Iá, eldegi bilim salasyna qatysty reformalar sanynan jańylaıyq dedik. Júıesiz júrgizilýinen be, este qalǵany onsha kóp bolmaı tur. Onyń zardabyn qaladaǵy jaıly bólmede otyryp joba jasaǵandar emes, tikeleı iske asyrýǵa tıis mekeme qyzmetkerleri kórip otyrǵany da ras. Osyndaı oralymsyzdyqtyń kesirinen be, álde ǵylymı negizi jasalmaı, jalańdyqqa boı aldyrǵandyqtan ba, otandyq bilim salasynyń basynan daý-shar arylmaı keledi. Munyń basty sebebi, ózgeniń úrdisin elekten ótkizbeı, daıyndyqsyz bastap jiberýde jatqan joq pa eken? Ondaı reformalardy qolǵa alyp, orta jolǵa tastaǵandarǵa suraý bolmaıtyny da bar. Onyń ornyn basqandar óziniń jańashyldyǵymen kózge túsýge tyrysady. Osy tásilmen el bolǵaly beri 15-ke taıaý mınıstr jumys istedi. Árıne, jaqsy isin sońyna jetkize almaı ketkender de boldy.
Alda dáıekke keltirgen Elbasy baılamynda aqyl týraly ádemi aıtylady. Aqyl-oı bıiktigi jeke adamdarǵa ǵana emes, elge kerek. Aqyl-oı ıelerin, ásirese talantty urpaqty bala kúninen baýlý kemel jurtqa tán qasıet. Biraq biz sol kemeldikke jetkizetin daryndy ul-qyzǵa, bilimi tereń, oı álemi muhıttaı oqymystyǵa, myqty uıymdastyrýshyǵa keı tusta tolyq qamqorlyq jasaı almaı kele jatqan sekildimiz. Birinshi, daryndy urpaqqa keler bolsaq, búgip qaıtemiz, keıde olarǵa tıesili oryndy túrli joldarmen pysyqaılar qaǵyp ketip jatady. Esesine baǵalanbaǵan álgindeı daryndy ul-qyzdy ózgeler jetektep ketip jatatynyn joqqa shyǵara almasaq kerek. Mundaı jaı keńes zamanynda da bolǵan. Onyń arqaýy áli úzile qoımaǵandaı. Biz muny byltyr kóterip, Qostanaı óńirinde Máskeýdiń jetekshi ýnıversıtetteri birazdan beri daryndy balalarmen jumys istep júrgenin, oqý ornynyń qyzmetkerleri kelip jaratylystaný pánderi boıynsha aqyl keńes beretinin, úzdik talapkerlerge arnaıy grant taǵaıyndaıtynyn talqyǵa salǵanbyz. Jaqynda bul másele bas basylymda taǵy da qozǵalyp, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy áriptesimiz О́mir Esqalı «Aqyl-oı kóshi ary asyp bara ma?» (26.01.2018) dep shyǵys jáne soltústik óńirlerdegi, Aqtóbe men Atyraý oblystaryndaǵy urpaqtarymyzdyń kórshi eldiń orta jáne joǵary oqý oryndaryna bet burǵanyn dáıekteı jazdy. Máselen, shetke, onyń ishinde Reseıge bet burǵandar segiz ese artqanyn, aıtalyq, bir gımnazııany bitirgen 52 túlektiń 31-i Reseıde baǵyn synap, onyń 21-i tegin oqýǵa túskenin, óz elimizde synaq tapsyrǵan 12 úmitkerdiń 2-ýi ǵana grantqa ıe bolǵanyn jetkizdi. Taǵy bir mysal, M.Jumabaev aýdanyndaǵy mektep bitirýshilerdiń 70-80 paıyzy kórshi elge bet buryp otyr eken. Osy bir túıtkildiń sebebin qaıdan izdeýge bolady, erteńgi saldary qalaı bolar eken degen oı mazalaıdy. Bul ultymyzdyń keleshegine qaýip tóndirip júrmeı me?
Jasyratyny joq, bizdiń túlekter mektep bitirgen soń áýre-sarsań bastalady. UBT «jyry», keshendi test, onyń qorytyndysyn shyǵarý, aqshasy barlar UBT-ny birneshe ret tapsyryp, aqyly oqýǵa túsýine jol ashý, t.b. Osyndaı kezde qanshama úmitkerdiń, ata-ananyń júıkesi juqarady deseńizshi.
Alda joǵary oqý oryndaryna qabyldaý naýqany kele jatyr. Jalpy, bul saladaǵy keıbir júıesizdikterden qutqarý kerek tárizdi. Nege bulaı dep otyrmyz? О́ıtkeni buryn az da bolsa UBT-ǵa úmit artyp kelip edik. О́tken jyly ony da reformaladyq. Respýblıkalyq «Daryn» ortalyǵy da qaltarysta qalǵandaı. Bul jalǵasa berse, shetten oqý izdeıtinder kóbeımese azaımaıdy. Árıne, shetke baryp bilim alǵan jón. Biraq erteń olar jumylyp kelip jurtyna qyzmet jasaı ma?
Shetelderde qyzmet etip júrgen otandyq ǵalymdardy shaqyrsaq dep júrgende ótken jyly elimizden 28 myńnan asa kásibı maman syrtqa ketipti. Olardyń qatarynda 5 myń tehnıkalyq qyzmetker, 2,5 myń ekonomıst, 1700 pedagog bar kórinedi. Basqa memleketke ketkenderdiń kóbi 20-dan endi asqan jastar eken. О́zge jurtqa oqý izdep baryp qalyp qoıǵandardan habarymyz qanshalyqty? Bul da oılanýdy qajet etedi. Japonııa men Qytaı memleketteri alǵyr kásibı mamandy baǵalaı otyryp, shetelge ketýdi shekteıdi eken. Qalaı desek te, mektep túlekterinen bastap, myqty kadrdan, ıaǵnı aqyl-oı ıelerinen kóz jazyp qalmaý jaǵyna qam-qareket jasaý, eldiń órkenin ósirip, keleshegin kemel etetini anyq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
