Fýzýlı Majıdlı: Qazaqstan – ortaq muranyń senimdi mekeni

N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty maqa­lasynda óziniń oı-pikirin ortaǵa saldy: «Zamanaýı Qazaqstandy jasap jatqan naqty adamdardy qoǵamǵa tanytý, olarǵa aqpa­rat­tyq qoldaý jasap, tanymal etýdiń jańa mýltımedıalyq alańyn qalyptastyrý, «100 jańa esim» jobasynyń óńirlik nusqasyn jasaý qajet. El-jurt ultymyzdyń altyn qoryna enetin tulǵalardy bilýge tıis». 

Bul maqalalardaǵy tezıster kúlli túrki álemi úshin ulttyq sana-sezim jáne damý tujyrymy is­petti teorııalyq mura. Ulttyq sana-sezim, memlekettegi barlyq ha­lyqtar arasynda birlik-ynty­maq­tyń saqtalýy, ǵylym, órleý jáne damý – Qazaqstan memle­keti úshin zor basymdyqqa ıe ba­ǵyt­tar. N.Nazarbaev basshyly­ǵyn­daǵy baýyrlas el úkimetiniń maqsaty – 2050 jylǵa deıin álem­niń ekonomıkasy damyǵan 30 eliniń qataryna ený. Sol sebepti janarmaı-energetıka, týrızm, saý­da, bilim, densaýlyq, kólik jáne logıstıkamen birge negizgi segiz baǵyt boıynsha qarqyndy jumys júrgizilip jatyr. 

El táýelsizdiginiń 27 jylyn taldap qarastyratyn bol­saq, Prezıdent N.Nazarbaev táýel­siz­diktiń al­ǵashqy qıynshylyqtarǵa toly jáne aýyr kezeńinen memle­ketti abyroımen alyp shyqty. En­di Qazaqstannyń ótpeli ke­zeń­nen ótip, jańa baǵdarlamalar ar­qyly ózine jańa maqsattar belgilegenin nyq senimmen aıtýǵa bolady. 

Qazaqstan damýynyń negizi

Negizinde Qazaqstan táýel­siz­­diktiń alǵashqy jyldarynan bas­tap-aq aımaqtyq geosaıa­sı kúsh­ke aınalý úshin qajetti bar­lyq áleýetke ıe: alyp terrı­torııa, tabıǵı resýrstar, saıası, áske­rı, ekonomıkalyq, ǵyly­mı jáne mádenı áleýet. Oıdy maza­­laı­tyn bir ǵana jaıt – atal­ǵan fak­torlardyń árbirine tike­leı baı­lanysty adamı resýrs tap­shylyǵy men ulttyq kadr máse­lesi. Prezıdent bul máse­leniń sheshimi bilimde eken­digin boljaı otyra, óte kóre­gen qa­dam jasap, 1993 jyly TMD mem­leketteri arasynda al­ǵash bolyp memlekettik baǵdar­lama sheńberinde myńdaǵan qazaq jasyn damyǵan bilim men basqarý júıesiniń tájirıbesin úırený úshin dúnıeniń tórtkúl buryshyna jibere bastady. 

Bul baǵdarlamalardy támam­da­ǵan ulttyq kadrlardy endi memleket basqarýynyń barlyq sa­tylarynda kezdestirýge bolady. О́tken jyly Halyqaralyq oqý­shylardyń bilim jetistikterin baǵalaý qaýymdastyǵy reıtın­ginde keıbir pánder boıynsha orta bilim salasynda Qazaqstannyń kóptegen damyǵan elderden ozyp, alǵashqy ondyqqa kirgeni kez­deı­soqtyq emes. Sondaı-aq dúnıe­júzilik básekege túse alatyn joǵary oqý oryndary ashyldy. 

Árıne bul jetistikterge N.Nazarbaevtyń bilim salasyn strategııalyq basymdyq etip alýy­na baılanysty qol jet­ki­zildi. О́ıtkeni ulan-baıtaq jeri bar jáne tabıǵı resýrstarǵa baı bir memlekette adam resýr­s­tarynyń tapshylyǵy máselesin sheshýdiń eń tıimdi joly – bilim jáne mem­le­kettik apparatta basqarý qabileti bar kadrlardy qamtamasyz etý.

Demografııanyń teńestirilýi, elordanyń Almatydan Astanaǵa kóshirilýi, Ata Zań men saıası qurylymnyń etnostyqtan góri terrıtorııalyq negizge sáıkes qurylýy, bilimde ulttaný saıa­saty men qazaq tilin kóbirek qol­daný boldy. Jańa elorda – As­tananyń tusaýkeser saltanaty­na qatysqan Ázerbaıjannyń jal­pyulttyq kóshbasshysy Geıdar Álıev bul oqıǵany «Táýelsiz Qazaqstannyń eń úlken jetistigi» dep atap kór­setken edi. Bul batyl tarıhı-saıa­sı qadam jalpy memlekettiń demo­grafııalyq qurylymyn óz­ger­tip, memleketti birjaqty emes, kópjaqty damýǵa alyp keldi. 

Nursultan Nazarbaev 1997 jyly «Qazaqstan-2030» strate­gııa­syn qabyldaý arqyly ulttyq memlekettiń qurylysynda júıe­li tásil kórsete bildi. Stra­te­gııa­nyń negizgi maqsaty jańa memle­kettiń qurylysy bolatyn. 2013 jyly Nazarbaev halyq­qa Joldaýynda «2030 Strategııa­synyń» maqsat etilgen ýaqyttan buryn aıaqtalǵanyn, jańa mem­lekettiń qurylǵanyn alǵa tartyp, «Qazaqstan-2050» strategııasyn jarııa etti. «Qazaqstan-2050» stra­tegııasy ulttyq qaýipsizdik, eko­­nomıka, ákimshilik basqarý, bilim, densaýlyq jáne ınfra­qu­rylym salalary úshin «jol kar­tasyn» belgileýmen qatar, Qazaq­­stannyń ulttyq biregeı­lik má­se­lesi nemese ulttyq biregeı­lik­­tiń qalyptasý úrdisiniń áli aıaq­tal­maǵanyn kórsetetin til saıa­satyn da negiz etip aldy. 

«Qazaqstan-2050» stra­te­gııasy qazaq tiliniń barlyq sa­lada yqpaldy túrde damyty­lýyn jáne 2025 jyly latyn álip­bıine kóshýdi maqsat etedi. Latyn álipbıine kóshý Qazaqstannyń jahandyq ustanymyna jáne túrki álemimen ıntegrasııasyna oń áser etedi. Endi Qazaqstanda barlyq etnostyq toptardyń basyn qosatyn, biraq óziniń tarıhı jáne mádenı kodtaryn umytpaǵan qazaq bolmysy qalyptasyp kele jatyr. Búgingi kúni tarıh, til, din, demografııalyq faktorlar arqyly qalyptasqan Qazaq­stan biregeıligi etnostyq ultshyl­­dyqtyń ornyna kópmáde­nıet­tilik, máńgilik memlekettilik ele­mentterin boıyna jınaqtaıdy. 

Qazaqstan atalǵan Strategııa negizinde 2050 jyly ulttyq mem­­le­kettiń qurylysyn tolyq aıaqtaý­men qatar, Ortalyq Azııa, jahan­dyq jáne óńirlik oıynshy­lar úshin zor mańyzǵa ıe bolady. 

Túrki álemindegi ıntegrasııanyń arhıtektory

Nursultan Nazarbaev ortaq qundylyqtary bar túrkitildes memleketter arasyndaǵy ınte­­grasııany nyǵaıtý úshin mańyz­­dy bastamalar kóterip, túrki ále­mi­niń lıderi mıssııasyn aby­roı­men jalǵastyryp keledi. Ol – túrki ıntegrasııasyn júr­gize­­tin Túrki keńesi, TúrkPA, Ha­lyq­­­aralyq Túrki akademııasy, Túr­­ki mádenıeti jáne mura­sy qory, TÚRK­SOI tárizdi uıym­dar­dy qurý ıdeıasynyń negiz­gi avtor­larynyń biri.

Qazir Qazaqstan Mońǵolııadan Majarstanǵa deıingi ulan-ǵaıyr aımaqtaǵy rýhanı murany jań­ǵyr­týdy maqsat etken «Bola­shaq­qa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrýda. 

Qazaqstan 2012 jyldan bas­tap jalǵasqan talqylaýlardyń nátı­jesinde 2017 jyly jańa álipbıge ótý jóninde sheshim qa­byl­dady. Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń tapsyrmasymen 2018 jyldan bastap oqý-ádiste­me­lik quraldar men mamandar da­ıyn­­dalyp, 2025 jyly latyn álip­bıi tolyǵymen qoldanylatyn bolady. Memleket basshysynyń resmı gazette jarııalanǵan «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵy­rý» atty maqalasynda da belgi­len­gendeı, Qazaqstannyń latyn álipbıine ótýiniń tereń logıkalyq máni bar. 

Negizi Qazaqstannyń latyn álip­bıine ótýi qyrǵyz, tatar, bash­qurt, qarashaı, qumyq, noǵaı jáne basqa da túrkitildes halyqtardyń áleýmettik ómirine óziniń oń áse­rin tıgizeri anyq. Sebebi latyn álip­bıi – ǵylymǵa negizdelgen ınte­grasııaǵa qaraı aparatyn jol­dyń alǵashqy baspaldaǵy.

Sonymen qatar barlyq túr­kitildes memleketterdiń latyn ne­gizdi álipbıge ótýi keıin or­taq álipbı ıdeıasynyń júzege asýy úshin de mańyzdy qadam. Or­taq álipbı negizinde qazaqtar­dyń ázer­baıjan tilin, ázerbaı­jan­dar­dyń ózbek tilin, ózbekterdiń túrik tilin úırenýi jeńildeıtin bo­lad­y. Al bul óz kezeginde alyp aımaqta erkin túrde jú­rip-turýǵa, sonymen qatar áleý­met­tik-ekonomıkalyq jáne máde­nı yqpaldasý úshin negizgi ról oı­naý­men qatar, aqparat almasý, ǵy­lym, bilim jáne basqa da irgeli salalarda ıntegrasııany jyldamdatatyn bolady.

Bul turǵydan ortaq álipbı – birtutas aqparattyq alań úshin de mańyzdy faktordyń biri. 

Túrki áleminde birtutas aqpa­rattyq alańnyń ornatylýy ba­ǵytynda mańyzdy qadam, esh kú­mánsiz, Túrki keńesine múshe mem­leketter basshylarynyń sam­mıtinde alǵa tartylǵan ortaq túr­ki telearnasynyń qurylýy bas­tamasy. Túrki keńesine múshe mem­­­leketter basshylarynyń 2014 jyly Bodrýmda ótken sam­mıtinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń túr­kitil­des memleketterdiń ortaq te­le­ar­nasynyń qurylýy bastama­sy qorytyndy deklarasııada aı­tyldy. Keńestiń V sammıti «Me­dıa jáne aqparat salasyndaǵy yn­tymaqtastyq» taqyrybymen As­tana qalasynda ótti. Osy sam­mıtte túrki áleminde ınte­gra­sııanyń tereńdetilýi úshin «ortaq túrki te­le­arnasyn» qurý ke­rek­tigi kezek­ti márte tilge tıek etilip, bul baǵyt­taǵy qajetti sha­ralardyń júze­ge asýy úshin saıası ynta-jiger kórsetildi.

Túrki keńesiniń Qyrǵyz Res­pýb­­lı­kasynyń Sholpan ata qala­synda ótken keıingi sammıtinde ın­tegrasııa úshin negizgi faktor­lardyń biri – ǵylymnyń da­mýy, ǵylymı baılanystar­dyń te­reńdetilýi turǵysynan Ha­lyq­ara­lyq Túrki akademııasynyń ró­line joǵary baǵa berildi. 

Bıyl Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń tarıhı ataýy­nyń qaıtarylýy baǵytynda ma­ńyzdy sheshim qabyldap, Túrkis­tan uǵymyn túrki álemimen qaıta qaýysh­tyrdy. Prezıdenttiń osy­ǵan baılanysty qarary Túrkistan uǵymynyń ulttyq sana-sezimde qaıta oıanýynyń rámizi bolýmen qatar, aımaqtyń áleýmettik já­ne ekonomıkalyq turǵydan da­mýyna da tyń serpin beretin bo­lady. Qytaıdan Eýropaǵa deıingi jol toraptary men Jańa Jibek joly boıynda ornalasqan Túr­kistan túrki áleminiń rýha­nı or­talyǵy mıssııasyn da qaı­tadan jańǵyrtatyn bolady. N.Nazarbaev bul sheshimge qol qoı­­ǵanda onyń tarıhı mańyzyna nazar aýdaryp, Túrkistan obly­sy­­nyń ǵasyrlar boıy Qazaq han­dy­ǵy men kúlli túrki jurtshy­ly­ǵynyń saıası jáne rýhanı ómi­riniń negizgi ortalyǵy ekendigin atap kórsetti.

Beıbitshilik elshisi

Keıde kóshbasshylar úlken saıası eptilik, tájirıbelik jáne lıderlik qabiletimen óte qysqa ýaqytta memlekettiń keleshegi men taǵdyryn belgileıtin she­shimder qabyldaýǵa májbúr bolady. Bul turǵydan N.Á.Nazarbaev ja­handyq kólemde úlgi bolar­lyq saıası qaıratkerdiń biri re­tinde qabyldanady. Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynan bastap búginge deıin tikeleı nemese ja­nama túrde ózine áser etetin shıe­lenis­ter­diń sheshilýinde «qaty­sý­shy tarap» bolyp keldi. Alaıda bul qa­ty­sý­shylyq ról negizinde «qaıshy tarap» emes, barlyq jaǵdaıda da beıbit ómirge jeteleıtin ádilet jaqtaýshysy men dáne­ker­shilik bastamalarynyń uıyt­qysy sanalady. Bul mıssııany atqaratyn Memleket basshy­sy N.Nazarbaev Reseı men Ýk­raına shıelenisinde, Reseı men Túr­kııanyń kelispeýshiliginde, Sırııa qaqtyǵysynda da dánekershilik basta­malarymen Armenııa-Ázer­­baıjan, Taýly Qarabah jan­ja­­lynda ádiletti jaqtap, «beıbit­shi­lik elshisi» retinde zor ynta-jiger kórsetti. 

Armenııa Keden odaǵyna qosy­lyp jatqanda Elbasynyń Ázer­baı­jannyń terrıtorııa tutas­tyǵyn saqtaý shartyn alǵa tarta otyryp, taǵy bir márte ádiletti jaqtaǵandyǵyn ázerbaıjan halqy úlken rızashylyqpen eske alady. Qazaqstan Prezıdenti: «Eger barlyq saýda máseleleri sheshiletin bolsa, onda TMD elderi tanyǵan Armenııa shekarasy sheńberinde (Keden oda­ǵyna) kire alatynyn Arme­nııa prezıdenti bilýi kerek» degen bolatyn. Ərıne bul kóz­qaras Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń batyl ári ádiletti usta­nymynyń kórinisindeı barsha túrki jurtshylyǵynyń birligin sıpattaıtyn úlgi bolarlyq qadam tárizdi este qaldy.

Qazaqstan Prezıdentiniń saıa­sat fılosofııasy óte aıqyn: qalyp­tasyp jatqan jańa halyq­aralyq baılanystar júıesi­niń negizi – úılesimdilik prınsıp­terine jáne ádiletke negizdelip, dú­nıe júzi ıadrolyq qarýdan bas tar­typ, jańa ekonomıkalyq júıe, ulttardyń jańa odaǵy qu­ry­lýy tıis. Qazaqstannyń eki jyl­dyq merzimge BUU Qaýip­siz­dik Ke­ńesiniń turaqty emes mú­shesi retinde jumys isteýi de dú­nıe­júziniń Prezıdent N.Nazar­baev­­­qa degen seniminiń kórsetkishi bolyp tur. 

Kópmádenıettilikti memle­kettiń syrtqy jáne ishki saıa­sa­­ty­nyń basymdylyǵy dep ja­rııa­laǵan Ázerbaıjan Pre­zı­denti Ilham Álıev pen El­ba­sy N.Nazarbaev­tyń baǵdar­lary men kóz­qa­rastary tolyq­taı sáıkesedi. Eki memleket beıbit­shilikti úndeı­tin gýmanıtarlyq jáne ekono­mı­kalyq basta­ma­larǵa qoldaý kórse­tip, úlken ja­han­dyq forýmdardy óz jerin­de ótkizip turady. Maqsat belgili – ulttyq mádenıettiń eń ta­masha úlgileri barsha adam­zat­tyń ortaq qazynasyna aınal­syn. Osynyń nátıjesinde álem­de senimsizdikke, dinı jáne etnos­tyq dıskrımınasııaǵa oryn qal­maıtyn bolady. 

Qazaqstan úlgisi arqyly qa­zir­gi álemde alpaýyt memleket bolmaı-aq ozyq ıdeıalardyń basta­mashysy retinde álemniń nazaryn ózine aýdaryp, beıbitshilik pen ádiletti ornatyp, jalpy gý­ma­­nıtarlyq máselelerdiń sheshi­mine qoldaý kórsetýge bolady. 

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń basshylyqta qol jetkizgen jetis­tikteri men Elbasynyń jahan­dyq beıbitshilik mıssııasy úshin beriler eń joǵarǵy marapat – qa­zaq halqynyń jáne dúnıe­jú­zilik qaýymdastyqtyń oǵan degen joǵarǵy senimi.

Fýzýlı MAJIDLI,

PhD doktory (Ázerbaıjan)