Osynyń sebebi nede degende, sol reformalardyń jyly kabınetterde jasalyp, keıin ony halyqqa ysyra salýda jatqan joq pa eken degen oı mazalaıdy. Ásirese, mektepke qatysty ózgerister muǵalimder qaýymyn ári-sári kúı keshtirýde. Bir reformanyń tapsyrmasyn oryndaı bastaǵanda ekinshisi kıligedi. Osyndaı qıǵashtyqtar tyıylmaı keledi. Bul oraıda halyq qalaýlylary da pikirlerin ashyq aıtyp kele jatqanyna jurtshylyq kýá.
Máselen, senator Darıǵa Nazarbaeva Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa májilisinde: «Qazaqstandyq bilim júıesin reformatorlyq áýestenýshilik jaılap aldy. Biz kóptegen jetildirilmegen reformalardyń kýási ári qatysýshysy bolyp kelemiz. Halyqaralyq standarttarǵa silteý sánge aınalyp ketti», degen edi.
Shynynda, reformatorlar ózge elderdiń jetistigi retinde nasıhattap, ony óz elimizdegi tynys-tirshilikke jete mán bermesten engizýdi ádetke aınaldyrǵaly qashan. Biz bul jolǵy áńgimeni 3-synyptyń matematıka oqýlyǵyna kómekshi qural retinde usynylǵan L.G.Petersonnyń «Matematıka» degen quralyna qatysty órbitsek dep otyrmyz.
Oqýshylardyń logıkalyq oılaý júıesin damytady degen bul kitaptyń basty kemshiligi esepten buryn, esepti shyǵarýǵa jol kórsetetin mátinderdegi oralymsyzdyqtarda bolyp tur. 3-synypqa arnalǵan úsh bólimnen turatyn qosymsha eńbektiń qaı baspadan qansha danamenshyqqany, aýdarmashysy men redaktorynyń kim bolǵany týraly eshqandaı málimet kórsetilmegen. Sózimiz jalań bolmas úshin naqty dáıekterge júginelik.
Máselen, birinshi bólimniń 1 sabaǵy «Jıyn jáne onyń elementteri» dep atalady. «Matematıkada álde-kim nemese álde-nárse toptalyp jınaqtalsa, ony jalpy sózben – jıyn dep ataıdy. «Bir otar kese» dep aıtýǵa bolmaıdy. Ony basqasha «keseler jıyny» deımiz. «Sıyrlar brıgadasy» deýimiz qate, al «sıyrlar jıyny» degenimiz durys. Mysaldar keltirsek: gúlder jıyny, qustar jıyny, oqýshylar jıyny t.s.s.» deıdi de: «a) Qoılar jıynyn qalaı ataıdy? á) Jylqylar jıynyn qalaı ataıdy? b) Toptasyp ushyp bara jatqan aralar jıynyn qalaı ataıdy?...».
Osylaı jalǵasyp kete beredi. Bul orysshasynda túsinikti bolǵanymen, qazaq tiline aýdarǵanda túsiný qıyn. Jıyn sóziniń maǵynasy bul jerde oǵash estiledi eken. Qandaı jaqsy dúnıe bolǵanmen, aýdarmasy ońbasa, túpki maǵynasy buzylatyn, jaǵdaılar az emes qoı. Taǵy da dáıekke júginelik. Ekinshi bólimnen de mysal oqyp kórelik: «Az ǵana ýaqyt aralyǵyn ólsheý úshin adamdar saǵatty oılap shyǵarǵan. Aldymen kún saǵattary paıda bolyp, olar tek kúndiz ǵana jumys istegen. Mundaı saǵattar kóleńke boıynsha ýaqyt kórsetken. Egıpettik kún saǵattary buryshtalyp jajyrylǵan eki plastınadan quralǵan» deıdi.
Sol sekildi apta kúnderine arnalǵan sabaqta «Búgin senbi, erteń jeksenbi, arǵynkúni dúısenbi bolady», nemese «It Sharık fotoańshylyqqa qyzyǵyp, árqaısysynda 36 kadry bar 8 plenka satyp aldy», deıdi de sońynda sol kadrlardyń qanshasyn jaratqanyn eseptep shyǵarýdy usynady. Sol sekildi «1941 jyldyń 22 maýsymynda nemis-fashıstik qoldary Sovet Odaǵyna satqyndy qol jumsady. 1945 jyldyń 9 mamyrynda Sovet Odaǵy fashıstik Germanııany jeńip shyqty», dep soǵystyń qansha jylǵa sozylǵanyn eseptep shyǵýdy alǵa tartady. «Máskeýden Sergıev Posadqa tańerteńgi 8 saǵ. 30 mın. ekskýrsııalyq avtobýs baǵyttaldy.
Máskeýden Sergıev Posadqa deıingi ara qashyqtyqty avtobýs 2 saǵ. 15 mınýt júrip ótedi. Ol jolda 10 mınýttan 2 aıaldama jasaıdy. Eger Sergıev Posad boıynsha ekskýrsııasy 5 saǵatqa sozylsa, avtobýs Máskeýge qaı ýaqytta qaıta oraldy?» degen mátin de túsiniksiz. Bir jerde saǵ., bir jerde saǵatqa dep tolyq jazady. Osy arada bul eńbekte Qazaqstannyń aýyl-selolaryn, qazaq balalarynyń attaryn da qosyp otyrady. Keı tusta ózge elderdiń ataýlary da qoldanylǵan. Oqýshynyń oı-órisin damytýǵa arnalǵan bul kitap týraly muǵalimdermen sóıleskenimizde, olar aýdarmasynyń óte aýyr ekenin, kóp jaǵdaıda túsine almaıtyndaryn, tek esepterdi shyǵaratyndaryn aıtty.
Lıseılerdiń bastaýysh synyptaryna arnalǵan bul quraldaǵy mátinder oqýshyny bylaı qoıyp, ata-analar úshin de aýyr tıip otyrǵany aqıqat. Balalar túk túsinbeı qınalatyn kórinedi. Keıbir azamattar mundaı logıkalyq turǵydan oılaýdy damytatyn kitaptar qazaq tilinde joq degendi alǵa tartqan edi. Biz bul týraly Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty oqýlyq ortalyǵyna habarlasqanymyzda, biz aıtqan eńbektiń oqytylyp jatqanynan habarsyz ekenin aıtyp, matematıka oqýlyǵyna qosymsha oqý quraldardyń ózimizde de baryn jetkizdi.
Alash arysy Smaǵul Sádýaqasov «Kemshilikti aıtý uıat emes, bar kemshilikti joq dep odan qutylýǵa tyrysý uıat», degen eken. Qazirgi oqýlyq jaıyndaǵy daý-damaı, birinshiden, «Halyqtyń túzelýiniń úmiti – jastarda. Sondyqtan, jastardyń qalaı oqyp, qalaı tárbıelenýin, bárinen buryn eskerip, bárinen joǵary qoıylatyn... oqý-tárbıe jumysy túzelmeı, jurt isi de túzelmeıdi» (Ahmet Baıtursynuly), degen oıdan týyndap jatsa, ekinshiden, sol urpaqtyń moınyndaǵy qaryzy men paryzyn adal atqarý jolyndaǵy talpynys dep bilgenimiz jón. Oqýlyq jazýdyń qıyndyǵyn basynan kóp ótkergen akademık A.Kolmogorov bir oqýlyq jazý bir reaktıvti ushaq qurastyrýmen birdeı degen eken.
Biz oqýlyqty osy qaǵıda jelisinde atqarýdyń ornyna «nesi qıyn, jaza salmaımyz ba» degen júıesiz jolǵa túsip alǵan sııaqtymyz. Onyń ústine oqýlyq jazýdy kim uıymdastyrady degen suraqty tıisti mekemelerge qoıǵanymyzda olar: «Oqýlyqtardy, oqý-ádistemelik keshender men oqý-ádistemelik quraldardy óz qarjysyna daıyndaýdy qalaýynsha avtor, avtorlyq ujym nemese baspa uıymdastyrady. Arnaıy bilim berýge arnalǵan oqýlyqtar, oqý-ádistemelik keshender men oqý-ádistemelik quraldar memlekettik tapsyrys boıynsha nemese ázirleýshiniń esebinen daıyndalyp jaryqqa shyǵady», deıdi.
Osynyń ózinen-aq oqýlyq «taǵdyry» qalaı sheshiletinin ańǵarý qıyn bolmasa kerek. Baspa tabys kózin oılaıdy. Aqsha tapqan adam óziniń bıligin júrgizedi. Al táýelsiz eldiń erteńi sanalatyn ul men qyzdyń qolyna mundaı jaǵdaıda sapaly oqýlyqtyń tııýi ekitalaı ekeni aıtpasa da túsinikti. Azat elimizdiń tól oqýlyǵy urpaq qolyna tıgeli de jıyrma jyldan asyp barady. Endeshe, osy ýaqyt ishinde tól oqýlyǵymyzdy tórge ozdyra almaı, kókparǵa salǵanymyz kóńilge kirbiń túsiredi. Mundaı jaǵdaıda bilim sapasy tolyq talapqa saı deý de qıyn. Oǵan bul arada dáıekterkeltirmesek te, keı tustaǵy nátıjelerdiń ala-qulalyǵy mysal bola alady.
Jalpy, oqýlyq máselesin durys jolǵa qoıý isin bıik dárejede qolǵa alý kerek. Tól oqýlyqtarymyzdyń alǵashqy qadamy ádemi bastalyp edi. Keıin ony qojyratyp alǵanymyz ras. Balamaly oqýlyqtar jazý aldan shyqqanda, tipti ekiniń biri oqýlyq avtory bolýǵa talpyndy. Talpynyp qana qoımaı, mektepterge telidi. Onyń qate ekeni ótken jyly dáıektelip, bazalyq oqýlyqqa kóshýdi bastadyq. Biraq bul da bir jylda júzege asyrylmaıdy. Aıtalyq, 2016 jyldan bastap birinshi synyptar bazalyq oqýlyqqa kóshse, 2017 jyly ekinshi synyp oqýshylary bazalyq oqýlyqty qolǵa alady.
Al ol jyljyp joǵarylaǵansha, balamaly oqýlyqtar men bazalyq oqýlyqtar qatar júrip, oqýshylar men muǵalimderdiń basyn qatyrary haq. Sondyqtan da qazir kóp jaǵdaıda jurtshylyqtyń, ásirese, ata-analardyń, onyń ishinde qııandaǵy aýyl jurtynyń narazylyǵyn týdyryp jatqan oqýlyqtar máselesin durys jolǵa qoıyp, júıeli atqarýdy alqaly keńeste talqylaý qajet bolyp tur. Oqýlyqty bir avtor ǵana emes, ǵylym jaǵyn qamtıtyn ǵalym, ádistemeni tereń meńgergen ádisker, bala janyn uǵatyn, kún saıyn oqýlyqpen jumys isteıtin bilikti ustaz birigip jazý sheshilse, utylmas edik.
Qazaq jyrynyń jampozy, ulttyq pedagogıka týraly tuńǵysh eńbektiń avtory Maǵjan Jumabaev «Oqý quraldarynyń quralatyn negizi – mektep. Oqý quraldarynyń minezi – mektep mineziniń aınasy» degen eken. Biz osy aınanyń móldirligin saqtaı almaı syzat túsirip, urpaqtyń bilim-biligine qııanat jasap júrgen joqpyz ba?..
Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»
