Turǵyndar tilegi – taza sý
Halyqty aldymen alańdatatyn máselelerdiń biri – aýyzsý. Jezqazǵanda sý tazartý qurylystarynyń alǵashqysy 1967 jyly iske qosylsa, halyq sanynyń artyp, óndiris oshaqtarynyń kóbeıýine baılanysty 1987 jyly ekinshi kezeńdegi qurylystar jumys isteı bastady. Tazartý úlgisi – klassıkalyq: zalalsyzdandyrý, reagenttermen aralastyrý, tundyrý, súzgiden ótkizý jáne qaıtalap zalalsyzdandyrý. Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý departamenti sharýashylyq-aýyzsý salasyna apta saıyn saraptama júrgizip otyrady. Qalada sý synamasyn alatyn 23 núkte belgilengen.
Jalpy quny 15,2 mlrd teńgeni quraıtyn sý tazartý nysandaryn qaıta jasaý men jetildirýdiń jobalaý-smetalyq qujattamasy ázirlengen. Bıýdjettik tapsyrystar Qaraǵandy oblysynyń energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasyna usynyldy.
Aýyzsý sapasyna sý qubyrlarynyń jaǵdaıy da áser etedi. Sondyqtan keıingi jyldardyń damý josparynda sý qubyrlaryn jańartý máselesi eskerilgen. Sýmen qamtamasyz etýdiń on jobasy qarastyrylyp otyr. Byltyr Jezqazǵandaǵy qalaishilik sý qubyrlaryn jańartý boıynsha eki jobany júzege asyrýǵa 389 mln teńge bólinip, 16,5 shaqyrym sý qubyryna qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. Sonyń arqasynda sý shyǵyny 7 paıyzǵa azaıyp, sý sapasy arta tústi.
Bul jumystar qaladaǵy 6-shaǵyn aýdanda jáne vokzal mańyndaǵy jeke turǵyn úı sektorynda júrgizilgen. Sonyń nátıjesinde buǵan deıin sýdy tasyp iship kelgen temir jol vokzaly mańyndaǵy 100 úı ortalyqtandyrylǵan aýyz sý jelisine qosyldy. Muny qalanyń kommýnaldyq sharýashylyq salasynda oryn alǵan eleýli oqıǵa dep aıtýǵa bolady. Uzaq jyldarǵa josparlanǵan bul kúrdeli joba jumystary bıyl da jalǵasyn tappaq. Qazirgi tańda jobany qarjylandyrý máselesi tolyǵymen sheshilgen.
Úsh jyldyq jospar úmittendiredi
Jezqazǵan qalasynyń aımaq basshysynyń tapsyrmasy boıynsha qala ákimdigi men oblystyq basqarmalar birigip qurǵan úsh jyldyq damý jospary bar. Onda jalpy somasy 75,7 mlrd teńgeni quraıtyn 453 shara qarastyrylǵan. Qarjylandyrý qalalyq, oblystyq, respýblıkalyq bıýdjetterden, sondaı-aq bıýdjetten tys kózderden jasalady. Josparǵa sáıkes byltyr osy maqsatqa 11,6 mlrd teńge jumsalsa, bıyl 25,7 mlrd teńge jáne kelesi jyly 38,4 mlrd teńge qarajatty ıgerý qajet. Jospardy júzege asyrý oblys ekonomıkasyn ilgeriletýge úles qosady degen úmit zor. Úsh jyl ishinde ónerkásip óndirisi 13,2 paıyzǵa artýy tıis. Ekonomıkalyq ósim jalpy ınvestısııa kólemi 21 mlrd teńgeni quraıtyn «Qazaqmys» korporasııasy» JShS-niń óndirisin jańǵyrtý men qaıta qalpyna keltirý esebinen bolady dep kútilýde. Ekonomıkanyń damýyna, sonymen qatar 2,5 mlrd teńgege júzege asyrylatyn alty joba da septigin tıgizýi tıis.
Turǵyn úılerge 36,4 shaqyrym kommýnıkasııa jelileri tartylyp, 44,7 myń sharshy metr turǵyn úı salynady. Onyń 6,4 myń sharshy metri – kommersııalyq baspana, ol kezekte turǵandardyń sanyn 13%-ǵa azaıtyp, 267 otbasyn baspanamen qamtamasyz etedi.
Jalpy, Jezqazǵanda turǵyn úı salý syndy buǵan deıin buıyǵy bolyp kelgen salada serpilis baıqalady. Qalada jańa shaǵyn aýdannyń irgetasy turǵyndar «Samsýng» atap ketken medısınalyq ortalyq jaqta qalanbaq. Ol jerde 60, 90 páterli úıler salý josparlanǵan. Sondaı-aq 900 oryndyq daryndy balalarǵa arnalǵan «О́rken» mektebi boı kóteredi. Bolashaqta qala bas josparǵa saı sol baǵytqa qaraı keńeımek. Sonymen birge ol jańa aýdan ashylǵansha qalanyń ishinen, ıaǵnı Sátbaev, Shevchenko, Gagarın kóshelerinde jańa úı salynatyn bolady. Buryn bastalyp, aıaqsyz qalǵan «saqaldy qurylystardyń» da máselesin oń sheshý josparda bar.
Saýda, qyzmet kórsetý, týrızm salalary boıynsha 3 mlrd teńgeden astam ınvestısııalyq qarajatqa jańa 28 ınvestısııalyq joba júzege asyrylady. Sonyń arqasynda 219 jańa jumys orny ashylmaq.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyna kelsek, Jezqazǵan jylý-elektr ortalyqtarynda jańa týrboagregatyn iske qosý, jylý júıelerin jańartý jumystary júrgizilip, sol arqyly elektr energııasyn óndirý artyp, jylytý júıelerindegi jylý joǵaltý kórsetkishi 17,3%-dan 11%-ǵa deıin azaımaq.
Keshendi josparda sondaı-aq shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý, jańa jumys oryndaryn ashý boıynsha da birqatar jumystar josparlanǵan. Jergilikti «Iýtarııa» kompanııasy osy jospar arqasynda búginde tek aımaqqa ǵana emes, respýblıkaǵa tanymal kásiporyndar qataryna qosylyp otyr. Osy jospardyń shapaǵaty tıip, qalada jumyrtqa óndirý isi jolǵa qoıyldy. Byltyr ǵana «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde «Samǵa» kompanııasynyń temir-beton zaýyty iske qosyldy. Bulardan basqa da iske qosylǵan, tolyq qýatynda jumys istep turǵan jobalar bar.
Qolǵa alynar sharýa shash-etekten
Jezqazǵannyń úsh jyldyq damý josparyna sáıkes, joldar men kólikterge shamamen 8 mlrd teńge bólinbek. Byltyr bul baǵytta 2,4 mlrd teńgege jumystar júrgizildi. Sonyń ishinde joldardy aǵymdaǵy jáne ortasha jóndeý jumystary, temir jol salasyn, avıateńgerimdi damytý, jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý sharalary bar. Respýblıkalyq mańyzdaǵy Qaraǵandy-Jezqazǵan tas jolynyń 156 shaqyrymy jóndelip, oǵan 1,6 mlrd teńge jumsaldy. Jezqazǵan-Sátbaev, áýejaı baǵytyndaǵy joldarǵa ortasha jóndeý, jaryqtandyrý jumystary júrgizildi. Oblystyq bıýdjet transfertteri esebinen Jezqazǵannyń ortalyq №5, №6 jol ótpeleriniń 14 shaqyrymy, qala bıýdjeti esebinen oramaralyq 9 jol jóndeldi.
Mysty qalada sheshimin tappaı kele jatqan problemanyń biri – apatty jaǵdaıdaǵy úılerdiń máselesi. Qalada mundaı 27 úı bar. Biraq qoldanystaǵy zańnama boıynsha bul úılerdiń turǵyndary tek kezekke turyp qana basqa baspanaǵa qol jetkize alady. Jergilikti bılik deńgeıinde olarǵa kezeksiz úı berý joly qarastyrylmaǵan. Qazir bul máseleni qalalyq máslıhat depýtattary, zań organdary zerdelep, qarastyrýda.
Jezqazǵandaǵy joldardy kútip ustaý, qar tazalaý sııaqty jumystar atqaratyn avtokólik joldary basqarmasy kásipornynyń jumys sapasy men onyń tehnıkalyq múmkindikterine jıi syn aıtylyp júrgeni jasyryn emes. Mundaǵy «Qalalyq avtokólik joldaryn basqarý» kommýnaldyq-memlekettik kásiporny Úkimettiń 2012 jylǵy qaýlysyna saı jekeshelendirý josparyna engen eken. Sot sheshimi boıynsha 2019 jyldyń sáýir aıyna deıin ońaltý merzimi aıaqtalǵan soń, nysan jekeshelendirýge jatady. Sol sebepti qala basshylyǵynyń atalǵan kásiporyn bazasyn jańǵyrtýǵa kirise almaı otyrǵan jaıy bar. Al negizi mundaı kásiporyndardyń tehnıkasyn jańartý kerek-aq. Qazirdiń ózinde onyń bar tehnıkasy tozyp tur.
Biraz jyldardan beri jabyrqaý kúı keship kelgen Jezqazǵannyń tamyryna qan júgire bastady dep senimdi túrde aıtýǵa bolady. Árıne qolǵa alatyn sharýa shash-etekten, qordalanǵan problema da jeterlik. Degenmen oblys ortalyǵynan jyraqta jatqan mysty qala máselesiniń kún tártibinen túspeı, óńir basshysynyń únemi nazarynda bolýy qala turǵyndarynyń bolashaqqa degen senimin ulǵaıtady. Aqpan aıynda Jezqazǵan-Qaraǵandy baǵyty boıynsha aptasyna úsh ret jańa poıyz jolǵa shyǵa bastady, bolashaqta ol poıyz Qoskól stansasyna deıin baratyn bolady. Qaraǵandy men Jezqazǵan arasyndaǵy avtokólik jolyn jóndeý jalǵasyn tabady. Aldaǵy jyldary qalada ınvestorlardyń qarjysyna kún sáýlesinen energııa alatyn, turmystyq qaldyqtardy óńdeıtin kásiporyndar ashylmaqshy. Jańa jumys oryndaryn ashý, qala ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa jazda ótetin ınvestısııalyq forýmnyń da oń áseri bolýy tıis. Oblys ákiminiń tapsyrmasymen uıymdastyrylatyn ol forým aıasynda tek bıznes ókilderi bas qosyp qana qoımaı, Ulytaý aýdanymen birlesken aýqymdy etnofestıval ótetinin de aıta ketken jón.
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Jezqazǵan qalasy
