Bizge belgili ári belgisiz Gorkıı (jalǵasy)

Bizge belgisiz Gorkıı

Keńes Odaǵy keńistiginde onyń shyǵarmalarynyń tara­ly­my 242 mıllıonǵa jetti. Onyń ataq-dańqy tek Keńes Oda­ǵynyń sheńberimen shek­telip qal­ǵan joq, ol álemdik deń­geı­degi eń áıgili, eń ataqty oıshyl jazýshy bop moıyndaldy. Al­ty ret Nobel syılyǵynyń no­mı­nanty boldy. Biraq oǵan áde­bıet salasyndaǵy eń ataqty syı­lyq báribir berilmedi. Ko­mı­tet májilisindegilerdiń pikiri boıynsha, oǵan syılyqtyń be­ril­meý sebebi – M. Gorkıı al­ǵashqy kezeńde «anarhıst» boldy, sonan soń bolshevıkterdi qol­dady. Onan keıingi jyldary Argentınanyń uly jazýshy­sy Horke Lýıs Borheske de Chı­lıde Pınochetti qoldaǵany úshin beril­meı qaldy.

Gorkııdiń bizge belgili ómi­ri – aıdyń bergi jaǵy, al ar­­ǵy jaǵy qalaı? Sol «arǵy jaq­ta», ıaǵnı onyń ómirinde qan­daı oqı­ǵalar tarıhta aıtyl­maı ke­ledi? Stalınniń ózi ony erekshe qurmettep, Keńes ja­zý­shylar odaǵyn quryp, ony basqarýdy tapsyrǵan, bar­lyq jańa bas­tama­lardyń basyna úlken se­nimmen qoıyp, oǵan adamdyq, azamattyq, shyǵar­mashylyq erik berip qoı­ǵan­ uly jazýshy oılamaǵan jer­den nege opat boldy? Eń syı­ly, eń abyroıly, eń baı, bılik­­tiń eń súıik­ti jazýshysy bolǵan Maksım Gor­kıı qaı tirligimen uly kó­semge jaqpaı qaldy? Munyń ar jaǵynda uzaq­qa sermeıtin shyr­maýyqtaı shatasqan tarıh jatyr. Ol shatasqan tarıhty Gorkıı za­man­dastarynyń ár kezde jazyp qaldyrǵan estelikterinen, Gor­kıı ómiriniń qupııa betterin ashýda uzaq ýaqyt tistep-tyr­naqtap materıal jıyp, ol jaı­ly ki­tap jazǵan jazýshy, bar­laý agent­teriniń ómirin zert­teýshi Genna­dıı Sokolov bizge Gorkıı ómi­riniń nazardan tys­ qalyp kele jatqan, tipti bel­gi­li bop kelgen jaıttardy «je­ti qulyptyń» ar jaǵynda ustap kelgen shyndyq­tardyń betin birshama ashyp berdi. Ol tarıhty úsh taqyrypqa bó­lý­ge bolady. 1. Gorkıı óm­i­­rin­­degi áıelder nemese ma­hab­bat mashaqattary. 2. Ańyz ben aqı­qat. 3. Shyń men shyńy­raý.

Gorkıı ómirindegi áıelder

M.Gorkıı 1902 jyly «Shy­­ńy­raý» atty ataqty pesasyn jazdy. Kimde kim onyń «Ba­lalyq shaq», «Kisi esiginde» dep atalatyn shyǵarmalaryn oqy­ǵan bolsa, «Shyńyraý» dra­masyndaǵy oqı­ǵalar avtordyń basynan kesh­ken qańǵybastar men kedeı-kepshikter ómirinen alyn­ǵanyn bir­den túsinedi. Osy pesa boıynsha qoıylǵan MHT teatryndaǵy spektakl Maksım Gorkııdiń jeke ómirine aıryq­sha áser etti. Pesadaǵy bas­ty ról­derdiń biri – Natasha ró­lin teatrdyń ataqty aktrısasy­ Marııa Andreeva oınaǵan edi. Maksım Gorkıı Marııa An­­dreevanyń keremet oıynyna qatty rıza bolyp, spektakl bit­ken soń erekshe tolqý ústinde ak­trısany kózine jas alyp tu­ryp quttyqtaıdy. Osy sát­ti keıin­nen aktrısa bylaı dep es­ke alady: «Gorkıı kóziniń ja­­syn jasyra almaı maǵan ja­­­­qyndap keldi de, qolymdy qy­­syp, rızashylyǵyn bildirdi. Men bolsam ózimdi-ózim ustaı al­­maı ony qatty qushaqtap, tý­ra sahnada, dýyldap jatqan jurt­­tyń kózinshe súıip-súıip al­dym».

Osy súıis jalyndaǵan ma­hab­batqa ulasady. Olar jıi-jıi kez­­d­esip turatyn boldy. 1903 jyly Andreeva temir jol salasynda úlken bastyqtyń biri bolyp isteıtin kúıeýimen ajyrasyp, M.Gorkııdiń azamattyq ne­kedegi áıeline aınalady, onyń ­hatshysy bolady. Bul kezde ol zańdy áıeli Ekaterına Pesh­kovadan ajyraspaǵan, ajy­­rasý jaıly oılamaǵan da edi.­ Peshkova bul jaıdy bilse de­ bil­megendeı sabyrly kúıin saq­­taı bildi.

Maksım Gorkııdiń jańa mahabbaty onyń saıası baǵytynyń kilt ózgerýine sheshýshi áser etti. Marııa Andreeva jazýshy­ pesasyndaǵy Natasha rólin­ ǵana emes, onyń saıası kózqara­synyń jańa belesterge kóte­rilýinde de tamasha ról atqar­dy. Marııanyń yqpalymen M.Gorkıı bolshevıkter par­­­­­tııa­sy­nyń qataryna ótip, Le­nınmen tanysady. Olardyń ma­habbaty úsh jylǵa sozylyp, 1919 jyly aralaryndaǵy sezim oty sýyna bastaıdy.

Maksım Gorkııdiń An­dree­va­ǵa degen ystyq mahabbaty­ da, Lenınge degen kózqarasy da sýy­­na bastaıdy.

«Gorkıı ómiriniń kókjıe­ginde taǵy bir Marııa paıda bol­­dy, – dep jazady Gennadıı So­­kolov. – Zakrevskaıa Bekkon­dorf-Býdberg. Onyń ekinshi aty – Mata Hara. Talaı eldiń agen­týrasyna qyzmet etken áı­gili – Mata Hara. Orystan shyq­qan mıledı. Jaqyn ara­lasqan adamdar úshin – jaı ǵana Mýra. О́miri tańǵalarlyq fan­tastıkaǵa toly meılinshe jum­baq jan. Ol Poltavada, dvo­rıan otbasynda dúnıege kel­gen. О́ziniń Máskeý general-gýber­natorynyń jubaıy, ke­zinde A.Pýshkın «mıss Ve­ne­ra» dep ataǵan Agrafena Za­k­rev­skaıanyń shóberesi ekenin maq­­tan tutatyn. Kembrıdj ýnı­­ver­­sıtetinde oqyǵan. О́ziniń al­ǵashqy kúıeýi – Germanııadaǵy orys elshiliginiń hatshysy Ivan Bekkendorf. Orys tarı­hynda da bul famılııa birshama ta­nys. Pýshkınniń árbir qada­myn baqylaýshy jandarm Bek­kendorftar áýletiniń jal­ǵasy.

Aqyly men parasaty, bi­lim­diligimen, sózsheńdigimen ja­ra­symdylyq tapqan Marııa Za­krevskaıanyń bolashaǵy zor edi. Biraq 1917 jylǵy orys re­volıýsııasy onyń bolashaq ósý jolyn birjolata jaýyp tas­tady. Ýkraınadaǵy áke-she­shesiniń ımenıesin jappaı beı-bereketsizdik kezinde kóte­rilisshiler túk qaldyrmaı órtep jiberedi. Onan soń kúıeýiniń Es­tonııadaǵy ımenıesi órtke shalyndy. Kúıeýi Ivan Bek­kendorfty óltirip ketedi. Ma­rııanyń eki balasyn gývernantka ot ishinen áreń degende aman alyp qalady. Jesir qalǵan Ma­rııa Reseıge qonys aýdaryp,  aǵyl­shyn konsýly, bir kezderi Kem­brıdj ýnıversıtetinde bir­ge oqyǵan Brıýs Lokkardty taýyp alady. Al Brıýs bolsa, MI-6 dep atalatyn aǵylshyn agentýrasynyń qyzmetkeri edi. Kezdesken sát­ten bastap olardyń daýyldy mahabbaty bas­talyp, agent Brıýs­tiń mahabbat­tan basy aı­nalyp ketkendeı bolady. О́zi­niń kúndeliginde agent­ke tán ustamdylyǵynan aı­yryl­ǵan Brıýs: «Ne bolǵanyn bil­meımin, meniń ómirime erekshe bir sezim aralasyp, es-tú­simdi alyp bitti. Ol sezim bar­lyq sezimderden áldeqaıda kúshti, tip­ti ómirimnen de qymbat bop barady» dep jazǵan eken. Biraq bulardyń baqytty kún­deri uzaqqa sozylmaıdy. 1918 jyly Petrogradta ChK-nyń bastyǵy Ýrıskıdi jaýlar atyp óltiredi, al dál sol kúni Fannı Kaplan Lenınge eki ret oq atty. Túngi saǵat ekide, elshilerdiń antı­keńestik uıymynyń uıytqysy de­gen kúdikpen Lokkardtyń pá­terine chekıster basa-kóktep kirip, Mýra ekeýin týra tósekte jat­qan jerinen ustap alyp ketedi.

Mýrany Dzerjınskııdiń oryn­basary Peters tergeýge alady. Ol óziniń kóńildesiniń shpıon­dyq áreketterinen múl­dem beıhabar ekenin dáleldep shyqqan soń Peters ony bosatyp jiberedi. Uzaq ýaqyt boıy erli-zaıyptylardaı birge ómir súrip kelgen adamnyń ká­si­bi men is-áreketi jaıly múldem beıhabarmyn degenine saýys­qannan saq, borsyqtaı kúdikshil ataqty chekıst qalaısha onyń só­zine op-ońaı senip, bosatyp ji­bere qoıdy? О́ziniń  kinásiz ekenine sendirip qana qoımaı, túrmede jatqan kóńildesin de bostandyqqa shyǵaryp alýyna qandaı dálelder sebep boldy? Ári-beriden soń ol «kúıeýi» ekeýi Stokgolmge ke­tip, sol jaqta zańdy otbasyn qu­­rýǵa tilek te bildiredi. Biraq Pe­ters onyń tilegin jartylaı oryn­­dap, kóńildesin shetelge­ jiberedi de, ózin Reseıde qal­dyrady.

Chekıster de ońaı shaǵyla salatyn jańǵaq emes. Peterstiń jos­pary áride jatyr edi. Ol Marııany Keńes agentýrasyna qyzmet etýge májbúrledi.

Osydan soń Keńes agentýrasyna qyzmet etýge kirisken Ma­rııa Zakrevskaıa Eýropa men La­tyn Amerıkasyn sharlap kelip, Maksım Gorkııdiń  uıym­dastyrýymen ashylǵan «Álem ádebıeti» degen baspadan bir-aq shyǵady. Demek, Ke­ńes ókimetiniń saqshylary Mak­sım Gorkııdiń qyzmetin ba­qylaýǵa alýdy jón kórip, ondaı ańdýshy úshin birden-bir qolaıly adam Marııanyń kandıdatýrasy dep sheshse kerek.

Sózge ashyq, bilimdi, erýdısııasy joǵary Marııa Zak­revskaıa Gorkııge birden unaı ketedi. Unaı ketý bylaı­ tur­syn, mahabbattan aýzy kúı­meıtin Mákeń (Maksım) ony unatyp qalady. Keńes Oda­ǵy­nyń asa kórnekti aqyny Kor­n­eı Chýkovskıı bul sátti by­laı dep eske alady. «Bir tań­­ǵalarlyǵy sol, Maksım Gor­kıı eshqashan oǵan arnaıy qarap sóılemese de, barlyq sózin Ma­rııaǵa tıgizip aıtatyn. Ondaı kezde ol erekshe tapqyr, erekshe she­shen, úlken bir toıǵa daıynda­lyp jatqan gımnazıs­terdeı súıkimdi kórinýge tyry­satyn».

Kóp uzamaı Mýra Maksım Gorkııdiń tikeleı ádebı hatshysy, aýdarmashysy, azamattyq áıeli bop, onyń Petrogradtaǵy keń saraıdaı úıine kóship aldy. Proletarıattyń uly jazýshysynan onyń naqsúıeri 24 jas kishi bolatyn.

«Dál osy keń saraıdaı páter Gorkıı ómirinde keleńsiz bir oqıǵanyń kýási boldy, – dep jazady jazýshy ómiriniń agentýramen baılanysty jaǵyn muqııat zerttegen Gennadıı Sokolov. – 1920 jyly Lenınmen kezdesý úshin Máskeýge Anglııanyń ataqty fantast-jazýshysy Gerbert Ýels kelgen bolatyn. Onyń «Ýaqyt mashınasy», «Kórinbeıtin adam», «Álem soǵystary» atty romandary Keńes Odaǵynda keńinen belgili edi. Petrogradta ol óziniń eski dosy M.Gorkııdiń úıinde tur­­dy. Uıqysy qashqan Ýels túnde turyp, keń bólmelerdi aralap júrip, adasyp ketken adamdaı Mýra jatqan bólmege «abaısyzda» kirip ketedi. Tańerteń qyzǵanshaq Gor­kıı ol ekeýin tósekte jatqan jerinen ustap alady. Al Mýra bolsa aspaı-sas­paı, jaıbaraqat qana: «Alekseı Maksımovıch, siz oılańyzshy! Tipti mahabbatqa toımaıtyn áıel úshin bir sátte eki birdeı ataqty jazýshymen birge bolý tym kóptik qyl­maı ma?! Onyń ústine, Ger­bert sizden úlken ǵoı!» Shyn­dyǵynda Gerbert Ýels Gor­kııden eki-aq jas úlken bolatyn.

Gerbert Ýels pen barones­sanyń kezdesýleri araǵa jyldar salyp jalǵasyn taýyp jat­­­­ty.

Orys mıledıiniń er adam­nyń basyn shyr aınaldyryp alatyn erekshe qasıeti baryn zamandastary tańǵalyp eske alyp júretin-di. Ol kóz tartatyndaı sulý da emes. Bernard Shoýdyń jazýy bo­ıynsha: «Gerbert Ýels esi aýyp, aýrýǵa shaldyqty – ol baro­­­­nessa Býdbergtiń arbaýy­na shyǵa almastaı bop shyrmatyldy». Gerbert Ýelstiń ózi kúndeligine ol áıel jaıly bylaı dep jazǵan: «Ol 43 jasqa toldy. Býryl shashtaryna aq shash aralasa bastaǵan, ýaqyt óte tolyq áıelge aınalar belgileri bar. Áıtse de, kóp áıel­dermen qatar qoıǵanda, ol ózgelerden erekshe kórinetin. Al sýretine qarasań alyp bara jatqan eshteńesi joq. Kádimgi murny tańyraıǵan, jas ke­zinde keńsirigin syndyryp alǵandyqtan pushyqtaý bop kórinetinine qaramastan onyń erkek ataýlyny ózine tartyp turatyn qupııa magnıtızmi bar sekildi».

Sonymen  Lenınge jolyǵyp bolǵan soń Gorkııdiń taza sezimine tozań túsirip, Gerbert Ýels eline qaıtty. Eline bara salyp, «Rossııa vo tme» degen ocherkin jarııalady.

M.Gorkıı Mýramen qal­dy. Arada birshama ýaqyt ót­ken soń ekeýi Germanııaǵa, so­nan soń Italııaǵa attandy. Mýra bolsa jazýshynyń qa­lam­aqysyn retteýmen, shetelde onyń kitaptaryn shyǵarý isimen belsene shuǵyldandy. Batysta Gorkıı shyǵarmalary burqyrap shyǵyp jatty. Ol Mýrany burynǵydan da jaqsy kóre tústi. «Klım Samgınniń ómiri» atty ataqty romanyn Mýraǵa arnady.

Italııada júrgende M.Gor­kıı kóp rette jalǵyz­­­­dyqta ómir­ súrdi.  Mýra bolsa baspa isimen aınalysýdy syltaý­ratyp, Eýropanyń basqa elderine jalǵyz ózi jıi-jıi attanyp kete beretindi shyǵardy.

«Sizdiń keletin kúnińizdi esep­teýmen ýaqyt ótkizip júr­min. Siz esime túskende, uıat ta bol­sa aıtaıyn, ózimdi 25 jasar jigitteı sezinemin. Bulaı ja­zý yńǵaısyz-aq, biraq amal qansha, meniń ishki sezimim osy­laı» dep Mýraǵa jıi-jıi hat jazsa, Mýra oǵan: «Siz me­niń ómirimniń qýanyshysyz. Me­niń jan dúnıeme siz ǵana ke­rek­siz. Men, mine, otyzǵa kel­dim. Kınematografııa ále­minde kınematografııalyq adam­dardyń túr-túrimen kezdesip júrip, aqy­rynda sizdi taptym. Osy úshin Qu­daıyma razymyn, óıtkeni men Qudaıǵa senetin adammyn, al siz, Qudaıǵa sen­beısiz».

Ol Anglııadaǵy balalaryna barýdy syltaýratyp Lon­donda kóp bolatyn.  Al shyn­dyǵyna kelgende, ol syrtqy barlaý jumysymen aınalysatyn. Oǵan Brıtan barlaý agent­tiginiń 1936 jylǵy 5 mamyr aıyndaǵy mynadaı aqparat dálel. «Agentýralyq málimet boıynsha, Londonda turyp jat­qan reseılik emıgrant Ma­rııa Býdberg 1918 jyldan beri Keńes agentýrasyna qyz­met etetin adam. Ol NKVD-nyń bas­tyǵy Iаgodaǵa tikeleı baǵy­nyshty». Al Keńes jaǵy bolsa Mýrany aǵylshyndardyń agen­týrasyna qyzmet etip júr degen kúdikte boldy, óıtkeni ol bir kezde Mýramen azamattyq nekede bir úıde ómir súrgen Lok­kardpen kezdesip turatyny jaı­ly málimetti jaqsy biletin edi. Shyntýaıtyna kelgende, Mýra eki jaqqa da birdeı qyz­met etti. Al onyń eń bas­ty mindeti – shetelde júrgen re­volıýsııa daýylpazynyń ómi­rin baqylaýda ustaý bolatyn. Ony árıne Gorkıı sezgen joq. 1933 jyly sol daýylpaz Keńes Odaǵyna qajet boldy. Pro­letarıattyń eń ataqty jazý­shysynyń fashıstik Italııada uzaq ómir súrip jatqany Ke­ńes Odaǵynyń basshylaryna unamady. Onyń tez arada el­ge oralyp, keńestik ómir shyn­dyǵyn asqaq únmen bar álemge pash etetin shyǵarmalar ja­zýyn talap etti. Stalın men Iаgo­danyń tapsyrmasy boıynsha, Mýra Maksım Gorkııdiń elge oralýy qajet ekenine kózin jetkize bildi. Jastaıynan ókpe aýrýy­men aýyratyn, den­saýlyǵyna óte qolaıly bop kóringen Italııanyń Sor­rento qalasynda birjola qa­lýdy oılap júrgen ol, týǵan-týys­qandarynyń da onyń Keńes Odaǵyna qaıtyp kelýine qarsy ekenine qaramastan, elge oralýǵa sheshim qabyldaıdy. Stalınniń  tapsyrmasy boıynsha, Mýra jazýshy shyǵarmalarynyń shetelde basylýy sırep, qalamaqysy azaıyp bara jatqanyn, al Keńes Odaǵynda ony úlken qur­met, fantastıkalyq qalamaqy, qys­qasy, jazýshyǵa qajetti bar­lyq jaǵdaıdyń jasalatynyn aıtyp, aqyry kózdegenine jet­ip tyndy.

Maksım Gorkııdi, shyn má­ninde, Keńes Odaǵynda erekshe yqylaspen, zor qoshemetpen kútip aldy. 

Al Mýra bolsa elge oralmaı Anglııaǵa, Gerbert Ýelske at­tandy.

Elge kelgen Gorkııdiń saıa­sı kózqarasy ózgerip sala berdi. Burynǵy dostary Bý­harın, Rykov, t.b. ustalyp ke­tip­ti. Shetelden kelgen soń «Ita­­lııa áserleri» atty kitabyn ja­ryqqa shyǵarǵan soń, «Keńes shyndyǵyn asqaq únmen» jyrlaıtyn shyǵarmalar týdyrmaı-aq qoıdy. Stalınniń ózi kútken­deı, uly kósem jaıly kórkem dúnıe jazýdan bas tartty.

1936 jyly chekıster Sta­lınge Gorkıı kúndeliginiń kó­shir­mesin ákep kórsetedi.

(Jalǵasy bar)

Dýlat ISABEKOV,

jazýshy