Ult zııalylary Elbasy maqalasy jaıynda

Álemdik órkenıetke qosqan úlesi kúmánsiz

Álemde túrli áleýmettik-mádenı jańǵyrýlar bolyp jatyr. Solardyń biriniń jaǵymdy ereksheligi – buǵan deıin belgisiz dáıekterdi usynǵany. Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy ózge eldiń ókili retinde men úshin aıryqsha aqparattyq-tanymdyq sıpatqa ıe bolyp otyr. Maqala Qazaqstannyń tarıhy men mádenıetine, Eýrazııanyń baıtaq keńistigin mekendegen halyqtardyń ómirin tereń zerdeleýge úndeıdi.

Nursultan Nazarbaev óz memleketiniń myqty lıderi, moıyndalǵan halyqaralyq bedeldi tulǵa retinde ótkenniń obektıvti tarıhyn qalyp­tastyrý qazirgi jaǵdaıda memlekettik birlik pen azamattyq patrıotızmdi nyǵaı­týdyń bir kepili ekenin aıqyn túsinedi. Halyqaralyq qoǵamdastyqta álemdik mádenıet otyryqshy ómir salty negizin­de damydy degen stereotıptik pikir qalyp­tasqan bolsa, Nursultan Nazarbaev óz maqa­lasynda kóshpendiler órkenıetiniń róli men mańyzyna jańasha qaraýdy usy­nady. Kóshpendiler oılap tapqan jáne keıin­nen búkil adamzattyń damýynda eleý­li qyzmet atqarǵan jańalyqtar týraly naq­ty mysaldar keltiredi. Qazaqstannyń eýra­zııalyq, túrkilik tarıhty jáne sonyń nátı­jesinde álemdik tarıh pen mádenıettiń bir bóligin qalyptastyrýǵa qosqan  úlesi kúmánsiz.  Buǵan Eýropa men Azııanyń arasynda jatqan Qazaqstan aýmaǵynyń túrli órkenıetterdi, mádenıetter men halyqtardy jalǵastyryp, ózara baıytýshy kópir bolǵandyǵy da negizgi alǵyshart bolyp otyr.
V.Stevıchtiń bul pikirin «QazAqparat» agenttigi jarııalady.

Velıbor STEVICh, 

Serbııa ınnovasııa ǵylymdary Koroldik akademııasynyń tóraǵa orynbasary, saıasattanýshy

Ulttyq sana kókjıegin keńeıtedi

Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy ózi atap ótkendeı «Rýhanı jań­ǵyrý» jalpyulttyq baǵdar­la­ma­sy­nyń jalǵasy retinde jaryq kórdi.

Maqalada Uly dala eliniń búgingi murageri táýelsiz, bir­ligi men berekeli tynys-tir­shiligi uıysqan elimizdiń álem­dik órkenıette alatyn orny aı­qyn­dalǵan. Búgingi Qazaqstan san ǵasyrlyq tarıhtyń ǵana emes, álemdik órkenıet qazy­nasyna enetin baı mádenı ıgi­lik­t­iń ıesi ekendigin zerdeleý, nasıhattaý asa mańyzdy min­det ekendigi kórsetilgen. Sebe­bi qym-qıǵash oqıǵalarǵa toly jahandyq úderisterde kez kel­gen el men memlekettiń búgin­gi áleýetin ǵana emes, ót­ken zamandardyń dańqty paraq­tarynyń muragerleri retindegi jaǵymdy beınesin de álemge tanytýdyń mańyzy erekshe.
Eger, mádenıet kez kelgen halyqtyń, memlekettiń bet-beınesin aıqyndaıdy, negiz­gi qundylyqtaryn qalyp­tas­tyra­­dy desek, maqalada Uly dalanyń adamzat órkenıetine serpin bergen ozyq tehnologııa­lardan bastap, rýhanı qun­dy­lyqtary men jasampaz rýhy­nyń qalyptasýynyń sıpaty, negizderi men erekshelikteri aı­qyn kórsetilgen.

Bizdiń jerimizden bastaý alǵan, ataqty «Botaı» qonysy arqyly álem ǵalymdary moıyn­daǵan jylqyny qolǵa úıretý men atqa miný mádenıeti, jylqy sharýashylyǵy, metallýrgııa isi, «ań stıli» atanǵan zerger­lik óner ata-babalarymyzdyń asa joǵary órkenıet ókil­deri retinde kóshpeli jáne oty­ryq­shy mádenıetti toǵystyra oty­­ryp, ózindik erekshe álem qalyp­tastyrǵandyǵyn kór­se­tedi. Nátıjesinde Uly Jibek jolynyń boıymen saý­da baılanystary júzege asyp qana qoımaı, ártúrli má­de­nıetterdiń úlgileri de keń tarap, ejelgi Qazaqstan aýma­ǵy túrli mádenıetterdiń toǵys­qan aýmaǵyna aınaldy. Uly dala­nyń ózindik rýhy men qaıta­lanbas sıpatyn «Altyn adam» atanǵan sán-saltanaty men dańqy qatar jarasqan dańqty bıleýshiler basqarǵan, qýatty memleketter aıqyndaı tústi. Tasqa qashalyp, máńgilikke ja­zylǵan rýna jazýlary men on­da baıandalǵan erlik tarıhy qaı­talanbas ór rýh pen ata-ba­ba­larymyzdyń dúnıetanymy men qundylyqtarynan, ozyq mádenıetinen syr shertedi. Osy­laısha Uly dala eli ın­tel­lektýaldyq damýdyń da tuǵy­ryna kóterilip, onyń nebir dańq­ty perzentteri, sonyń ishinde adamzattyń «ekinshi ustazy» atanǵan ál-Farabı syndy tulǵa­lar dúnıege keldi.

Elbasy maqalasynyń taǵy bir erekshe mańyzy ulttyń rý­hyn kúsheıtip, bolashaq­qa degen senimin nyǵaıtady. Sebebi adamzat órkenıetiniń kóp­tegen mádenı jáne tehno­logııalyq jetistikteri bizdiń jerimizden bastaý alyp, álem jurtshylyǵyna taraǵanyn bilý, óziniń qaıtalanbas sıpaty bar órkenıet qalyptastyrǵan eldiń urpaǵy ekendigińdi seziný barsha qazaqstandyqtardyń, sonyń ishinde jas urpaqtyń boıyndaǵy elimizge, ózimizge degen qurmetti arttyryp, keýdemizge maqtanysh sezimin uıalatyp qana koımaı, olardy rýhtandyryp, bolashaqqa senimin nyǵaıtady. Ulttyq sananyń kókjıegin keńeıtip, otarsyzdandyrý úderisin jyldamdatady.

Jaqyn arada ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de Elbasy maqalasynda aıtylǵan jasampaz tarıhymyzdyń jeti qyrynan syr shertetin «Qazaq eli» tarıhı-kórkemdik kesheni ashylady. Bul keshen stýdent jastardyń boıyndaǵy ulttyq rýh pen ulttyq sananyń kemeldenýine, ulttyq salt-dástúrimiz ben tili­miz­di, mádenıetimizdi saqtaýǵa, baǵa­laýǵa, damytýǵa serpin berý­di júzege asyrý jáne nasıhattaýdy maqsat tutqan. Árıne bul Elbasy bastamalaryn júzege asyrý­daǵy bir ǵana qadam.

Ǵalymqaıyr MUTANOV,

ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık