tánińizge qýat, denińizge saýlyq bersin. Áńgimelesken Zámza QOŃYROVA, jazýshy.