Saqtar qorǵandarynyń taǵy birinen altyn zattar tabyldy

Qarqaralydaǵy eski dáýir eskertkishteri Osy kúnderi Qaraǵandy obly­syn­da eski obalardy zerttep júr­gen almatylyq arheologtar tara­pynan jańalyqtar jıi estilip qa­lyp jatyr. Budan bir aı buryn Kent taýlary baýraıyndaǵy ja­zyq dala tósindegi ejelden oqshaý, syry jumbaq kórinetin jeti oba­nyń ortańǵysynan altyn buıym­dar tabylǵany habarlanǵan edi. Sodan keıin kelesi biri arshyl­ǵanda odan da sheberlikpen jasal­ǵan qymbat áshekeılerdiń jaryq dúnıege shyqqany keshe taǵy qulaqqa jetti. Mundaıda taǵat qaıda, dereý at­tanýǵa týra kelgen. Osymen ekinshi ret izdeý jumysynyń sáti túsken, sonyń basy-qasyndaǵy arheolog Arman Beısenovtiń qýanyshty júzinen anadaıdan ańǵarylǵandaı bul jolǵy olja da olqy soqpapty. Munyń aldynda qazylǵan qorǵan túbindegi qabir janynan 8 úlken jáne kishirek 82 beldiktiń jarqyraǵan úzikteri, 8 quıma arystan, altynmen aptalǵan óte juqa qaptyrmaǵa oıylǵan ańdar, qustar beınesi, 6 altyn orama, sadaq jebeleriniń ushtary tabylsa, endigi túrleri de solarǵa uqsas bolyp shyqqan. Bulardyń birazy taýteke, samuryq qus, my­syq tárizdes haıýanattar kes­ki­nindegi áralýan órnekti altynnan aıshyqtalǵan zattar eken. Kıim­niń sodan jasalǵan ilgeshekteri, túı­meleri, qapsyrmalar, zerler, maıda túıirshikti ábzelder úlgileri jáne bólek olja sanalady. – Kezinde uly us­ta­zymyz Ál­keı Mar­ǵu­lan Qazaq­stannyń ár túkpirinde saq, ǵun, úı­sin, qańly dáýirinen qal­ǵan máde­nıet bel­gileri orasan kóp, onyń barlyǵyn jıyp aıtqanda máde­nıet dúnıesiniń joıqyn belgisi dep amanattaǵandaı, Saryarqa aı­ma­ǵy da tunǵan tarıhı besik. Máselen, Taldy qorymdary ataýy­men málim osy jerdiń ózinde 20 qorǵan izi bar. Sonyń 7-i saqtar dáýiriniń dáýirlegen kezin aıǵaq­tap, elesteterlikteı. Olardy dú­nıeden ótken aıtýly adamdaryn arnaýly orynǵa aparyp, qas­ter­lep qoıýdyń búkil halyqtarǵa or­taq úrdisiniń alǵashqy úlgisi deýge bolarlyqtaı. Bálkim, osynaý ǵuryp saqtardan bastalǵan shyǵar. Bi­zdiń zamanymyzǵa deıingi VI-V ǵasyrlarda qalanǵan mundaı oba-qorǵandar álemde sırek. Myna jerdegi aralary 200-300 metrden aspaıtyn 7 obanyń árqaısysynda 7 adam jeke jerlengen. Ataqty bir áýlettiń ata qorymdary bolýy múm­kin. Onda zamanynda osy mańaıdy mekendegen saq taıpa­la­ry kósemderiniń múrdeleri qoıyl­ǵanyn tabylyp jatqan altyn zat­tar dáleldeıdi, – dep tanys­ty­rý­dy áriden órbitken Arman Beı­se­nov bizdiń aldymyzda arshylǵan obaǵa bastady. Onyń aıtýy boıynsha qabir tórt jaǵynan aýyr salmaqty qa­laq­tastarmen qalanyp, beti bóre­ne­lermen jabylǵan. Ústine qum tóselip, topyraqpen toltyrylǵan. Odan soń tas úıilip, bıiktetilgen. Qazirdiń ózinde tabanynan tórt-bes metr joǵary qorǵannyń ke­zinde 10-12 metr bıiktikten kem bolma­ǵandyǵy týraly áriptesteri boljamyna E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıver­sı­tetinen arheologtar ortasynda júrgen, tarıhshy professor Sa­ǵyndyq Jaýynbaev qosylady. Búginde de kólbeı kóterilgeni bi­li­netin obanyń talaı ǵasyrlar bu­ryn dalalyq aımaq tóskeıinde alystan kózge shalynyp, aıbyndy kórinip turǵanynan saqtar ámirshileriniń ólgennen keıingi de qudireti seziledi. Qazba jumystaryna qatysýshy ǵalymdar men mamandardyń piki­rine qaraǵanda munnan tabylǵan arheologııalyq qundylyqtarmen qatar obanyń arhıtektýralyq, kom­pozısııalyq qurylymy, eń ma­ńyzdysy jerleý rásimi erekshe nazar aýdartady. Qabirdiń bir búıi­rinen shyǵysqa qaraı oıyq jasalyp, syrtqa baǵyttalǵan dáliz qaldyrylýy oılandyrady. Adam júrelep óterlikteı, uzyndyǵy 15 metr álgi dáliz aýzy joǵary, kún shy­ǵar tusqa baǵyttalǵandyǵy baı­qalady. Bitelip qalmaýy úshin ústi bórenelermen kómkerilgenin ar­shy­lǵandaǵy ashylǵan aǵash kesek­teri ańǵartady. Nege bulaı jasal­ǵan? Arman Beısenovtiń boljamy boıynsha jerlengen adamnyń jany osy dáliz arqyly Kúnmen tabysatyndyǵyna erte dáýirlik dinı senim bolǵan sııaqty. Múmkin atyp kele jatqan tań shapaǵy qa­bir­de jatýshyny sebezgilep ótýine arnalyp jasaldy ma? Qaıtkende de máni jaǵynan ǵajaıyp quby­lys. Múrdeniń basy shyǵysqa, aıaǵy batysqa qaratylyp qoıylýy da Kúnge tabynýdyń nyshanyn kórseterdeı. Maǵjan Jumabaev aqyn: “Erte kúnde otty kúnnen Ǵun týǵan, Otty Ǵunnan ot bop oı­nap men týǵam”, dep jyrǵa qos­qandaı, saqtardan ǵundarǵa saq­ta­lyp, kóne túrkilerge jalǵasqan Kúndi táńir etý iz bastaýynyń Qar­qaraly oba-qorǵandarynan tabylýy ǵalymdardy qyzyq­ty­rar­lyq jańalyq desek, artyq aıt­qandyǵymyz bolmas. Jerlengender kıiminiń tutas­taı altynmen bezendirilýi, janyna altynnan quıylǵan zattardyń mo­lynan qoıylýy saqtar baılyǵyn aıǵaqtaýmen birge, qazaq jerindegi qolónerlik tarıhtyń túptamyry tereńdigin saraptyq jumystar kórsetýge tıis. Meılinshe sheber­likpen, asa dáldikpen jasalǵan asyl buıymdar osylaı daıyn kúıin­de kórshiles elderden satyp alynǵan ba, álde óz zergerleri jergilikti quımalardan soqty ma eken? О́ńirdiń ejelgi tarıhyn kóp­ten beri talmaı zertteýshi ǵalym Saǵyndyq Jaýynbaev ekinshi boljamǵa súıenedi. Kent taýla­ryn­daǵy altyn qazbalarynyń ertedegi iz-silemderi soǵan dálel bola alatyndyǵyn alǵa tartady. Qorǵandardan alys emes Alat qo­nysynan tabylǵan altyn quıatyn qalyptar, quraldar sony negizdeı­tin­digine senimdi. Mysyr per­ǵaýyn­darynyń kózi tirisinde-aq múr­delerin altynmen malyn­dy­rý­ǵa daıyndyq qylatyndaı saqtar kósemderi de solaısha qamdanǵan bolar. Demek ómirlerinde tek zer­gerlikti kásip etken arnaýly she­berler toby bolǵandyǵy yqtımal. О́kingenmen bola ma, Taldy qorymyndaǵy 7 obanyń 5-i qolǵa túk ilgisiz tonalǵan. Barǵa qanaǵat, ekeýinen ǵana baıyrǵy máde­nıet­tiń jurnaqtaryna qol jetip otyr. Iá, bulardaǵy zattar da aıaýsyz urlanǵan. Múmkin Esik altyn adamyndaı múrde basynan aıaǵyna, qarý-jaraǵyna deıin altyndanǵan shyǵar. Sonyń keı úzikteriniń ózi ónerdiń ólmestigin pash etedi. – Bir qyzyǵy, alǵashqy ur­lyq­tyń izi oba túbinde saırap jatyr. Eń birinshi qol salǵandar qabirdi ornatýǵa qatysýshylar sekildi. Olar qaldyrylǵan dáliz arqyly enip, eń qundy dúnıelerdi asyǵys jymqyrǵandaı kórinedi. Súıekterdiń shashylyp qalýy, dáliz boıymen syrtqa sytylǵanda qoıny-qonyshtarynan, qalta­lary­nan tógilip qalǵan usaq altyn buıymdary sony kórsetedi. Bizge buıyrǵany negizinen solar, – deıdi Arman. Odan sońǵy úlken to­naýdy Qarqaralyǵa qonys aýda­ra bastaǵan Reseı kópesteri ja­sapty. Jumyssyz mujyqtardy, kóp rette orys-japon soǵysynan qaıt­qan soldattardy qorǵandardan altyn qoıma izdeýge úgittep, aram áreketterine kóndirgen. Bular óz kezeginde obanyń tóbesine jaryl­ǵysh zattar qoıyp qoparǵan. Kisi sııarlyq úńgime jasap, arqanmen ishine túsken. Sóıtip qoldaryna tıgenin azyn-aýlaq aqshaǵa qojaı­yn­daryna satqan. Sátine oraı birjolata joǵa­lyp ketpeı, elimiz maqtanyshyna aınalarlyqtaı saqtalǵan saq­tar­dyń qundy jádigerleri aldaǵy ýa­qytta tııanaqty zertteledi. Adam qańqalary, aǵash qaldyqtary boıynsha jasalý ýaqyttary tolyq anyqtalady. Al sanǵasyrlyq qatparlarda jınalǵan topyraqty arshyp, kóne zaman qupııasyn ashýdy jalǵastyrýshylar jurtty eleń etkize bererlik jańalyqtarǵa úmitti. Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany. Qasym Amanjolov aýyly.