Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, saıası ǵylymdar doktory Sanat Kóshkimbaevtyń aıtýynsha, taıaý jyldary álemdik saıasatta jáne ekonomıkada birqatar shıelenister oryn alýy yqtımal. Máselen, AQSh-tyń saıası yqpaly, Koreı túbegindegi jáne Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaılar dúnıejúzilik saýdanyń ósimin tejeýi ábden múmkin.
Geosaıası qarama-qaıshylyqtardyń kúsheıýi, aýqymy jaǵynan buryn-sońdy bolyp kórmegen sanksııalyq soǵystar da ekonomıka salasyna yqpal etýshi faktorlardyń biri. Saıasattanýshynyń pikirinshe, bul prosesterden Qazaqstan da syrt qala almaıdy.
«Astana – eýrazııalyq yqpaldastyq boıynsha Reseıdiń odaqtasy, Sırııa daǵdarysynyń mámilegeri. Sondaı-aq elimiz Eýropalyq odaqpen jáne Amerıka Qurama Shtattarymen aradaǵy qatynastardy birtindep damytýǵa baǵyttalǵan basqa da beıbitshil bastamalardyń avtory bolyp tabylady. Halyqaralyq qoǵamdastyq bizdi osylaı moıyndaıdy. Aldaǵy ýaqytta AQSh, Reseı, Qytaı syndy ekonomıkalyq kóshbasshylarǵa qatysty tıimdi strategııany júzege asyratyn ýaqyt kelýi múmkin», deıdi Strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary.
Jalpy, dúnıejúzilik ekonomıkanyń bolashaǵy negizinen eki prınsıpti máselege tireledi dep boljaýǵa bolady. Birinshisi – Qytaıdyń, Úndistannyń, Brazılııanyń, OAR-dyń jáne basqa da memleketterdiń kúsheıip kele jatqan róline beıimdelý. Ekinshisi – jahandyq ekonomıkalyq basqarýdyń jańa júıesine beıimdelý, ýaqyt talaptaryna jaýap berý. Sarapshy atap kórsetkendeı, bul eki prınsıpti máseleniń saıasatpen sabaqtasyp jatqany túsinikti.
Taǵy bir atap óterligi, búgingi tańda adamzat jahandyq ekonomıkanyń jańa tehnologııalyq platformaǵa ótý tabaldyryǵynda tur. Tehnologııalyq ınnovasııalardyń jedel damýy aldaǵy 5-7 jyl ishinde ınnovasııalardy eń basty artyqshylyqqa aınaldyrady.
Álemdik ekonomıkaǵa sózsiz yqpal etetin taǵy bir geosaıası máseleni aıtpaı ketýge bolmaıdy. Dúnıejúzilik energetıkalyq naryqtaǵy sheshýshi aımaq bolyp tabylatyn Taıaý Shyǵysta da sońǵy ýaqytta turaqsyzdyq faktorlary aıtarlyqtaı ulǵaıyp barady. Atap aıtqanda, birneshe jylǵa sozylǵan Sırııa daǵdarysy áli tolyq sheshimin tapqan joq. AQSh-tyń Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵýy da álemde alańdaýshylyq týǵyzýda.
«Qazirgi tańda Túrkııa AQSh-tyń yqpalynan alystaı túsýge nıetti bolyp otyr. Túrikter Eýropalyq odaqpen aradaǵy qarym-qatynastaryn da qaıta qarastyrýǵa kóshkenin kórip otyrmyz. Bul memlekettiń syrtqy saıasattaǵy ustanymdarynyń ózgergeni onyń Batystaǵy odaqtastarymen jáne ondaǵan jyl boıǵy áriptesterimen baılanysyna keri áserin tıgizýi ábden múmkin», deıdi S.Kóshkimbaev.
Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Zarema Sháýkenovanyń pikiri de joǵarydaǵy paıymdaýlarmen sabaqtasady. Onyń aıtýynsha, halyqaralyq arenadaǵy ahýaldar qazir jıi qubylýda. Qazaqstan da bul prosesterden tys qala almaıdy, oǵan tez arada beıimdelý kerek. Baıaý qımyldaýdy ýaqyt kótermeıdi.
Saıasattanýshynyń aıtýyna qaraǵanda, osy tektes faktorlardyń sońǵy jyldary kóbeıýi saldarynan taıaýdaǵy eki-úsh jyl ishinde álemde jáne aımaqta aıtarlyqtaı aýqymdy saıası turaqsyzdyqtar baıqalýy múmkin.
«Sanksııalyq saıasat, saýda soǵysy, Taıaý Shyǵystaǵy turaqsyzdyq... Bul prosesterdiń barlyǵy jahandyq básekeniń kúsheıgenin kórsetip otyr Eskirgen, taptaýryn bolǵan jolmen budan ári júre berý qıynǵa soǵýy múmkin», deıdi ǵalym.
Jalpy, otandyq saıasattanýshy ǵalymdardyń, halyqaralyq sarapshylardyń sózderine qulaq túrsek, kópshiliginiń pikiri halyqaralyq arenadaǵy saıası ahýal ekonomıkalyq sektorǵa qolaısyzdaý tıedi degenge toqaılasady. Sondaı-aq olar bul qubylystyń taıaý bolashaqta tolastaı qoıatynyna kúmándi. Sarapshylardyń paıymyna salsaq, Qazaqstan dúnıejúzilik aýqymdaǵy geoekonomıkalyq teńsizdikterdi nazarǵa ala otyryp, soǵan saı óziniń saıasatyn qalyptastyrýy kerek. Bul oraıda Ulttyq eksport strategııasynyń bekitilgenin, «KazakhExport» ulttyq kompanııasy qurylǵanyn, Eksporttyq saıasat keńesi qurylǵanyn, sonymen qatar Úkimet tarapynan otandyq eksporttaýshy kompanııalarǵa qoldaý kórsetile bastaǵanynyn aıtpaı kete almaımyz. Osy tektes sharalardyń barlyǵy jahandyq syn-tegeýrinderge qarsy jaýaptar deýge bolady. Bir anyǵy, aldaǵy ýaqytta jahanda oryn alýy múmkin qubylystar Qazaqstan tarapynyń da ózgeristerge jyldam beıimdelip otyrýyn talap etedi.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
