Ana tilimizdiń altyn qazynasy

Kez kelgen halyqtyń ǵasyrlar boıy qordalanǵan mádenıetiniń asqar shyńy – sol halyqtyń tili ekeni barshamyzǵa túsinikti. Sondyqtan da elimizdiń kózi ashyq, kóńili oıaý bar azamaty ana tilimizdi teńdesi joq ultymyzdyń altyn qazynasy dep baǵalap, qasterlep, sol qazynanyń bolashaq urpaq sýsyndaıtyn rýhanı bulaǵynyń sarqylmas kózine aınalýyn armandaıdy. Keńes dáýiri kezinde syrttan kelgen óktem kúshtiń saldarynan aýqymy tarylyp, bolashaǵy bulyńǵyr bola bastaǵan ana tilimiz egemendik alǵan alǵashqy kúnnen bastap memleket qamqorlyǵyna alynyp, búginde kún sanap órisin keńeıtip keledi. Sonyń arqasynda ana tilimiz joıylý úderisinen túbegeıli ajyrap, Qazaq eliniń tuǵyrly memlekettik tili bolyp qalyptasýda. Sol tuǵyrly memlekettik tilimizdiń jetilý deńgeıi búgingi qoǵamnyń barlyq áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı, rýhanı, ǵylymı-tehnıkalyq suranystarynan týyndaıtyn fýnksııalaryn tolyq qanaǵattandyratyndaı jaǵdaıǵa jetýi tıis. Osy baǵytta elimizde atqarylyp jatqan úlken sharalar bar, biraq soǵan qaramastan áli de atqarylatyn, qosymsha pysyqtaýdy qajet etetin mindetter de az emes. 

Jer betindegi barsha halyqtyń tili – zamannyń aǵymyna, adam tirshiligine áser etetin ishki jáne syrtqy faktorlardyń yqpaly saldarynan ártúrli ózgeristerge ushyrap otyratyny tabıǵı qubylys. Sońǵy kezeńde etek jaıǵan jahandaný jáne ıntegrasııalyq prosesterdiń saldarynan kóp halyqtyń tili joıylyp, sany az halyqtardyń tilderine joǵalý qaýpi tónip, al damyǵan tilder óz órisin keńeıtip jatqany belgili jaıt. Sonyń bir aıǵaǵy retinde mynadaı faktini keltirýge bolady. Qazirgi kezeńde jer betinde qoldanysta júrgen jeti myńǵa jýyq til bola turyp, dúnıejúzi halyqtarynyń 70 paıyzdan astamy bar-joǵy 40 shaqty damyǵan halyq tilinde sóıleıdi eken. Demek, osy atalǵan úrdisterdiń aýqymy keńeıgen saıyn jer betinde ómir súrip jatqan kóp halyq ókilderiniń basqa damyǵan tilderge degen qyzyǵýshylyǵy artyp, óz tiline degen suranysy azaıatyny, sonyń saldarynan olardyń ana tiline joǵalý qateri tónetini aqıqat. Aǵymdaǵy úrdisterge baǵa berip otyrǵan ǵalymdardyń boljaýy boıynsha, osy ǵasyrdyń ortasyna taman qazir qoldanysta júrgen tilderdiń jartysyna jýyǵynyń aıasy tarylyp, birte-birte joǵalýy múmkin. Bul – kóp jurt alańdatyp otyrǵan kúrdeli problema. 

Osy jaǵdaılardy oı eleginen ótkizsek, birneshe suraq týyndaıdy. Birinshiden, az halyqtar tilderiniń paıdalaný arnasynyń jyl saıyn tarylyp, qurdym jaǵdaıǵa kelýiniń negizgi sebebi qandaı jáne osy problemany biz túbegeıli zerttep, tıisti nátıje shyǵardyq pa? Ekinshiden, bizdiń ana tilimizdiń damý baǵyty men qarqyny ǵylymı-tehnıkalyq progress pen jahandaný prosesterinen týyndaıtyn qoǵamnyń búgingi qatań talaptaryna sáıkes kele me? Úshinshiden, tilimizdiń búgingi Ata Zańymyzda jazyl­ǵan mártebesi onyń bolashaǵynyń jar­qyn bolatynyna kepil bola ala ma? Tór­tinshiden, búkil dúnıejúzi batystyq ór­kenıettiń yqpalynda ekeni belgili. Demek, osy jaǵdaıda biz tilimizdiń taza­lyǵyn saqtaý maqsatynda ony ınte­grasııalyq úrdisterden dara­lan­dyrýǵa tyrysqanymyz jón be? Besinshi, biz ana tilimizdi qalaı jáne qaı baǵytta damytqanymyz jón? 

Atalǵan suraqtardyń týyndap, kóp­tegen ultjandy azamattardy eleńdetip otyrǵan bir sebebi bar. Ol tilimizdiń da­mý bary­synda oryn alyp otyrǵan keıbir ornyqsyz jaǵdaılar. Solardyń keıbireýin atap ótsem deımin. 

Birinshiden, egemendik alǵan alǵashqy kezden bastap tilimizdi jandandyramyz degen nıetpen sońǵy ýaqytqa deıin aınalymda júrgen, búkil halyqqa túsinikti, aǵylshyn, ne Batystyń damyǵan tilderinen engen sózderdiń ornyna umyt bolǵan, eshkimge túsiniksiz, erte zamanda parsy, ne arab tilinen engen sózdermen jappaı almastyrý bastaldy. Oǵan mysal retinde halyqtyń sanasyna zorlap engizýge tyrysyp jatqan «synyp», «rámiz», «rásim», «múshaıra», t.b. sózderin keltirýge bolady. Sonymen qatar, parsy tilinen enip, myńdaǵan jyldar boıy aınalymda júrgen sózderdiń etımologııasyn túsinbeýdiń saldarynan sońǵy kezde keıbir ornyqty sózderdiń maǵynasyn ózgertý úrdisi bastaldy. Mysaly, parsy tilinde «qalampyr» dep «ashy qyzyl buryshty» ataıdy. Jalpy, burysh degen sóz de parsy tilinen engen (parsy tilinde – mýrch). Bul erte zamanda engen sóz bolǵandyqtan búkil túrik tildes halyqtar ashy qyzyl buryshty qalampyr (kalamfýr) dep ataıdy jáne biz de solaı atap, óleńge qosyp, ándetip aıtyp júrdik. Al endi sońǵy kezde keıbir aýdarmashylardyń kesirinen «qalampyr» dep «gvozdıka» gúlin ataı bastapty. Bul tilimizdiń tarıhyna balta shaýyp, qorlaǵanmen teń jaǵdaı emes pe eken? 

Halyqtyń mádenıeti men tili jeke dara damymaıtyny belgili. Qıly zamannan beri kórshiles halyqtar bir-birimen aralasyp, saýda-sattyq jasap, úılesimdi tirshilik atqarǵanynyń arqasynda bir halyqtyń mádenıeti men tili ekinshi eldiń mádenıetine úlken yqpal jasaıtyny tarıhtan belgili jaǵdaı. Osy turǵydan kelgende bizdiń tilimizdiń damýyna parsy tiliniń qosqan róli erekshe. О́ıtkeni, biz úsh myń jylǵa jýyq merzimde osy halyqtyń ozyq mádenıetiniń yqpalynda boldyq. Sonyń áserinen bizdiń tilimizde aınalymda júrgen sózderdiń 40 paıyzǵa jýyǵy osy parsy tilinen engen sózderdiń enshisine tıesili ekeni, al ǵylymı kategorııalar, túsinikter, ataýlardyń basym kópshiligi parsy tilinen enip, búgingi kúni ana tilimizdiń tóltýma bóligin qurap otyrǵany barshaǵa aıan. Sonyń aıǵaǵy retinde búginde keń qoldanysta júrgen, túbi parsy tilinen engen jemis-jıdekter (alma, anar, alsha, alhor, t.b.), kókónister (darbyz, badyran, pııaz, baklajan, sábiz, qalampyr, raıhan, t.b.), janýar­lar (pil, zil (mamont), arystan (ne­mese arslan, aslan), at, maımyl, t.b.), ap­ta (dúısenbi, seısenbi, sársenbi, t.b.) ataýlaryn keltirýge bolady. Endi qazir atalǵan termındersiz ana tilindegi kóptegen sózderdi elestetý múmkin emes. 

Zaman ózgerdi. Dúnıejúzilik arenaǵa HV ǵasyrdan bastaý alǵan ındýstrıala­ný úrdisiniń «pıoneri» bolǵan Ulybrıtanııa qara úzip alǵa shyǵyp, óz mádenıeti men ǵylymı-tehnıkalyq jetistikteriniń qudiretin álemge moıyndatty. Son­yń arqasynda aǵylshyn tili álem halyq­ta­rynyń ortaq kommýnıkasııa jasaıtyn quralyna aınalyp, jańa dáýirdiń ǵylymı-tehnıkalyq kategorııalaryn qalyptastyratyn basty tili bolyp otyr. Bul – zamannyń talabynan týyndaǵan obektıvti zańdylyq. Olaı bolsa, biz qazirgi jahandaný, ıntegrasııalyq prosester meılinshe damyp, egemendi elimiz dúnıejúzi qaýymdastyǵynyń tolyqqandy múshesi bolyp tanylyp otyrǵan zamanda jańa ǵylymı-tehnıkalyq túsinikter men kategorııalardy parsy, arab tilderinen izdegenimiz jón be, álde órkenıetti halyqtar sekildi aǵylshyn tilinen engen kategorııalardyń paıdalaný órisin meılinshe keńeıtkenimiz durys bola ma? Eger dúnıe júzi halqyn jarqyn bolashaqqa baǵyttaıtyn dańǵyl joldyń syrtynda qalǵymyz kelmese, onda bizge de osy dańǵyl jolǵa túsýdiń múmkindikterin qarastyrý kerek sekildi. 

Ekinshiden, uzaq merzim qoldanysta júrgen sózderdiń tórkinin túsinbeýdiń saldarynan túrik tilinen orys tiline engen sózderge qazaq tilinde jasandy balama sóz tabý sánge aınalyp barady. Shynynda da bul bizdiń ana tilimizdiń zamannyń aǵymyna saı damýyn tejep, toqyraýǵa uryndyratyny sózsiz. Osy turǵyda bir-eki mysal keltire ketken jón bolar. Mysaly, «baklajan», «kabachok», «kýraga» degen sózder orys tiline túrik tilinen engen. Osy sózderdiń orys tilindegi etımologııasyna qarasańyzdar, onda orys ǵalymdarynyń dál osyndaı tujyrym jasaǵanyn baıqaısyz. Soǵan qaramastan egemendik alǵan jyldar ishinde aldaǵy ataýlar birneshe ret ózgeriske ushyrady. Ony memtermınkom bekitip, sózdikter men oqýlyqtarǵa engizip, halyqtyń sanasyna sińirýge tyrysyp baǵýdamyz. 

Úshinshiden, tilimizde burynnan aına­lymda júrgen halyqaralyq termın­derdiń túp-tamyryn túsinbeýdiń saldarynan, orys sózinen qashý kerek degen nıetpen ornyna jasandy balama tabý úrdisi paıda boldy. 

Iá, sońǵy kezeńde álemde qalyptas­qan jaǵdaıǵa nazar salsaq, onda termınder men ǵylymı kategorııalardy qalyptastyrýdyń ortaq tártibi ornyqqanyn baıqaımyz. Ertede parsy, latyn tilderi ǵylymı kategorııalarmen tolyqtyrylǵan til bolsa, qazirgi zamanda jańa termınderdiń qaınar kózi aǵylshyn tili bolyp otyr. Sodan soń janýarlar, ósimdikter, mýzykalyq aspaptar nemese basqa zattar tek erekshe bir elde ǵana kezdesetin bolsa, onda sol jergilikti tildegi ataýlardy órkenıetti eldiń ǵalymdary buljytpaı alyp, óz tiline beıimdep, aınalysqa engizedi. Sonyń arqasynda ol halyqtyń tili jańa termındermen tolyǵyp, udaıy damyp otyrady. Mysaly, halqymyzdyń enshisine bitken mýzykalyq aspap dombyrany esh elde «kúı taıaq» dep ataǵan emes, atamaıdy da. Ol bar halyqtyń tilinde óziniń dombyra degen mártebeli atyna ıe. Olaı bolsa, biz nege pıanınony, roıaldi – kúısandyq dep ataýymyz kerek. Sol sekildi bizdiń keńbaıtaq elimizde ǵana jıi kezdesetin «qarsaq» degen jyrtqysh ań barsha damyǵan tilderde «qarsaq» dep atalady. Olaı bolsa biz nege gıppopotamdy – sý sıyr dep ataýymyz kerek jáne oǵan qandaı ǵylymı negiz bar? Eger gıppopotamdy – sý sıyr dep atasaq, onda sózsiz osy janýar men bizdiń kúnde kórip júrgen sıyrymyzdyń arasynda genetıkalyq jaqyndyq bar degen senim paıda bolady. Al, ǵylymı zertteýler gıppopotamnyń muhıtta ómir súretin kıtpen tuqymdas ekenin dáleldep otyr. Sol sekildi eńbektegen sábıden bastap, barsha halyq «jıraf» dep ataıtyn janýardy «kerik» dep ataýdyń ne qajeti bar?! Al, vıtamındi búkil dúnıejúzi dál solaı ataıdy. Jalpy, búkil dúnıedegi halyqtyń reńderi ártúrli bolǵanymen barlyq adamdardyń jaratylystary birdeı, aýyratyn syrqattary da uqsas, sondyqtan qazirgi medısınada aýrýlardyń attary men solarǵa qarsy paıdalanatyn dárilerdiń ataýlary búkil álemde negizinen birkelki standartqa keltirilip, barlyq jerde birdeı atalady. Búkil álemde analgın, aspırın, pentalgın, vıtamın sekildi ataýlar esh ózgerissiz paıdalanylady. Al, biz vıtamındi dárýmen dep ataýǵa tyrysyp jatyrmyz. Bul sózdiń túbiri dári me, álde dárý me? Budan jobalap aýdarǵan ataýlardyń bárimizdi shatastyryp, ásirese, óskeleń urpaqty ár alýan oıǵa qaldyrary aqıqat. 

Tórtinshiden, biz áserlep, jobalap sóılegendi unatatyn halyqpyz, biraq myna ǵylym men tehnıkanyń damyǵan zamanynda sanamyzǵa ornyǵa bastaǵan ǵylymı kategorııalardy ornymen, uqypty paıdalanýdy jolǵa qoıǵanymyz jón. Sonda ǵana biz ana tilimizdi zamannyń qatań talaptaryna beıimdeımiz. О́kinishke qaraı, bul turǵyda bizde kemshilik kóp. Soǵan bir ǵana mysal keltireıin. Biz fızıka, astronomııa pánderine ǵalam degen sózdi ǵylymı kategorııa retinde engizip, jastardyń osy kategorııany ornymen paıdalanýyn talap etýdemiz. Al jýrnalıster men keıbir til mamandary «ınternet» degen sózdi «ǵalamtor» dep qoldanǵandy unatady. Bul – árıne, orystyń «vsemırnaıa paýtına» degen balama sózine elikteýden týyndaǵan nátıje. Orys tilinde qalyptasqan qatań talapqa saı ár túsinik ornymen paıdalanylady. Bul jerdegi «ves mır» degen búkil jer shary degen uǵymdy bildiredi. Bul ornyqty sheshim, óıtkeni shynynda ınternet búkil jer sharyn torlap aldy dese bolady. 

Al, bizdegi jaǵdaı qalaı, soǵan toqtalaıyq. Biz orys tilinen «vselennaıa» degen ǵylymı kategorııany ana tilimizge «ǵalam» dep aýdaryp, barlyq oqýlyqtarǵa engizdik jáne durys jasadyq. Endi osy kategorııany uqypty paıdalanǵanymyz jón. Qazirgi jaǵdaı syn kótermeıdi. Sebebi, biz bul kategorııanyń mánisin túsinbeı, kez kelgen jerge orynsyz paıdalanýdy ádetke aınaldyrdyq. Ǵalam – sheksiz dúnıe, óıtkeni ol júz mıllıondaǵan galaktıkadan turady. Solardyń ishinde biz ómir súrip jatqan galaktıka da bar. Bizdiń galaktıkamyz da sheksiz keń, onyń bir shetinen ekinshi shetine deıin jaryq sáýlesi mıllıon jyldan astam ýaqyt júredi. Osy galaktıkanyń bir shetinde kún júıesi ornalasqan. Onyń tóńireginde segiz planeta bar (burynyraq toǵyz dep kelgenbiz). Sonyń biri ózimiz ómir súrip jatqan jumyr jer. Internet búginde tek jumyr jerdi torlap otyr, biraq ol kún júıesin, galaktıkany nemese ǵalamdy torlap alýy múmkin emes jáne onyń adamzatqa qajeti de joq. Endeshe biz ınternetti ǵalamtor dep atap, barsha halyqty shatastyrmaǵanymyz jón sekildi. 

Qazirgi kezeńde til problemasy týraly ártúrli pikirlerdiń aıtylyp ta, jazylyp ta júrgeni ras. Qazaq tili memlekettik tuǵyrly til mártebesine ıe bola turyp, qosymsha til qalpynan qutyla almaı otyrǵany kópshiliktiń namysyna tııýde. Eger biz endigi kezekte joǵaryda atalǵan problemalardy jan-jaqty talqylap, ana tilimizdiń damýyn durys jolǵa qoımasaq, onda qazaq tili búgingi bıshara kúıinen shyǵa almaıdy. Aqseleý Seıdimbektiń sózimen aıtqanda, «Oı ornyqty, tujyrym tegeýrindi bolý úshin qoldanylatyn «quraldardy», termınderdi saralap almaı bolmaıdy ...

Termınderdiń uǵymdyq deńgeılerin, qoldaný aıasyn jáne ózara kategorııalyq-uǵymdyq shendesý máselesin anyqtap alǵan jón» (A.Seıdimbek, 2-tom. 52-bet). 

Ol úshin birinshiden, búkil dúnıe júzine belgili saıasat pen ekonomıka, ǵylym men tehnıka salasynda aınalymda júrgen halyqaralyq termınderdi sol qalpynda ózgertpeı, ana tilimizge beıimdep, keń kólemde paıdalanýǵa jol ashý kerek. Qajet bolǵan jaǵdaıda, shet tilderden enetin ǵylymı kategorııalar men termınderdi ózimizdiń ana tilimizge beıimdeýdiń ǵylymı negizdelgen tártibin bekitý kerek. Sosyn, aýdarma jasaǵanda nemese ǵylymı eńbekter jazǵanda osy tártipke súıene otyryp, jańa kategorııalar men termınderdiń durys qazaq tiline beıimdelgenin baqylap otyrý qajet. Mysaly, qazir orys tilindegi ǵylymı-tehnıkalyq kategorııalardyń 99 paıyzy aǵylshyn tilinen enip jatyr desek qatelespeımiz. Oǵan esh tosqaýyl joq, kerisinshe, aǵylshyn tilinde jańa termın paıda bolsa, onda ol sol kúni orys tiline beıimdelip, ertesine aınalymǵa enip jatady. Bul kúnde bolyp jatqan jaǵdaı. О́ıtkeni, aǵylshyn tilindegi termınderdi orys tilinde aınalymǵa engizýdiń tártibi qalyptasqan. Sondyqtan corruption – korrýpsııa, rrivatization – prıvatızasııa, transmission – transmıssııa, bolt – bolt, motor – motor sekildi bolyp aýdaryla beredi. Biz, ókinishke qaraı, osyndaı tártipti qalyptastyrýdyń ornyna, jasandy balama sózder izdep álek bolýdamyz. Bul talqylaýdy da qajet etpeıtin, kezek te kúttirmeıtin kún tártibinde turǵan másele. Ony sheshpeı, qazaq tiliniń bolashaǵy bulyńǵyr bolyp qala beredi. 

Ekinshiden, ana tilimizde aınalymda júrgen kóptegen kategorııalar men túsinikterdiń naqtylyǵy men dáldigin arttyrýǵa baǵyttalǵan qomaqty sharýalar atqarylýy tıis. Sebebi, bizdiń tilimizdegi kóp sózder oıdy, pikirdi jobalap jetkizýge negizdelgen. Ol úshin qosaqtalyp aıtylatyn aǵyl-tegil, temir-tersek, kelin-kepshik, bala-shaǵa, qatyn-qalash sekildi sózderdiń qoldanatyn aıasyn shekteý qajet. Sodan soń, tilimiz baı, bir sózdiń qazaq tilinde on balamasy bar dep maqtanǵannan góri, búgingi tehnokrattyq zamannyń talabyna beıimdep, jappaı paıdalanatyn úsh-tórt myń sózden turatyn, standarttalǵan túsinikter men kategorııalar jınaǵyn daıyndaý qajet. Ony ınternet ne basqa da aqparattyq quraldar arqyly jappaı halyqqa jetkizý kerek. Oraıy kelip turǵanda aıta ketetin máseleniń biri – ol Word-ta osy ýaqytqa deıin durys ana tilimizdegi tekst redaktorynyń bolmaýy. Bul da tildiń damýyna kesirin tıgizip otyrǵan tehnıkalyq problema. Eger atalǵan máseleler sheshiletin bolsa, onda orys tilinen tóte aýdarǵan, al bizdiń tilimizge jat «ózińnen ary», «ózińe qaraı» degen sózderdiń ornyna barshaǵa tanys ári naqtylyǵy joǵary «ıter», «tart» degen sózder aınalymǵa enýi múmkin. 

Úshinshiden, ǵasyrlar boıǵy kóshpeli ómir tirshiliginiń arqasynda tabıǵatqa etene jaqyn bolǵanymyzdy dáleldeıtin, bolmysy men qurylymy bizdiń ózimizge ǵana tán mádenı-rýhanı muralarymyz bar. Tóltýma qasıetimizdi daralaı túsetin osyndaı rýhanı baılyǵymyzdyń biri – ol bizdiń tilimizdegi janýarlar áleminiń erekshe ataýlary. Ejelden qalyptasqan dástúrge saı qazaq tilinde kez kelgen janýardyń atalyǵynyń, analyǵynyń, tólderiniń qaıtalanbas ataýlary bar ekenin bilsek te, olardy jastardyń sanasyna sińetindeı etip jetkize almaı otyrmyz. Bul – ókinishti jaǵdaı. Sonyń saldarynan qazirgi kezde keı azamattar kúnde estip júrgen sózderiniń maǵynasyn túsinýden qalyp barady. Mysaly, aıýdyń atalyǵynyń – maqat, elik tóliniń – eńlik, aqbóken tóliniń – kuralaı, qabylannyń tóli – alan, degelektiń – aıst, ıtelginiń – baloban, qyzǵyshtyń qus ekenin biletin jastar azaıdy. Sondyqtan umyt bolǵan ne jasandy sózderdi aınalymǵa engizýge tyrysqannan góri, ana tilimizdiń altyn qazynalaryn jastardyń sanasyna ornyqty bolatyndaı etip, qaıta usynýǵa talpyný qajet. Bul da kún tártibinde turǵan másele. 

Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «...alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek», dep qadap aıtty. Sońǵy kezde elimizde rýhanı jańǵyrýǵa baǵyttalǵan arnaıy sharalardyń sheńberi naqtylanyp, aýqymdy jumystar bastalyp ketti. Sonyń ózektileriniń biri latyn qaripine kóshý tóńireginde bolyp jatyr. Al tilimizdi modernızasııa jasaý týraly áli de kóterilip jatqan problemalar az. Menińshe, osy másele tóńireginde de áńgime qozǵap, tıisti uıymdastyrý sharalaryn qolǵa alatyn kez kelgen sekildi. 

Osy uıymdastyrý sharalary týraly birer sóz. Tildi tek tildiń mamandary damyta almaıdy. Bul – búkil halyq bolyp kóteretin problema. Aıtqanmenen, atalǵan problemalardy sheshý úshin til problemasyn zertteýmen aınalysyp júrgen Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaramaǵyndaǵy Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń jumysyn qaıta jandandyrǵan jón. Bul ınstıtýttyń búgingi jaǵdaıy syn kótermeıtindeı. Oǵan sebep, qarjy tapshylyǵynan bilikti kadr-larynan aıyrylyp, ólmes tirshilik jasap otyr. Sondyqtan da ýaqyt talabyna qaraı bul ınstıtýtqa birneshe tildi erkin meńgergen, ár saladan habary bar yntaly, izdenimpaz jas mamandardy tartyp, solardyń alańdamaı jumys isteýine tolyq jaǵdaı jasaıtyn ýaqyt keldi. Odan bólek, tilimizdiń qosalqy aýdarma til bolyp qalyp otyrǵanyn joǵaryda aıttyq. Demek, tilimizdiń shubarlanyp ketýine úlken yqpal jasap otyrǵan mamandar – ol memlekettik organdarda jumys istep júrgen aýdarmashylar. Olardyń basym bóligi qazaq tiliniń mamandary bolyp keledi. Kópshiliginiń basqa shet tilderden nemese ǵylym men tehnıkanyń halyqaralyq kategorııalyq aqparattarynan habarlary shamaly. Sol sebepti halyqaralyq deńgeıde qalyptasqan termınderge balama izdep tabý kóbinde osy aýdarmashylardyń «yntaly» jumystarynyń «nátıjesinen» oryn alyp jatady. Budan qutylý úshin úlken júıeli sharýalarmen qatar, osy aýdarmashylardyń biliktiligin jetildirip otyrý qajet. 
Atalǵan ózekti máseleler taıǵa tańba basqandaı kózge kórinip turǵan problemalar. Onyń syrtynda tunyp, áli beti ashylmaı jatqan kúrdeli máseleler jeterlik. Sol máseleler kezeń-kezeńimen kóterilip, durys sheshimin taýyp, ana tilimizdiń mártebesin nyǵaıtý úshin memleket tarapynan tilimizge degen qamqorlyq áli de eselene túsýi tıis. Bul oılarymda qazynaly qazaq tiliniń mártebesine qaraı jumys istese degen oń nıetpen ortaǵa salyp otyrmyn. 

Jaqsybek Qulekeev