Ázil-ospaq, syn-syqaq buryshy
Bólimdi jazýshy-satırık Berik Sadyr júrgizedi
Birde...
Albert Eınshteın qyzý jumys ústinde otyrǵanda, onyń assıstentteriniń biri:
– Professor myrza, bar baspasóz ataýly búgingi sizdiń jetpis jasqa tolǵan kúnińizdi atap aıtyp jatyr, – deıdi.
Sonda ǵalym kitaptan bas almaǵan qalpy:
– Jaqsy, óte jaqsy, tek meniń atymnan gúl jiberýdi umytpańyz, – degen eken.
***
A.S.Pýshkın Peterbýrgtiń kóshesinde polıak aqyny Adam Mıskevıchke qarama-qarsy jolyǵyp qalyp:
– Oý, «ekilik», qash joldan –«tuz» keledi! – dep kekireıgende, Mıskevıch:
– «Kózirlik ekilik» «tuzyńnyń» enesin urady! – dep kıip-jaryp tike óte beripti.
***
Aýyr naýqastan aıyǵyp turǵan Akakıı Seretelıdi bir tanys jol ınjeneri qaǵytyp:
– O dúnıeden lezde-aq oraldyńyz ǵoı , – deıdi.
Sonda ǵulama:
– E, ıá, qudaıǵa shúkir, o dúnıe men bu dúnıe arasyndaǵy joldy salý mıǵula da maqulyq ınjenerlerdiń úlesinde emes eken... – depti.
***
Áıeli aǵylshyn dramatýrgi Rıchard Sherıdan óziniń bir komedııasynda Anglııa parlamentine til tıgizedi. Sol úshin sot sheshimi boıynsha ol parlamentten tize búgip, keshirim suraýǵa tıis bolady.
Talapty oryndaý úshin jazýshy obshınalar palatasynyń músheleri jınalyp otyrǵan zalǵa kiredi de tize búgedi.
Sodan keıin qaltasynan oramalyn shyǵaryp, tizesindegi shańyn qaǵyp:
– Netken las palata edi! – dep shyǵyp júre beripti...
***
Ivan Kozlovskıı ótinishimdi oryndar dep, Stalınge:
– О́mirimde shet elge shyqpappyn, bir retin keltiresiz be? – deıdi.
– Qashyp ketpeısiń be? – dep qaljyńdaıdy Stalın.
– Ol ne degenińiz, Stalın joldas, bútkil shetel bolyp týǵan jer, kindik qanyń tamǵan aýylyńa jetpes.
– E, onda, erteńnen bastap – týǵan jer, aýylyńa baryp kel... – degen eken.
Qylmystyq kodeks
№ 11- bap.
«Basqa bireýdiń kelinshegimen turyp jatqan erkek ataýly – qojaıynnyń kelisiminsiz bóten múlikti paıdalanǵany úshin qylmystyq jazaǵa tartylady».
№12- bap.
«Basqa bireýdiń erkegimen turyp jatqan áıel zaty – kúsh-qýatty esep-shotsyz paıdalanǵany úshin...»
№ 13- bap.
«О́z áıelin enesiniń (erkektiń sheshesi) qolynda turýǵa májbúr etken erkek ataýly – deni saý adamdy jyndyhanaǵa tapsyrǵany úshin jazaǵa tartylady».
№ 14-bap
«25 jasqa kelip birde-bir ret úılenbegen erkek qaýymy – jumys ýaqytysynda nemese kúsh-qýaty tolysqan shaqta bitim- bolmysyn áreketsiz qaldyrǵany úshin...»
№ 15- bap
«Biraz erkekti basbuıdalap alǵan áıel zaty – memleket múlkin talan-tarajǵa salǵany úshin jazaǵa tartylady».
* Tatar ázilderi
Kózi bar zaǵıp
Bir qolyna qumyra, bir qolyna shyraq ustap shoshalasyna kirip bara jatqan zaǵıp adamǵa kezdesken bireý keketip:
– Shyraqtyń keregi ne saǵan, báribir kóziń kórmeıdi ǵoı, – depti.
– Sen sekildi kózi bar soqyr qumyramdy qaǵyp ketip qırata ma dep qorqamyn, – depti anaý.
Kúnáhár kim?
Molda ósıet aıtyp otyryp:
– Kisi eńbegimen kún kórgen adam naǵyz kúnáhár. Ondaı adam o dúnıede dozaqtyń otynda janady, – deıdi.
Sonda tyńdap otyrǵandardyń batyldaý bireýi:
– Olaı bolsa, amal ne, haziret, siz janǵanda, biz qyzyqtap qarap turatyn boldyq qoı, – degen eken.
Kelin toımasa, teke semirmeıdi
Enesi kelinin astan qaǵa beredi eken. Tipti oǵan tamaqtyń qaldyǵyn da bermeı:
– Kelin, qalǵan tamaqty qara tekege aparyp ber, semirsin, – deıdi eken.
Bir kúni teke soıylady. Ol óte aryq shyǵady.
– Tamaqtyń qaldyǵyn berip otyrsaq ta semirmepti ǵoı myna teke!? – dep tańdanǵan atasyna kelini:
– Kelin toımasa, teke semirmeıdi, –dep jaýap beripti.
Úıdegi boran
Uıtqyp soqqan boranda tulyp kıip, esiginiń aldynda otyrǵan kórshisin kórip bireý:
– Mundaı boranda nege dalada otyrsyń? – dep surapty.
– Eı, kórshi-aı, bul boran ba! Úıdegi talas tappaı alaı-dúleı quıyn, jaýyn-shashyny aralas borandy aıtsańshy!... – depti
Sóıtse, ol kisi úıdegi eki áıeliniń janjalynan qashyp dalaǵa shyǵyp otyr eken.
«Qutty bolsyn...»
Erteńgilik entige elirip, jumys bólmem ornalasqan qabatqa taban tireı, bolmysynan jerge qarap bitken basymdy tiktep, janarymdy ilgerige jalt etkizip edim, ujym dep atalatyn qalyń elim qabyldaý bólmesine keptelip-aq qalǵan eken. Men jaqyndaǵansha, aldyńǵy top basekeńniń bólmesine ene bastady.
Boıyna senip artynda turǵan Sákeńnen: «Jaıshylyq pa?» – dep edim: «Basekeńe qutty bolsyn aıtamyz...» – deýge ǵana murshasy keldi.
Kóppen birge biz de ishke ene berdik. Basekeńe jetkenshe moıyn sozyp, tyń tyńdap edim, janynan jaqyn barǵandar bir ezýlep kúlip, eńkeıe qol berip: «Qutty bolsyn» – dep syrǵyp, syrǵanap-sytylyp jatty. Biz de sol rásimdi ıilip jasap, basekeńniń qarsy aldynda azýly aǵalar antalap otyrǵandyqtan, kóp kidirmeı syrtqa betteı berdik.
Bólmege kep biraz jelpinip, arly-beli áńgimeniń basyn qaıyryp, aıyz qandyrǵan soń, bir bilse osy biler degen oımen, tartqan temekimizdiń tútini ortaq Tókeńnen:
– Tóke, osy biz jańa basekeńdi nesimen quttyqtadyq, – dep suraı qalyp edim:
– Men ǵanamyn ba desem, sen de baıybyna barmaı, elmen birge elirip, kirip ketken ekensiń ǵoı... – degeni.
Sálden soń:
– Meni erte ketken Eraǵań edi, júrshi, soǵan baraıyq, – dep ornynan kóterildi.
Qarsy bólmedegi Eraǵańa baryp edik, eki ıyǵy selkildep, kózinen jas pora-pora atqylap, suq saýsaǵymen bizdi nusqap: «Myna... myna... mynalar», – deı beredi... Osynda otyrǵan eki-úsh bólim bastyǵynyń biri: «Ne, sender de aǵany nesimen quttyqtadyq dep kelip turmysyńdar-eı!» – dep, tańyrqaı qaraǵany bar...
Eraǵań da kúlkisin kúshtep tyıa:
– Bir bilse jaýapty hatshy biledi, bar habar sodan tarady emes pe, – degen soń, jón sózge toqtalyp, qatar turǵan hatshynyń bólmesine saý ete qaldyq.
Tobymyzdy kórip tosyrqap qalǵan Qýaǵańa mán-jaıdy aıta qalyp edik, kóz janary ushqyn ata oınaqshyp: «Soǵan bola dúrligip... záreni aldyńdar ǵoı túge...» dep, aınalmaly oryndyǵyn shyr aınaldyryp baryp túzeldi de:
– Maǵan zvondaǵan Birǵalı. «Júr, aǵany quttyqtap shyǵaıyq, jigitter enip jatyr», – degen soń men de alyp-ushyp baryp, ábúıir bop úlgerip, sońdaryńdy ala quttyqtap qaldym, – deıdi...
Bir top ádebı qyzmetker, bólim meńgerýshileri, aramyzda japadan-jalǵyz jaýapty hatshymyz bar – kúllimiz bas redaktorǵa qarsy bólmede otyratyn Birǵalıǵa, ıaǵnı redaktordyń orynbasaryna kirip bardyq.
Ol mán-jaıdy bilgen soń, sál-pál ezý tarta ádeppen kúle otyryp:
– Mine, qyzyq... kúlliń myna ortada úıirilip turyp bir-birińe: «Aǵany quttyqtap shyǵaıyq», – dep jatqan soń, ile-shala Qýanyshqa zvondaǵanym ras. Tilge kelmeı toptyń basy bop enip ketkenim jáne ras. «Osy aǵany nesimen quttyqtadyq eken», – dep ázirde ǵana oılanyp otyrǵanmyn... – degen soń, bárimiz boıymyzdy jıyp, shyndap qańtaryldyq...
Sodan bárimiz bar jumysty toqtata turyp, bir bilse osy biler dep, basekeńe enip ketken hatshy qyz Jannany tostyq.
Ol shyǵa sala:
– Basekeń jańa jigitter meni nemmen quttyqtady eken, sony bilip kelshi dep jiberdi, – degeni...
Bytyraı taradyq...
Berik Sadyr.