Blým taksonomııasy týraly ne bilemiz?

Atalǵan is-tájirıbeni elimizde alǵash qoldanyp, odan oń nátıje kórgen ustaz­dar­dyń biri – Astana qalasy № 5 gım­na­­zııanyń qazaq tili men ádebıeti páni mu­ǵalimi Kúlzıpa Qylyshbaeva. Jalpy, ustazdyqtyń jolynda 40 jyl taban aýdarmaı eńbek etken muǵalimderdiń keıingi jas mamandarǵa is-tájirıbesi keńinen nasıhattalǵany durys.

Blým taksonomııasy jaıly aıtpas buryn ustaz K.Qylyshbaevanyń eńbek jolyna qysqasha toqtalatyn bolsaq, Kúlzıpa Áýesqyzy bilim berý salasynda úzdiksiz eńbek etip, joǵary oqý oryndarynda qazaq tili kafedrasynda aǵa oqytýshy, Astana qalasy bilim basqarmasynda qazaq tili men áde­bıeti pániniń ádiskeri, 2000 jyldan bas­tap №5 gımnazııada qazaq tili men áde­bı­eti pániniń muǵalimi, 2009 jyldan atalǵan gımnazııada dırektordyń oqý isi jónindegi orynbasary qyzmetin at­qa­ryp keledi. 

– Jalpy qaǵıdaly, qatyp qal­ǵan sabaqtyń túri joq. Ár sabaqtyń bel­sendi, jandy sabaq bolyp jan-jaq­ty órbýi – muǵalimniń qııalynan týyn­daı­tyn sabaq. Muǵalimniń negizgi tálim­ger­leri oqýshylary bolýy kerek. Bul ret­te Blým taksonomııasy mańyzdy má­se­­lelerdi sheshýde óte qolaıly qural, – deıdi K.Áýesqyzy.

Biz bul maqalada Blým taksono­mııa­sy­nyń baǵdarlamasy men oqý ádistemesin K.Qylyshbaevanyń «Mahambettaný» kýrsy arqyly túsindirgendi jón kórdik. О́zi­niń talaı jylǵy pedagogıkalyq-ınno­­vasııalyq ıdeıalaryn ortaǵa salyp, úzdiksiz únemi jetildirip otyra­tyn tájirıbeli tálimger Kúlzıpa Áýes­qy­zy atalǵan kýrsty 15 jyldaı buryn eks­perımenttik alańǵa shyǵarǵan. Sátti tá­jirıbe keıin Astana qalasynyń bilim be­rý mekemelerinde ınnovasııalyq úrdis­ter­di damytý úshin, ǵylymı izdenisterdi qoldaný maqsatynda jáne qalalyq bilim basqarmasynyń janynda Saraptamalyq keńes sheshimimen 2012 jyldyń 23 tamy­zy­nyń №1 hattamasynyń negizinde ustaz­dyń «Blým taksonomııasy – sabaqty qu­zy­rlylyq turǵysynan qurý júıesi» at­ty is-tájirıbesi retinde qorǵalyp, ju­­mys nátıjesi qala mektepterine ta­ra­­tylǵan. Ony búgingi tańda elimizdiń bir­­shama qalalyq bilim oshaqtary óz paı­da­laryna jaratý ústinde.

Ustazdyń zaman talabyna ilese otyryp, onlaın júıesinde kórsetken ashyq sabaqtarynan ańǵarǵanymyzdaı, Blým taksonomııasynyń alty júıesi bilim berý salasynda ǵana emes, ómir súrý qaǵı­da­larynda da tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn uǵasyz. K.Áýesqyzy amerıkalyq pedagog, psıholog ǵalymnyń tájirıbesin aqyn M.Jumabaevtyń «Pedagogıka» eńbegimen ushtastyrǵan. 

Bilý, túsiný, qoldaný, taldaý, jı­naq­taý, baǵalaý degen alty júıeniń ne­giz­gi artyqshylyqtaryna toqtalatyn bol­saq, birinshi bilý deńgeıinde oqýshy be­rilgen jańa túsinikti uǵýy, este us­taý jáne minezdeme berýdi úırenedi. My­saly, Mahambet jyrlaryndaǵy aqyn poezııasyn ór rýhpen tereń tú­si­­nip oqı bilý, óleńdegi kónergen sóz­der­men sózdik arqyly jumys isteı bi­lý deń­geıinde júzege asady. Blým takso­no­mııasynyń basqa júıeler tárizdi bas­ty erekshelikteriniń biri pánaralyq baı­­lanys arqyly óristeıtinin aıta ke­­­týimiz kerek. Mahambettiń otty jyr­la­­ryn aýdıo arqyly kóne saryndar­men súıemeldeý arqyly tyńdaý da oqý­shy­nyń zerdesin asha túsetini anyq. Al kelesi túsiný deńgeıinde oqýshylar aqyn shyǵarmashylyǵyn mazmundaý, túsiný, sýretteý, jańa sóz tirkesterin jasaý sııaqty satylardan ótedi. Máselen, osy tú­sin­ý deńgeıinde oqýshylar «ereýil» sı­ıaqty sózderdiń mán-maǵynasyna úńi­ledi. Ereýil at beınesin aqyn ne úshin qoldanyp otyrǵanyn da toptyq ju­mystyń barysynda anyqtap alady. Bul eki deńgeıden keıin muǵalim oqý­shylarǵa qoldaný deńgeıiniń ju­mys­taryn tanystyrady. Onda jańa bilimdi tájirıbede, jańa jaǵdaıda she­she alý úshin boljam jasalady. Aıtalyq, oqý­shylar atalǵan deńgeıde óleń qandaı sarynda jazylǵandyǵyn, tipti Maham­bettiń «Ereýil atqa er salmaı» atty óleńin aqyn qandaı poetıkalyq tilmen sý­rettegenin de bilip úlgeredi. Osy qol­daný deńgeıinen keıin oqýshylar tal­daý deńgeıine kóshedi. Alǵan bilimniń jiktelýi, negizgi túıindi ańǵarý, búginmen baılanystyra otyryp bólikterge bólý, aı­qyndaý sııaqty kásibı taldaýǵa nyq qa­dam­dar jasala bastaıdy. Onda óleń qurylysyna taldaý da júrgiziledi. Til kórkemdigine, ıaǵnı epıtet, teńeý, allıte­rasııa, assonans, gıperbolany má­tin­nen tabý da bir ǵana sabaq barysynda qaıtalanyp ótedi. Munyń barlyǵy balanyń shyǵarmashylyǵyn damytýǵa mol paıdasy bary aıtpasa da túsinikti. Sondaı-aq oqýshyǵa toptyq jumys arqyly ıgerilgen bilim jınaqy ári túsi­nik­ti bolady.

Sabaqtyń sońǵy kúrdeli kezeńi – jı­naqtaý jáne baǵalaý kezeńi. Jınaqtaý deńgeıinde oqýshy dara boljamdardyń tutas bir uǵym týdyrýyn anyqtaıtyn dá­re­jege jetedi. О́leńdegi negizgi oı­dyń qalaı berilgendigi, aqynnyń asyl oılarynyń arqaýy nede, tipti Maham­bet­tiń ornynda óziń bolsań ne ister ediń, ne der ediń degen suraqtarǵa jaýap izdeledi. Muǵalim osy kezde sergitý sáti retinde taǵy bir kóldeneń tapsyr­ma júkteıdi. Ár balaǵa «Mahambet kim?» degen suraqqa birneshe nusqamen jaý­ap berý tapsyrylady. Tájirıbeli ustaz­dyń aıtýynsha, kóp oqýshy Maham­bet­tiń aqyn, batyr, kósem ekenin ǵana aıta­tynyn jasyrmaıdy. Alaıda Mahambettiń sheshen, saýatty sarbaz, kúres­ker qolbasshy, jyrshy, kúıshi ekeni daýsyz ǵoı. Osy ýaqyt aralyǵynda ustaz Mahambettiń kúıshiligi jaıly aı­ta kelip, onyń «Jumyr-qylysh» atty kúıin tyńdatady. Odan ári «Jumyr- qy­­lysh» jaıly aqparatty da qosa aıtyp ótedi. Kóptegen baspa betterinde Ju­myrdy bas árippen, Qylyshty kishi árip­pen jazylyp júrgendiginiń qate eken­digin de oqýshylardyń bilgeni durys dep esepteıdi ustaz. Aqynnyń se­rigi Isataı qaza tapqannan keıin onyń uly Jaqııa men Mahambetke zor qur­met kór­se­tip qııadan jol tabýyna kó­mek­tesken Jumyr (shyn aty Sadyr) men Qy­lysh degen qazaqtyń aıaýly batyr­la­ry bolǵan. Joǵarydaǵy kúıdiń osy ba­tyrlarǵa shyǵarylǵandyǵy sabaq barysynda aıtylyp ketedi. 

Al sońǵy baǵalaý deńgeıinde oqý­shy­lar óz jumystaryn ózderinshe baǵalap, she­shim qabyldap, oı qorytyndysyn shy­­­ǵarady. Osy kezeńde ár oqýshy Mahambetten unatqan bir-bir óleńderin jat­qa aıtyp ótedi. Tipti ár toptan shy­ǵarmashyl oqýshylar «Mahambetshe jyr­la­sam» degen taqyrypta ózderi de óleń ja­zyp oqyp beredi. Tutas sabaqtyń ár deń­geıinde Mahambettiń ózin-ózi sıpat­taıtyn, tulǵalaıtyn ǵajap teńeýleri bala­lardyń qııalyn qaryshtatyp, sanasyn sheksiz keńistikpen ushtastyrady. Tipti sýretshi Muhıt Qalımov salǵan «Mahambet pen Isataı» atty kartına da kórnekilik qural retinde oqýshy zeıinin oqshaý oılaýǵa jeteleıdi. Qysqasy, azǵantaı ýaqyttyń ishinde Mahambet tulǵasy sýret, mýzyka, sóz óneri, jeke shyǵarmashylyq arqyly jan-jaqty ashylady.

О́rshil rýhty aqynnyń tálimin oqýshy boıyna darytýdy maqsat etip, ári oqýshyǵa, ári muǵalimderge arnap «Mahambettaný» kýrsynyń Blým takso­no­mııasy boıynsha deńgeılik suraq-tap­syr­malar» atty oqý-ádisteme quraly men oqytý baǵdarlamasyn daıyndaǵan ustaz tek Mahambet shyǵarmalaryn emes, oıshyl-ǵulama Abaıdyń, jyr alyby Jambyl, álemdik deńgeıdegi klas­sık sý­retker M.Áýezovtiń, t.b. aqyn-ja­zý­shy­larymyzdyń ósıeti oryn tepken áde­bı­et páni arqyly oqýshylardyń rýhanı dú­nıesi baııdy, týǵan tilin súıýden, adam­zatty qurmetteýge deıingi sezimderi tárbıelenedi degen ustanymda oqytady. 

Aıta ketýimiz kerek, Qazaqstan Res­pýblıkasy bilim berý isiniń qurmetti qyz­metkeri, Y.Altynsarın tósbelgisi men «Úzdik pedagog» medaliniń ıegeri Kúl­zıpa Áýesqyzy búginde mu­ǵalim­der­­diń quzyrettiligin qalyp­tastyrýda, ádis-tásilderin jetildirýde respýb­lı­ka muǵalimderine arnap, óziniń is-tá­ji­rıbesin ortaǵa salyp, bólisip oty­ra­tyn ustaz retinde belgili. Urpaq­tyń bilim-tárbıe isinde sheshilýge tıis dep esepteıtin ınnovasııalyq shyǵar­ma­shy­lyq is-tájirıbesin qazir Astana, Pav­lodar, Qaraǵandy, Petropavl qala­la­rynda ótken respýblıkalyq, qalalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalarda, pedagogıkalyq oqýlarda ortaǵa salyp keledi. 

Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»