1979-dyń «shyrǵalańy»
Úshinshi onjyldyǵynyń sherýlishejiresin bastaǵan táttiligitalassyz Táýelsizdigimiz tóbedensalbyrap túse qalǵan joq. BulTáýelsizdik halyq sanasyndakómeskilenbegen irili-usaqtyult-azattyq kóterilisterindeshymyrlanyp, ulan dala uldarynyń ulyshaıqastarynda shyńdalǵan. Al solhalyq qozǵalystarynyń barlyǵynyńbirdeı urpaqqa ulaǵat bolar tarıhıbaǵasy berilip, tolyq shynaıy shejiresijasaldy ma? Árıne joq. Azattyqjolyndaǵy kúres tarıhynyńaqtańdaq tustarynyń biri – 1979 jylySelınograd oblysynyń ortalyǵyndabolǵan «Aqmola kóterilisi» bolatyn.Sol tarıhı aqtańdaqtyń ornyntanymal jýrnalıst-jazýshy,memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń burynǵy qyzmetkeri AmantaıKáken tolyqtyrǵan sııaqty.
Úshinshi onjyldyǵynyń sherýlishejiresin bastaǵan táttiligitalassyz Táýelsizdigimiz tóbedensalbyrap túse qalǵan joq. BulTáýelsizdik halyq sanasyndakómeskilenbegen irili-usaqtyult-azattyq kóterilisterindeshymyrlanyp, ulan dala uldarynyń ulyshaıqastarynda shyńdalǵan. Al solhalyq qozǵalystarynyń barlyǵynyńbirdeı urpaqqa ulaǵat bolar tarıhıbaǵasy berilip, tolyq shynaıy shejiresijasaldy ma? Árıne joq. Azattyqjolyndaǵy kúres tarıhynyńaqtańdaq tustarynyń biri – 1979 jylySelınograd oblysynyń ortalyǵyndabolǵan «Aqmola kóterilisi» bolatyn.Sol tarıhı aqtańdaqtyń ornyntanymal jýrnalıst-jazýshy,memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń burynǵy qyzmetkeri AmantaıKáken tolyqtyrǵan sııaqty.
Mine, meniń aldymda Amantaı Kákenniń «Shyrǵalań nemese taǵy da nemis avtonomııasy týraly» atty salmaqty kitaby jatyr. Avtor bul eńbegine «derekti tolǵam» degen aıdar taǵypty. Men bul jıyrma baspa tabaqtan turatyn, tarıhı derekter men qujattardan quralǵan shyǵarmany shynaıy ǵylymı-zertteý eńbek der edim. Aqıqatynda bul kitapty oqyp shyǵý maǵan ońaı bolǵan joq. Tórt kúnge sozylǵan sol oqıǵanyń bel ortasynda júrgen adam retinde «Shyrǵalańdy» bir tolǵanys, bir kúdikpen qolǵa aldym. Buryn 1979 jylǵy «Aqmola kóterilisi» haqynda merzimdi basylymdarda arakidik tıip-qashty maqalalar jaryq kórgeni bolmasa, «túkirigi jerge túspeı turǵan» totalıtarlyq ımperııanyń sheshimine qarsy shyqqan halyqtyq qozǵalysty jan-jaqty zerttegen mundaı súbeli dúnıe joq bolatyn. Jastyq jiger jetegimen belsene aralasyp, odan keıingi ómirimniń órnegine ózindik iz qaldyrǵan bul oqıǵa týraly men sodan bergi ótken otyz jyldan astam ýaqytta birde-bir ret qalam tartyp kórmeppin. Ol árıne, jazý qoldan kelmegendikten emes. Elimizdiń, jerimizdiń bolashaq tutastyǵyna shyn máninde temirqazyq bolǵan sol bir uly oqıǵanyń mán-maǵynasyn ashyp, kıeli nátıjesin ult sanasyna salıqaly sapada sińdire alamyn ba degen jaýapkershilik toqtamy edi.
Amantaı Káken osy bir tolǵanystyń da, kúpti kóńil kúdiktiń de shymyldyǵyn syryp tastaǵandaı boldy. «Shyrǵalań» shyn máninde taqyryptyń tolǵaqty túıinderin tereń paıymdaǵan, oqıǵaǵa ádil baǵa berý maqsatynda aıtar oıdy tarıhı qujattarmen tııanaqtaǵan, avtorlyq ásire baıandaýlarǵa barmaı pikirlerdiń bárin tirnektep jınaǵan derektermen túıindegen tolymdy dúnıe eken. Kitap negizinen «Taǵdyrǵa moıyn usynbaı», «Memlekettilik úshin kúres», «Selınograd kóterilisinen soń», «Qujattar. Maqalalar. Estelikter» atty tolymdy-tolymdy tórt taraýdan turady. Avtordyń bul kitapty jazýǵa jan-jaqty izdenis, tyńǵylyqty daıyndyqpen kelgeni alǵashqy taraýdan-aq aıqyn tanylady. Onda Reseı ımperııasynyń aýmaǵyna nemisterdiń alǵash qonystaný kezeńi – HII ǵasyrdyń sońynan bastap, 1924 jyldyń 20 aqpanynda Keńestik halyq komıssarlarynyń dekreti boıynsha Edil jaǵalaýynda nemis avtonomııaly respýblıkasynyń qurylýyna deıingi reseılik nemisterdiń tarıhı shejiresi keńinen kórinis tapqan. Amantaı Káken tarıhshylarǵa tán naqtylyq tásilmen qujattyq derekterdi molynan paıdalana otyryp, ımperııa quramyndaǵy nemis halqynyń respýblıkalyq qurylymǵa birikkenge deıingi birneshe ǵasyrlyq shejiresin sheber baıandaıdy.
Mine, osylaı bir ortalyqqa shoǵyrlanyp, uıyp otyrǵan ult, tutas bir avtonomııaly respýblıkanyń halqy KSRO Joǵarǵy Keńesiniń 1941 jylǵy 28 tamyzdaǵy jarlyǵymen 24 saǵatta deportasııalanyp, myltyqtyń kúshimen jer aýdaryldy. Edil jaǵalaýynan kúshtep kóshirilgen 497 841 nemis azamattarynyń 420 myńnan astamy Qazaqstanǵa aıdaldy.
1920-1932 jyldardaǵy aqsıraq ashtyqtan jalpy sanynyń 75 paıyzyn joǵaltyp, stalındik qý-ǵyn-súrginnen turalaı seldiregen qazaq halqy jaǵdaıynyń múshkildigine qaramastan tabıǵı keńqoltyq, adaldyǵynyń arqasynda jalańash-jalpy ashyq aspan astynda uılyqqan halyqtardy baspanasynyń bir buryshyna panalatyp, jarty nanyn bólisti. HH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy uly náýbetti bastan ótkergen halyqtar taǵdyrlas, muńdas edi. Qazaq halqynyń sol bir surapyl da aýyr jyldardaǵy zor adamgershilik qasıetterin, asqan baýyrmaldylyǵyn Qazaqstanǵa zorlyqpen qonystandyrylǵan barlyq halyqtar, onyń ishinde nemister de barynsha sezinip, sheksiz qurmetpen eske alyp, eshqashan umytqan emes.
Qazaq halqynyń sol bir aýyr tarıhı kezeńderdegi asqan adamı baýyrmaldylyǵyna degen shynaıy qurmet sezimi 1979 jylǵy «Aqmola kóterilisi» kezinde nemister tarapynan aıryqsha sezildi. KOKP Ortalyq komıteti Saıası bıýrosynyń Qazaq KSR-niń quramynda Nemis avtonomııaly oblysyn qurý týraly sheshimin biren-sarań bolmasa, negizinen qazaqstandyq nemisterdiń basym kópshiligi qoldaǵan joq. Sol kezde Selınograd qalasyndaǵy Keńester úıiniń jetinshi qabatynda «Froınshaft» gazetiniń jýrnalısterimen kórshi turyp, qoıan-qoltyq aralasyp júrgende oǵan talaı ret kýá boldyq. Bul týraly Amantaı Káken «Shyrǵalań» kitabynda bylaı deıdi: «Budan soń máskeýlikter nemistiń bılik basynda júrgen azamattary – Krasnoznamen aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy A.Braýnmen, keńshar dırektorlary A.Rımmermen, D.Býrbahpen sóılesý úshin aýdanǵa júrip ketti. Keıin olarmen suhbattasqan nemis basshylary: «Qazaqstannan avtonomııa suraǵanymyz joq. Bizge jandaryń ashysa, Edil jaǵalaýyndaǵy respýblıkamyzdyń shańyraǵyn qaıta kóterińder, al mundaǵy jaǵdaıymyz jaqsy» degen turǵyda jaýap bergenin aıtty».
Sonymen Qazaqstanda nemis avtonomııaly oblysynyń qurylatyndyǵy shyndyqqa aınaldy. «Shyrǵalań» atty kitapta bul másele bultartpaıtyn tarıhı qujattarmen dáleldenedi. Kitapta Saıası bıýro múshesi Iý.Andropov bastaǵan komıssııanyń 1978 jyly tamyzda máseleni jan-jaqty zerttep, daıyndaǵan qujaty, KOKP Saıası bıýrosynyń qaýlysy, avtonomııa týraly ereje túpnusqada berilgen. Sonymen birge Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń Nemis avtonomııaly oblysyn qurý týraly jarlyǵynyń, KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń jarlyǵynyń, Qazaq KSR-niń osy máselege baılanysty shyǵarǵan arnaıy zańynyń jobalary jarııalanǵan. Maýsym aıynda Ereımentaý qalasyna Qazaqstan kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy A.Korkın bastaǵan arnaıy komıssııa kelip, bolashaq avtonomııanyń aýmaǵy men basshy kadrlaryna deıin belgilegen. Amantaı Káken naqty qujattarmen aıqyndaǵandaı, Nemis avtonomııaly oblysynyń ortalyǵy Ereımentaý qalasy bolyp belgilenip, onyń quramyna qazirgi Qaraǵandy, Kókshetaý, Pavlodar jáne Selınograd oblystarynyń quramyndaǵy bes aýdannyń aýmaǵy berilgen. Sonda Nemis avtonomııaly oblysynyń jalpy kólemi 46 myń sharshy shaqyrym, halqy 202 myń adam bolyp belgilengen. Bolashaq Nemis avtonomııaly oblysynyń birinshi basshylyǵyna A.Braýn jáne A.Rımmer taǵaıyndalatyn bolypty. Bári jan-jaqty sheshilgen, kelisilgen. Tek endi Bas hatshy, KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń tóraǵasy L.Brejnevtiń jarlyqqa qol qoıý máselesi ǵana qalǵan.
Biraq tarıhta tuńǵysh ret jarty álemdi jetpis jyl boıy «ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda» ustaǵan qyzyl ımperııanyń buıryǵy oryndalmaı qaldy. Ony oryndatpaǵan halyq tegeýrini, 1979 jyly 16-19 maýsym kúnderi Selınograd qalasynda bolǵan halyq kóterilisi edi. Buǵan deıin 1979 jylǵy Selınograd oqıǵasyn tilge tıek etkender «stýdent jastardyń qarsylyǵy» degen máselemen shektelip kelgen. Amantaı Káken óziniń osy bir tarıhı súbeli eńbeginde ony búkilhalyqtyq qozǵalys deńgeıine kóterip, «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan arqaly aqyn, marqum Hamıt Erǵalıevtiń maqalasynan alynǵan «Aqmola kóterilisi» degen pikirmen túıindeıdi.
Azattyq ańsaǵan halqymyzdyń táýelsizdik shejiresindegi 1979 jylǵy «Aqmola kóterilisiniń» tarıhı mańyzyn qysqa qaıyrymmen aıtyp jetkizýge bolmas. Oılap qarańyzshy, «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» KOKP OK Saıası bıýrosynyń sol sheshimi júzege asyp, Qazaqstan aýmaǵynda Nemis avtonomııaly respýblıkasy qurylyp ketse, ne bolatyn edi? Onda búgingi birtutas Qazaqstan Respýblıkasyn kóz aldymyzǵa elestetýdiń ózi múmkin emes. Avtor «Shyrǵalań» atty eńbeginde bul máseleni bylaı túıindeıdi: «1979 jyly nemister avtonomııa alsa, onan sońǵy kezek uıǵyr men káristiki edi. Olar da bul máseleni kún tártibine shyǵarýǵa ázir bolatyn. Sóıtip, Qazaq eli bir basynda bálenbaı avtonomııasy bar, sonyń saldarynan qandy qyrǵynnyń oshaǵyna aınalyp otyrǵan qazirgi Kavkazııa, ıaǵnı Qap taýyna aınalmas pa edi?!.».
«Shyrǵalańda» osyndaı zor tarıhı mańyzy bar kóterilisti kim uıymdastyrdy, lektor Shaprovtyń sózinen keıin kóterilgen Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń stýdentteri Saıası bıýronyń sheshimin ózgertetindeı osyndaı tegeýrindi qarsylyqty uıymdastyra alar ma edi, degen sııaqty suraqtar tóńireginde kóp pikir aıtylady. Biraq naqty túıin jasalmaıdy. Osy rette ózim kózimmen kórip, basymnan ótkergen birer jáıtti aıta ketkim keledi. 19 maýsymda ótetin negizgi ereýilge daıyndyq barysynda 16-18 maýsym aralyǵynda biz pedagogıkalyq ınstıtýttyń jataqhanasynda halyqty ereýilge shaqyrǵan transporanttar men úndeýler daıyndadyq. Sol kúnderi ereýilge shyǵatyn stýdentter zvenolarǵa bólinip, zvenolar brıgadalarǵa toptasty. Sonda stýdentter ózderine basshylyq jasaǵan zveno jetekshisinen artyq eshkimdi bilmeıtin edi. Ekinshiden, 16 maýsym kúni ortalyq alańdaǵy mıtıngiden keıin Selınograd temir jol vokzalyna deıin kelip, vokzal aldyndaǵy alańda taǵy da mıtıng ótkizildi. Sonda Selınograd stansasyna kelip toqtaǵan birneshe poıyz jarty saǵatqa keshiktirilip, jolaýshylardyń mıtıngige qatysýyna múmkindik jasaldy. Vokzal alańyndaǵy mıtıngi aıaqtalysymen ondaǵan bos avtobýstar kelip, stýdentterdi jan-jaqqa taratyp áketti. Al mundaı jan-jaqty oılastyrylǵan uıymdastyrýshylyq sharalarynyń tek stýdentterdiń ǵana qolynan kele qoıatyn másele emes ekendigin ózderińiz de túsinersizder.
Jarty álemde ústemdigin júrgizip otyrǵan memleket basshylyǵynyń sheshimine qarsy shyqqan qozǵalysqa qatysýshylar tekserilmeı, jaýapqa tartylmaı qalǵan joq. Ony osy ereýilge qatysýshy retinde men de basymnan ótkerdim. Osy oraıda sol kezde naǵyz ultjandylyq tanytyp, taǵdyryma beı-jaı qaramaı qolushyn bergen Selınograd oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy Maǵaýııa Esmaǵambetova men sektor meńgerýshisi, marqum Sabyr Sıpatovqa qaryzdarmyn. Selınograd qalasyndaǵy ereýilge qatysýshylarǵa tek Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy D.A. Qonaevtyń «Bul oqıǵa saldarynan birde-bir adam zardap shekpeıtin bolsyn» degen tabandy nusqaýynyń arqasynda qatań jaza qoldanylmady.
HH ǵasyrdaǵy halyqtar túrmesine aınalǵan uly derjava ulttardyń da, ulystardyń da múddesimen eshqashan sanasyp kórgen emes. Kreml sheshimi keńester quramyndaǵy halyqtar úshin bultartpas qaǵıda, buljymas zań bolatyn. Qazaqstanda Nemis avtonomııaly oblysyn qurý jónindegi Saıası bıýronyń 1979 jylǵy maýsymdaǵy sheshimi de buljymaı oryndalatyn osyndaı pármen edi. Biraq qasıetti jerin qasterleı biletin qazaq halqy urpaǵynyń erteńi úshin taısalmaı qylyshynan qan tamǵan Qyzyl ımperııaǵa qarsy shyqty. Qarsy kelgende qanǵa bóktiretin totalıtarlyq máshıneniń mundaı qarsylyqty keshirmeıtinin de bildi. Biraq tarıh tarazysy azattyq súıgish adal halyqtyń múddesine basymdyq berdi. Ǵasyrlar boıy Qazaq jurtynyń qasıetti mekeni bolǵan týǵan jerimizdiń tutastyǵy saqtalyp qaldy. «Aqmola kóterilisiniń» táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń búgini men bolashaǵyndaǵy tarıhı da, saıası da mańyzy osynda. Al Amantaı Kákenniń «Shyrǵalań» atty kitaby sol aıtýly oqıǵanyń shynaıy da kemel shejiresin jasaǵan. Sózimizdi osy kitapqa pikir jazǵan belgili nemis jazýshysy Gerold Belgerdiń myna sózimen túıindeıik: «Ýbejden: ı kazahı, ı nemsy, ı – vozmojno – rýsskıe býdýt blagodarny za stol znachıtelnyı ı obektıvnyı trýd jýrnalısta ı pısatelıa Amantaıa Kakena».
***
Bári jan-jaqty sheshilgen, kelisilgen. Tek endi Bas hatshy, KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń tóraǵasy L.Brejnevtiń jarlyqqa qol qoıý máselesi ǵana qalǵan.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
