Qazirgi kezde de О́mirzaq Aıtbaev, Tólen Ábdikov sııaqty aǵa býyn ókilderi qasıetti dombyrany qoldarynan tastaǵan emes. Al endi túrkitaný ǵylymynda halyqaralyq bedelge ıe bolǵan qazaqtyń belgili ǵalymy Myrzataı Joldasbekovtiń dombyrany kúmbirlete shertip, óz janynan kúı shyǵaratyn qabiletin zııaly orta bolmasa, kópshilik bile qoımaıdy. Qazaqtyń kúıshilik ónerin «shertpe, «tókpe» dep úlken eki arnaǵa bóletin bolsaq, Myrzataı aǵamyzdyń áýesi – shertpe, onyń ishinde Súgirdiń úlgisi. Myrzataı aǵamyzdyń qońyr shertisinen ámanda Qarataý kúıiniń saryny esip turady, qobyzǵa eteneli dybystary Yqylas pen Súgirden aýysqany birden seziledi.
Qazirgi kezeńde Qarataý óńiriniń áni men kúıin, sol topyraqtan shyqqan Súgir kúıshi jóninde kósheli sóz qozǵaı alatyn, onyń eli men ósken ortasy, kúıshilik dárgeıin taldap-túsindire alatyn birden-bir adam – fılologııa ǵylymdarynyń doktory Myrzataı Joldasbekov. Kókiregi kómbe abyz aǵa Qarataýdyń teriskeıinde, qazirgi Jambyl oblysy, Talas aýdany, Aqtóbe aýylynda týǵan. Jastaıynan zymystan zamannyń kóp qıyndyǵyn bastan ótkerse de ultymyzdyń ólmes murasy – kúı men ánge yntaly boldy, elgezek talabynyń arqasynda dombyra men syrnaıdy qatar ıgerdi. Qart Qarataý, Shý boıy, Sarysý aımaǵyna, osy mekenge jaılaýy men sýy ortaq bolǵan jer jánnaty Jetisýǵa tán dombyrashylyq úlgini boıyna sińirip, ózi ósken aýyl-aımaqqa «aqyn bala» degen aty shyqty. Jas kezinde Arqa men Qarataýǵa aty shyqqan Áıken, Mádi, Boranqul sııaqty kúı zalqarlarynan úlgi-ónege kórdi, shertpe kúıdiń syrly sazymen erjetti. Keıinirek halyq kompozıtory Tólegen Mombekovpen aǵaly-inili, baýyr bolyp aralasty. Keıin at jalyn tartyp, ǵylym teńizine boılaǵan kezinde Súgir kúılerin jatyq shertetin qabiletimen óz ortasyna aty shyǵady. Qarataý kúıleriniń dástúrli qaǵystary, basar saýsaqtyń pernedegi izi men ilmesin sheber meńgergen dombyrashy bolyp tolysa beredi. Tasqa qashalyp jazylǵan kóne túrki jazýlaryn zertteý jumystarymen aınalysa bastaǵanda beıtanys kúıdiń úzik saryndary tylsymnan quıylyp, júreginen shyǵa bastaǵanyn baıqaıdy, bastapqyda jasqanady, jasyrady. Tonykók, Bilge qaǵan, Bumyn qaǵandardyń joryq jyrlaryn oqyǵan saıyn jany áserlenip, jarııasyz kúıiniń de saǵasy órleı túsedi, qaıyrma qaǵysy shıratyla bastaıdy. Myrzataı aǵanyń óz janynan kúı shyǵarýynyń mánáıi sebebi osy edi.
Qaı ónerpaz bolsyn, topyraǵyna, sol topyraqqa óngen bir túp jýsanyna tartpaı týmaıdy, Myrzataı aǵanyń da sazy solaı damydy. Qazirgi kezde Qarataý dástúrimen shyǵarǵan «Oıtolǵaý», «Qosbasar», «Azat Qosbasar» atty úsh kúıi bar. Álbette, kúıleriniń jalpy óris-ańysy Súgirdiń kúıshilik mektebinen órbıdi, mysaly, onyń «Oıtolǵaýy» mýzykalyq kompozısııasy jaǵynan Súgirdiń «Kertolǵaýymen» mazmundas. Súgir «Kertolǵaýdy» shertip ker zamanǵa nalysa, Myrzataı «Oıtolǵaýdy» tolǵap ótkenge salaýat aıtady. «Oıtolǵaý» kúıiniń mýzykalyq tabıǵaty Yqylas pen Súgirdiń qońyr kúıleriniń («Nazqońyr», «Maıdaqońyr», «Jolaýshynyń joldy qońyry») kompozısııalyq formasyna keledi, keıde shertilip, keıde tókpeletip, dombyranyń qabyrǵasyn sógilte jyr sekildi «yńǵaı tókpeleıdi». Myrzataı aǵanyń «Oıtolǵaýy» Súgirdiń taraýly «Kertolǵaýlarynyń» jańa zamandaǵy jalǵasy ispetti, bir yrǵaqpen sherte otyryp, kúı shıesine (shyrqaý shegine) kelgende daýyldata tartý tásili de baıyrǵy qarataýlyq mashyq, dombyra kúıleri modernge ushyraǵan myna zamanda halyqtyq ónerdiń klassıkalyq tóltýma qalpyn saqtaǵany, saqtaı alǵany kimdi bolsa da eriksiz tańǵaldyrady.
Myrzataı aǵanyń «Qosbasarynyń» da sóıler sózi tabıǵaty jaǵynan Súgirdiń atyshýly «Qosbasarymen» úndes. Bul týyndynyń shynaıylyǵy shertisine bitkendeı, zamany bólek demeseńiz eki kúıdiń de muńy men shemeni bir. Myrzataı aǵanyń qolynan shyqqan «Qosbasar» eki taraýdan turady, osy jerde kúıdi nusqalata, taraýlata tartý Qarataýdyń baıyrǵy dástúri ekenin eske sala ketkenniń artyǵy bolmas, kúı avtory sol saltty buljytpaı saqtaýǵa bel býǵan sekildi. О́z kúıshiligi, oryndaýshylyq ereksheligi ádettegi bizdiń qulaq úırengen montany mashyqtan bólek, qos ishekti qumyqtyra sóıletýi keıde Tólegen Mombekovtiń, keıde Boranqul Qoshmaǵambetovtiń qońyr shertpelerine uqsasa ketedi. Kúıdiń buǵalyǵynan saǵalyǵyna ótkende birde ilmeleı, birde jeldirmelete tógiltedi. Osynaý kúıshilik qasıetterdiń ar jaǵynda Súgirdiń qobyzsaryndy «Nazqońyrlary» men qara óleńge tarta jóneletin «Qarataý shertpeleri» turǵanyn sezý bir baqyt. Myrzataı Joldasbekovtiń Súgir kúıshi týraly mynadaı esteligi bar:
«Men Súgir Áliulyn úsh ret kórgen edim. Bala kezim edi, halyq soǵystan keıingi zobalańnan qaıta es jııa bastaǵan ýaqyt. Bir kúni bizdiń aýylǵa ataqty Súgir kúıshi keldi. Qarataýdyń teriskeıi bolǵan soń Sozaqpen bizdiń el «aýylymyz aralas, qoıymyz qoralas», qatar-qońsy qonatynbyz. El jınaldy, kúıshige qurmet jasaldy, tór usynyldy, mal soıyldy. Súgir bizdiń eldiń kúıshisi Áıkendi jaqsy kóredi eken, «Áýeli Áıken tartsyn», dedi. Áıken aýyldyń altybasaryn bir-eki qaıyrǵan soń, sosynǵy kezekti Súgirge berdi. Súgirdiń ásem shertisi kópshilikti áp-sátte baýrap aldy. Kúılerin taraý-taraýymen tartyp, arasynda kúıdiń qalaı shyqqany jónindegi áńgimesin de aıtyp otyrdy. Súgir shaǵyn deneli qarshyǵadaı kisi eken, kúı tartqanda arqasy qozǵandaı bolady eken. Biraq bolmysy basqa, minezinde osy kúngi keıbir kúıshiler sııaqty jasandy qımyl jasaý múlde joq. Sol keshte qaqqan qazyqtaı shókelep otyrdy da kúıdi tóge berdi, tóge berdi. Men keıinirekteý ýaqyttarda zamanymyzdyń dúldúl dombyrashysy, Súgirdiń izbasary Tólegen Mombekovti de kóp tyńdaǵan edim, aǵa-ini bolyp aralasyp edik. Sol Tólegenniń otyrysy osy Súgirdikindeı bolatyn.
Súgirdiń dybysy, kúı shertkendegi qaǵysynyń tazalyǵy, dombyrany sabalamaıtyn bekzattyǵy jas bolsam da jadymda qalypty, dombyrasy sheshen, qyzyl órikten shabylǵan, formasy Arqanyń dombyrasy sekildi shaǵyn bolatyn. Bir kún meıman bolǵan soń ertesine el jaqsylary jol-joralǵysyn jasap, Súgirdi eline shyǵaryp saldy. Súgirdiń shertpesi maǵan qatty áser etti, saryny jyldar boıy sanamda qalyp qoıdy. Men kórgen kúıshilerdiń ishindegi eń qudirettisi osy Súgir edi» (suhbat óz aýzynan jazylyp alyndy. – J.J).
2016 jyly belgili kompozıtor Ilııa Jaqanov Myrzataı Joldasbekovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Dúnıe shirkin» atty kólemdi esse-hıkaıasyn jazdy. Sol kitapta mynadaı derek baıandalady:
«...Myrzataı dombyradan kóz aıyrmaı:
– Tókpe kúıdiń qýaty sekildi shertpe kúıde de shabyt ekstazy bolady. Qarańyzshy, sezimniń shalqýyn, patetıkaǵa qalaı kóteredi, men sol qudireti zor Súgirdi kórdim ǵoı, – dedi óziniń sabyrly baısaldy qalpymen.
Myna sózge eleń etken Farıza (Ońǵarsynova):
– Á, siz Súgirdi kóre aldyńyz ba? – dedi.
Myrzataı alaburta tolqyǵan kúıi:
– Iá, – dedi.
Farıza endi maǵan burylyp:
– Súgirdi siz jaqsy bilesiz, – dedi jaı ǵana.
Men bul emeýrindi túsindim de, bala kezden estip-bilgenimdi aıttym.
– Súgirdiń mekeni Sozaq, ol bizdiń Sarysý aýdanymen irgeles jatyr. Ata-tegimiz bir! Uzyn aqqan Talas pen Shý darııasyn tel emgen elmiz. Bizdiń úlken kisiler Súgirdiń elindegi Jabal, Quraq, Baraq, Qyzylqurt, Buzaý Tama deıtin atalardy «tómengi el» deıdi. Súgir men qobyzshy Jappas osy Buzaý Tamadan taraıdy. Súgir bizdiń aýylǵa da kelip júripti, biraq men kóre alǵam joq. Úlken kisiler Súgir aýyldaǵy Sádibek dombyrashy ekeýi alma-kezek kúı tartty dep otyratyn-dy. Asan qarııanyń uly Nurǵalı áıdik dombyrashy edi. Súgirdiń osy «Bozingen», «Yńǵaıtók» kúılerin ózgeshe bir kerbez minezben shertýshi edi.
Sózge qaıtadan Myrzataı aralasty:
– Bári esimde, umytqam joq. Aýlymyzdy «Aqtóbe» deıtin. Súgir bizdiń aýylda bir jekjatyna kelip júrdi. Súgirdiń bet-beınesi, qarshyǵadaı ǵana qaǵylez kelbeti, jyp-jınaqy porymy... dombyrany uzaq burap, ózimen-ózi bop, dıdary birte-birte nurlanyp, kúıdiń bir tusyna kelgende kózin jumyp, tas músindeı qatýy, bári kóz aldymda, – dedi (Jaqanov I. Dúnıe shirkin. (Esse-elegııa) – Astana. «Kúltegin» baspasy. 2016. 24-bet).
Myrzataı Joldasbekov Súgir murasynyń izbasary retinde Jappas Qalambaev pen Tólegen Mombekovtiń sońyn ala kóshke qosylǵan orta býynnyń ókili, qazirgi kezdegi Qarataý kúıshilik mektebiniń qasıetin saqtap qalǵan biregeı dombyrashy. Myrzataı Joldasbekov ǵylym salasynda júrse de, úlken laýazymdy qyzmetterde bolsa da qolynan qazaqy syrnaıy men dombyrasyn eshqashan tastamaǵan ónerli tulǵa. О́mirden ótken Nurǵısa Tilendıev, Kenjebek Kúmisbekov, Qarshyǵa Ahmedııarov sııaqty arystarmen aralasty. Qazirgi kezde Shámil Ábiltaev, Ábdimomyn Jeldibaev, Seken Turysbek sekildi qazaq kúıiniń maıtalmandarymen tyǵyz shyǵarmashylyq baılanysta, olardyń ónerine hal-qaderinshe qoldaý kórsetip turady. Avtorlyq jeke kúıtabaǵy shyqqan, salt-dástúr, ǵıbrat-nasıet mazmunymen jazǵan birsypyra tanymal ánderdiń avtory. О́zindik dara sazgerligi arqyly Súgir dástúrin jalǵastyryp júrgen, qońyr dombyrashylyǵymen shertpe kúı tórinen óz ornyn alǵan mánerli kúıshi. Onyń tól týyndylary kásibı oqý baǵdarlamasyna, kúı jınaqtaryna engen, halyq orkestrleri men folklor ansamblderiniń repertýarlaryna da kirip, táýelsiz zamanda týǵan rýhanı qazynamyzdyń qataryna qosyldy.
Janǵalı Júzbaı, kúıshi
