Qytaıdyń №1 muraǵatynda Qazaq eline qatysty 3000 qujat saqtalǵan

– Dúısenáli myrza, ja­qynda gazetimizde qundy eń­bek­terińiz jóninde qysqasha maqala jarııalandy, «Qytaı mura­ǵatynda qazaqqa qatysty 3 myń qujat saqtalǵan» degen málimet jurtshylyqty eleń et­­kizdi. Tarıhı qundy kitap­ta­ryńyzdy tipti óz qarjy­ńyz­ben shyǵarypsyz?

– Aldymen jalpaq jurtqa jarııa qylyp jatqan jýrnalıst Nurbolat Abaıulyna jáne gazet basshylyǵyna alǵysymdy aıtamyn. Kitaptarymnyń Qazaq­standa jaryq kórýine Ahmet Baı­tursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty grammatıka bóli­miniń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ory­naı Jubaeva sebepker boldy. Ol kisige kóp rahmet. Árıne, jeke qar­jymmen shyqqan soń taralym sanynyń shekteýli bolýy túsi­nikti jaǵdaı.

– Áńgimeni basynan basta­saq, qalyń oqyrmanǵa aldymen ózińiz týraly aıtsańyz?

– Men 1974 jyly Shyń­jańnyń Ile aımaǵyna qarasty Kúnes aýdanynyń Narat aýylynda dúnıege keldim. Áke-sheshem jaz jaılaý, qys qystaýǵa kóshe júrip on balasyn baǵyp-qaǵyp tárbıelegen qarapaıym malshy. Men úıdiń besinshisimin. Mektepti aýylda, aýdanda oqy­dym. 1993 jyly baǵym janyp Beıjińdegi Ortalyq ult­tar ýnıversıtetine oqýǵa qabyl­dandym. 1995 jyly Bilim mınıs­trliginiń «Memlekettik gýma­nıtarlyq ǵylymdar boıynsha negizdik pánderden daryndylardy jetildirý jáne ǵylymı zertteý bazasyn qurý» jónindegi qaýlysyna saı, ýnıversıtettiń bekitýimen «Til ǵylymy» fa­kýl­tetinde alǵash ashylǵan arnaıy topqa aýystym. 1998 jy­ly magıstratýraǵa emtıhansyz tústim. 2002 jyldan bastap ýnı­versıtetke oqytýshy bolyp qyzmetke qabyldandym.

– Ǵylymdaǵy jolyńyzdy alǵash qaı taqyryptan basta­dyńyz?

– Sonaý mektepte oqyp júrgen kezden bastap jaǵyrapııa, tarıh pánderine qatty qyzyǵatynmyn. Keıin ýnıversıtetke túskende til baǵytyna bólindik. Magıs­tratýrada til tarıhy baǵytynda oqydym. Keıin dıssertasııa taqyrybyn «XVIII-XIX ǵasyr­lardaǵy resmı is qaǵazdar tiliniń leksıkalyq ereksheligi» dep beki­tip, osy taqyrypta dısser­tasııamdy jaza bastadym. Árıne, paıdalanǵan mátinderdiń deni burynǵy Keńes Odaǵy tusynda jazylǵan eńbekterden alyndy. Bir qyzyǵy, qazaq han, sultandarynyń hat-qaǵaz­daryn oqý barysynda onyń tildik ereksheligimen birge ondaǵy mol tarıhı málimetter jadymda jattalyp qaldy. Meniń tarıhı derektaný, tarıhty zertteý baǵytyna qaraı beıimdelýimniń negizgi sebepteriniń biri osy. Derek­tanýda til bilimi asa mańyzdy ról atqarady. Osy oraıda alǵashqy ǵylymı jetekshim, búginde ári ustazym ári qyzmettesim Erkin Aýǵalıulyna erekshe alǵysymdy aıtamyn.

– Estýimizshe, siz keıin óz qar­jyńyzben muhıt asyp Japonııaǵa bilim izdep barypsyz. Ne úshin? Osy taqyryp­taryńyzǵa ol elden qandaı qa­jet­tilik boldy?

– Qazaq handyǵy tarıhyn zert­tegende kórshi elderdiń sol dáýirdegi tarıhymen mindetti túrde ushtastyra zertteý kerek. Qazaq handyǵy tórt ǵasyrdan astam ýaqyt dáýrendegenmen, atajurtta saqtalǵan tarıhı derek­kózder joqtyń qasy. Qaıta kórshi elderdegi muraǵat qorlarynda saqtalǵan. Mysaly, Qazaq handyǵynyń Chıń pat­shalyǵymen bolǵan qarym-qatynasyn Qytaı muraǵat qor­laryndaǵy derekkózinsiz zertteý bos áńgime. Osydan baryp Chıń patshalyǵyn taný degen uǵym týyndaıdy. Chıń patshalyǵyn zertteýde Qytaıdan basqa birshama mol tabystarǵa qol jetkizý ja­ǵynan Batys elderin aıtýǵa bolady. Al Shyǵysta Japo­nııa­ny aýyz toltyryp aıta alamyz. Olardyń ǵasyrlyq zertteý tájirıbesi bar, zertteý jetistikterimen qosa zertteý ádisteri óz aldyna bir tóbe, manjýtaný, moń­ǵoltaný mektepteri álde­qashan qalyptasqan. Sondyqtan, Japo­nııaǵa baryp bilim alý meniń armanym boldy. Áıteýir qat-qabat qıynshylyqtardy jeńe júrip Japonııaǵa oqýǵa keldim.

– Japonııada doktorlyq dıssertasııany qandaı taqy­rypta qorǵadyńyz? Qaı tilde jazdyńyz? Ǵylymı jetek­shińiz kim boldy?

ـــ 2005 jyly aldymen Na Goıa ýnıversıteti halyqaralyq tilder men mádenıettaný ınstıtýtyna oqýǵa tústim. Alaıda bili­mimdi onan ary ushtap, zertteý salasynyń ǵylymı teorııalyq negizderin bekemdeı túsý úshin 2006 jyly sáýirde Kıoto ýnıversıtetine oqý aýystyryp, tarıh-mádenıettaný mamandyǵy boıynsha doktorantýrada jal­ǵastyrdym. Bul arada áıgili shyǵystanýshy ǵalymdarmen tanysyp, eńbekterin oqy­dym. Shaǵataı, parsy tili sabaq­­tarynan qalmaýǵa tyrys­tym, manjý tilin úırendim. Halyq­aralyq konferensııalarǵa bel­sendi qatysyp, ózim de baıandama jasadym. 2009 jyly jazda japondyq ǵalymdardan quralǵan arheologııalyq ekspedısııamen birge Qazaqstan, Qyrǵyzstan elderin aralap qaıttyq. 2010 jyly naýryzda áıgili tarıhshy, shaǵataıtanýshy Hamada Masamı myrzanyń ǵylymı jetek­shiliginde «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaqsha muraǵat qujattary týraly tarıhı derek­namalyq zertteý» atty dok­torlyq dıssertasııamdy úzdik qorǵap, Kıoto ýnıversıtetinen doktorlyq ǵylymı ataǵyn aldym. Dıssertasııam, árıne, japon tilinde jazyldy.

– Sizdińshe Qazaq handyǵy tusynda qattalǵan qazaqsha derek­kózderdiń zerttelý jaı-kúıi qalaı?

– Tarıhı derektaný ǵyly­mynyń tikeleı zertteý obek­tisi álmısaqtan tarıhı qunǵa ıe barlyq naqty jazba derekter bolmaq. Osy tarıhı derek­terdiń súbelisiniń biri – muraǵat qujattary. Qazaqqa qatysty muraǵat qujattary sany jaǵynan qomaqty bolmasa da ár dáýirde, ár óńirde, túrli jazba tilde jazylyp, saqtalǵan. Bulardyń ishinde eski qazaq jazba tilimen qattalǵan tarıhı qujattardyń deni XVIII ǵasyrdyń alǵashqy jartysynan bastaý alady. Onda negizinen Kishi júz han, sultandary jáne olardyń urpaqtarynyń Reseı ımperııasyna jazǵan túrli maqsattaǵy resmı is qaǵazdary basym oryndy ıelenedi. Alaıda, Qazaq handyǵynyń Chıń patshalyǵymen bolǵan qarym-qatynas máseleleri naqty derekkóz, málimetter tabylmaǵandyqtan, uzaq ýaqyt jumbaq bolyp keldi. Al keıingi kezderi osy jumbaq sheshimin taýyp, qýanarlyǵy, japonııalyq, qazaqstandyq mamandar da bul salaǵa den qoıa bastady.

– Sizdiń pikirińizshe, bul sala ár elde qolǵa alynyp zerttele bastaǵan kórinedi. Aldyńǵy qatarda qaı ǵalymdardy aıtar edińiz?

– Bul arada men tek japondyq ǵalymdarǵa toqtala keteıin. Japonııada aǵa býyn ǵalymdardan aldymen Sagýchı Torýdy aıtýǵa bolady. Ol kisi 2006 jyly 90-ǵa qaraǵan shaǵynda qaıtys boldy. Men ol kezde Japonııada bolatynmyn. Tarıhshy ǵalym Qazaq handyǵy men Chıń patshalyǵy qarym-qatynasyna baılanysty óshpes zertteý muralaryn jazyp qaldyryp ketti. Qazir qazaq tarıhyn zerttep júrgenderden Ýıama Tomohıko, Noda Djın, Onýma Takahıro, Akasaka Sýneakı qatarly áriptes ǵalym­dardy aıtýǵa bolady. Ýıama Tomo­hıkonyń jazǵan «Qazaq tarıhy: tarıhı paıymdaýdaǵy saqtalǵan máseleler negizinde» atty maqalasy (1999 jyl) bar. Menińshe, beıtaraptyq turǵydan tamasha jazylǵan eńbek. Al sońǵy eki ǵalym bolsa Qazaq handyǵy men Chıń patshalyǵy qarym-qatynasyna baılanysty zertteý­lermen tikeleı aınalasyp júr. Ekeýi birlesip aǵylshyn tilinde jazǵan «Qazaq sultandarynyń Chıń patshalyǵyna jazǵan hattary» atty eńbegi 2010 jyly baspadan shyqty. Oǵan 13 dana qazaqsha qujat engizilgen. 2011 jyly Noda Djınniń «Reseı-Chıń ımperııasy jáne Qazaq handyǵy» atty jeke monografııalyq eńbegi jaryq kórdi. О́tken jyly osy kitaptyń aǵylshyn tilindegi nusqasy da oqyrman qaýymmen júzdesti. Al Onýma Takahıronyń «Chıń patshalyǵy jáne Ortalyq Azııa saharasy: kóshpeliler áleminen ımperııa irgesine qaraı» atty monografııalyq eńbe­gi jaryq kórdi (2014 jy­ly). Ǵylymı maqalalarynan 2006 jyly jarııalanǵan «Chıń patshalyǵy men qazaq bıleý­shileriniń saıası qarym-qatynasy haqynda – Ortalyq Azııa Ejen-Albatu qatynasynyń damýy» atty maqalasyn aıtar edim. Bul maqalada qazaqsha, tot-moń­ǵul tilindegi qujattar negiz etilip, qazaqtar men Chıń pat­shalyǵy arasyndaǵy qarym-qatynas jóninde jańa ǵylymı kózqarastar ortaǵa qoıylǵan.

Abylaı, Ábilpeıizderdiń Boǵda Ejen hanǵa jazǵan tuń­ǵysh hatyna baılanysty sóz bolǵanda, zertteýshiler kóp jaǵ­daıda onyń qytaı tilindegi aýdar­masyna júginetin. Onyń túpnusqasyna barabar tot-mońǵol tilinde jazylǵan nusqasy bar ekenin keıin bildik. Muraǵat qorynan kózimizben de kórdik. Dál osy nusqasyn tuńǵysh ret 2006 jyly ǵylymı aınalymǵa túsirip, jaryqqa shyǵarǵan osy Onýma Takahıro. Ǵalym maqalasynda alǵash qujattyń faksımılesi, transkrıpsııasy jáne japon tilindegi aýdarmalaryn bere otyryp zerttegen. Al Akasaka Sýneakıdiń «Joshy urpaqtarynyń saıası bılik tarıhy» atty eńbegi 2005 jyly jaryq kórgen. Joǵarydaǵy aıtylǵan kitaptar men maqalalardy bizdegi oqyrmandardy aıtpaǵanda, zert­teýshilerimizdiń de bilýi ekitalaı. Shyntýaıtqa kelgende, olar áldeqashan talaı nársege ǵylymı tujyrymdar jasap qoıǵan. Osy salamen aınalysatyn ǵalymdar osy jaǵyn eskerse eken degim keledi.

– Qytaıdyń №1 tarıhı mu­raǵatynda saqtalǵan qazaqqa qatysty qujattardy zerttep júrgen ǵalym retinde onda saq­talǵan qazaq han, sultan­dary­nyń hattary týraly ne aıtar edińiz?

– Osy muraǵat qorynda saqtalǵan qazaqsha qujattardyń jalpy sanyna baılanysty berilgen sıfrlar birkelki emes. Men osy máseleni túbegeıli sheshý maqsatynda, 2008 jyly 15 qazannan 2009 jyly 16 qańtarǵa deıin Qytaıdyń №1 tarıhı muraǵatynda arnaıy zertteý júrgizip, ondaǵy mıkrofılmge túsirilgen «Áskerı basqarmada saqtalǵan manjýsha málimdemelerdiń kóshirme nusqalaryn» bastan-aıaq tú­gel kózden keshirip, ondaǵy qazaq­sha qujattardyń birde-bireýin qaldyrmaı tekserip shyqtym. Osylaısha, jergilikti ákimshiliktegilerdiń manjýsha málimdemelerimen birge patshaǵa joldanǵan qazaqsha hattar men tot-mońǵul jazýyndaǵy hat­tardyń naqty jaǵdaıynan birshama tolyq maǵlumat aldym. Jan-jaqty zertteý barysynda, manjýsha málimdemelermen birge joldanǵan qazaqsha, tot-mońǵol jazýyndaǵy qujattardyń jalpy sany 173 dana, sonyń ishinde tek eski qazaq jazba tilinde jazylǵandary 156 dana ekenin alǵash anyqtadym. Mine, bul qazirge deıin joramaldanyp kelgen qazaqsha qujattardyń sandyq málimetterinen áldeqaıda kóp. Osy qujattardyń ishinen 5 dana patshanyń jarlyq hatyn shyǵaryp tastaǵanda, qalǵandary túgel qazaq bıleýshileri – Abylaı, Bolat, Ábilpeıiz, Han­qoja, Joshy, Bopy, Kógedaı, Ýálı, Ádil qatarly han, sul­tandardyń patsha ordasyna nemese onyń jergilikti ákim­shilikterine joldaǵan resmı is qaǵazdary ekeni belgili boldy.

Bul arada oqyrman qaýym­ǵa mynany aldyn ala eskert­kim keledi: qazir muraǵat qujat­tarynyń tek mıkrofılmge tartylǵan nusqasyn ǵana kórýge bolady. Sondyqtan mıkrofılm­ge tartylmaı qalǵany bolsa, onda bizdiń jınaqtaǵan sandyq málimetke kirmeı qalýy múmkin.

– Sol hattardyń maz­mu­nynan bireýin aıtyp beri­ńizshi...

– Atalǵan qujattarda Chıń pat­shalyǵy men qazaqtar ara­syndaǵy saıası-ekonomıkalyq baılanystar ǵana qamtylyp qalmastan, onyń ústine qazaq-qyrǵyz, qazaq-oırat qarym-qatynastary týraly da qundy tarıhı málimetter bar ekendigin baıqaı alamyz. Mysaly, 1775 jyly 28 maýsymda Ábilpeıiz sultan Ile generalyna: «Jylan jyly atam Ábilmámbet hanǵa jolyqqaly barǵanmyn, odan jylqy jyly kúz úıime qaı­typ keldim. ...Men ketkende qyr­ǵyzdar el shetinen jylqy barymtalady, oǵan Hanqoja tóre, Baraq batyr 4 myń qol bas­tap barǵan eken, qyrǵyzdar el bolaıyq dep qazaqtardy 17 kún qondyryp, sońynan bulap alypty da qaıta kelip Shapyrashty elin shaýyp ketipti. Onan Abylaı hanmen birge 20 myń qol bastap baryp, qyrǵyzdardyń 4 myń kisisin aldyq...», – dep hat jazady. Mine, bul óte qyzyqty tarıhı oqıǵa, munda Abylaı han, Ábilpeıiz sultan, Baraq batyr bastaǵan ásker sany syndy málimetter taıǵa tańba basqandaı anyq qattalǵan.

– О́tken jyly jaryq kór­gen «Qytaıdyń №1 tarıhı mu­raǵatynda saqtalǵan qazaq­sha qujattar» atty eńbegińiz joǵa­rydaǵy zertteýlerdiń jemisi boldy ǵoı?

– Iá, solaı. Sol zertteýlerdiń mańyzdy bir bóligi ári 2011 jyldan beri Bilim mınıstrligi qarjylandyryp kele jatqan «Qytaıdyń №1 tarıhı mura­ǵatynda saqtalǵan Chıń pat­shalyǵy dáýi­rindegi qazaqsha qu­jattar» at­ty aýqymdy ǵylymı joba­nyń jemisi dep te aıtýǵa bolady. Qytaıdyń №1 tarıhı mura­ǵatynda saqtalǵan qazaqsha quja­ttardyń jaı-kúıi alǵash keńi­nen baıandalǵan kitap byltyr Beıjińdegi «Ulttar baspasynan» jaryq kórdi. Qujattardy ataýda «qazaqsha qujattar» degen uǵymdy aldym. Kitapqa 67 dana hat engizildi, munyń arasynda birnesheýi buryn basqa ǵalymdar jaǵynan istelgen, alaıda keıbir tustaryn qaıtalaı tolyqtyrdym. Sondaı-aq, 30 dana qujattyń faksımılesi berildi. Hattaǵy málimetterge qaraı otyryp, hat ıesi, olardyń jibergen elshileri, erip barǵan qosshylary jáne syıǵa tartqan arǵymaqtary syndy mazmundarǵa jiktep kórsettim. Bul hatnamalar qazaq tarıhy men mádenıeti úshin asa qundy tarıhı derektemeler ekendigi daýsyz.

– Estýimizshe, «Eski qazaq jazba tili» atty taǵy bir eń­begińiz tuńǵysh ret jazylyp otyr eken. Bul taqyrypqa ne túrtki boldy?

– Iá, bul eńbek 2015 jyly Beıjiń qalasyndaǵy «Ulttar baspasynan» alǵash jaryq kór­di. Mundaǵy negizgi maqsat – naq­ty derekterge súıene otyryp Qazaq handyǵy tusyndaǵy jaz­ba tildiń týyn kóterip, ony ǵylymı aınalymǵa salý. Bul jazba tildiń ýaqyt kezeńi retinde Qazaq handyǵy qurylǵannan bas­tap XX ǵasyrdyń bas shenine deıingi aralyqty aıtýǵa bolady. Bul arada ony aýyzsha ádebı tilimen shatastyrmaýy­myz kerek. Bizde osy jazba dástúrdi kóp jaǵdaıda «Shaǵataı tili» dep atap keledi, qazirgi ǵalymdarymyz da únemi osylaı qoldanady. Árıne, bulaı ataýdyń da ózindik negizi bar, Qazaq handyǵy tusynda qoldanylǵan jazba til de osy shaǵataılyq dástúrmen sabaqtasyp jatady, olardy bólip tastaýǵa kelmeıdi. Degen­men Ortalyq Eýrazııa dalasynda tórt ǵasyrdan astam ýaqyt aty zatyna saı handyq quryp, bılik júrgizgen bir ulystyń óz oıyn hatqa túsiretin málim bir for­madaǵy jazba tili bolmady deý shyndyqqa janaspaıdy. Al bolǵan jaǵdaıda onyń qazirgi qa­zaq tilimen qatysy joq dep aıtý múlde aqylǵa qonymsyz pikir.

Bizdiń «Eski qazaq jazba tilin» jazýymyzǵa osyndaı oı tikeleı muryndyq boldy. Shynyn aıtý kerek, bul taqyrypty jazý tym qıynǵa soqty. О́ıtkeni, qazirge deıin osy kezeńge jatatyn jazba derekterdiń tilin eski qazaq tili retinde beıimdep jazǵan el ishi-syrtynda kádege jaraıtyn oqý quraly nemese ǵylymı eńbek joq. Sondyqtan bárin bastan beıimdep jazýǵa týra keldi. Keltirilgen mysaldar naqty derekkózderden alyndy. «Kósh júre túzeledi» degen, keıingi basylymdarda jalǵasty túzetýler men tolyqtyrýlar jasasam deımin.

– Siz qazir, Japonııada qandaı sharýalarmen aınalysyp jatyrsyz?

– Qazir Tokıodamyn. Bilim mınıstrliginiń shetelge shyǵý qorynyń qarjylandyrýymen Tokıo shetel tilder ýnıversıteti «Azııa-Afrıka til-mádenıet zert­teý ınstıtýtyna» bir jylǵa oqýǵa keldim. Osyndaǵy ǵalym­darmen selbesip, ǵylymı zertteý jumystarymdy ary qaraı jalǵastyrýdamyn. Bul arada bilimimdi nyǵaıtýyma qoldaý kórsetken fakýltet bastyǵy Jań Dıńjıń myrzaǵa kóp alǵys aıtamyn.

– Aldaǵy zertteý jospar­la­ryńyz jóninde aıta otyr­sańyz?

– Áý basynda Qytaıdyń №1 tarıhı muraǵatynda saqtalǵan qazaqsha qujattardy tolyqtaı zerdeleýdi jobalaǵan bolatynmyn. Munyń alǵashqy jemisin de kórip otyrmyz, byltyrǵy shyqqan «Qytaıdyń №1 tarıhı muraǵatynda saqtalǵan qazaqsha qujattar» atty eńbek osynyń aıǵaǵy. Qalǵan qujattardy taǵy bir kitapqa toptastyryp shyǵarmaqpyn. Odan keıin dál osy qazaqsha qujattardyń manjý tilindegi aýdarmalary jáne jergilikti ákimshiliktegilerdiń osyǵan qatysty patshaǵa jol­daǵan málimdemeleri bar, osylardy salǵastyra otyryp qazaq tiline aýdaryp, zertteý jasaý nıetindemin. Arasynda, árıne, tot-mońǵol tilinde jazylǵan hattardy zerdelegim keledi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Ularbek NURǴALYMULY,

«Egemen Qazaqstan»

ASTANA

Sýrette: 1788 jyly 22 maý­­symda Ile generaly málimde­me­simen birge joldanǵan Han­qoja sultannyń haty