Meniń Ramzaı aǵam

Sársenbi, 19 jeltoqsan 2012 0:01

О́mirdi tanı tússem, bile bersem degen erekshe bir qushtarlyq meniń Ramzaı aǵamnyń, qazaqtyń qadirli jazýshylarynyń biri  Ramazan Toqtarovtyń oıynda  ózgeshe kúshpen lapyldap turýshy edi.

Qalamgerdiń “Ǵasyr nany” romanyn jazyp júrgen jyldary… Týyndysyna túser ómir sýretteri  kómeski tartyp, qııal kúshi sarqyla bastaǵanda elge saparǵa shyǵýdy ǵadetke aınaldyrǵan jazýshy altyn kúzde Aqmolaǵa keldi.  Astyq mol. Qyrman bitken qyzyl  dánnen meldektep turǵan kez.

Sársenbi, 19 jeltoqsan 2012 0:01

О́mirdi tanı tússem, bile bersem degen erekshe bir qushtarlyq meniń Ramzaı aǵamnyń, qazaqtyń qadirli jazýshylarynyń biri  Ramazan Toqtarovtyń oıynda  ózgeshe kúshpen lapyldap turýshy edi.

Qalamgerdiń “Ǵasyr nany” romanyn jazyp júrgen jyldary… Týyndysyna túser ómir sýretteri  kómeski tartyp, qııal kúshi sarqyla bastaǵanda elge saparǵa shyǵýdy ǵadetke aınaldyrǵan jazýshy altyn kúzde Aqmolaǵa keldi.  Astyq mol. Qyrman bitken qyzyl  dánnen meldektep turǵan kez. Sonysyna qaraı sharýashylyq basshylary da  kóńildi, tabystaryn aıtyp, aqtaryla jóneledi. Keńsharlardy erkin aralap, el eginshilerimen biraz dıdarlasqan soń Ramzaı aǵamnyń eldegi erekshe minez-qulyq ıelerimen kezdeskisi keldi. “Endi óziń aıtyp júretin Qorǵaljyn qyljaqbastarymen áńgimeleseıik”, – dedi ol.

… Birin-biri jetelep, asyǵa jóńkilip, kóship bara jatqan kúzgi bulttarǵa kóz salyp, má­shıne ishinde kele jat­qan Ramzaı aǵamyz áńgimege aıryqsha yqylasty. Anda-sanda: “Áı, ómir-aı”, – dep qoıady. Men bol­sam, el ishi­nen ózim kórgen-esti­gen, qyzyqty degen oqı­ǵa­lardy jazýshyǵa tilim jetkenshe sýrettep, baıandap kelemin. Kitap­ta­rynyń birine sol kórinister kirip qalar degen úmitten de  quralaqan emespin.

Aýyl adam­dar­y bir-birine at qoıǵysh. Mi­nezine, kún­de­likti ómir­degi is-áreketterine saı dóp ke­lip jata­tyn teńeý­ler­di dál taý­yp aıtatyn­daryn qaıtersiń! Qarashalǵyn aýylynda Tas­mań­daı, Tapal shal, Qyzyl shal, Maıda Hamıt, Bala Hamıt, Balton Qabylda, Atshy Qabylda degen atalarymyz boldy. Tasmańdaı atanǵan qarııanyń minezi shalt, shaqar adam edi. Birde shaqshasy qysqy omyrtqaǵa jınalǵan aýyldastaryn aralap ketip, qolyna nasybaıdan bosap, qaıtyp kelgende qatty  ashýlanǵan atamyz qutysyn tórde otyrǵan Qyzyl shalǵa jiberip qalyp, búkil tisterin qaýsatyp túsiripti. Tapal shal bolsa, aýyldyń “qońyraýly saǵaty” sekildi-tin. Kóktem kelisimen qulqyn-sáriden turyp alyp, “Maldy óriske shyǵaratyn mezgil boldy”, – dep aıqaılap, aýyldy oıatyp júretin. Jyly  tósektiń ısi burqyrap, manaýrap, uıqyly-oıaý sıyr saýyp júrgen jas kelinshekterdi búıirlerinen túrtetin. Malyn jınap, aýyl syrtyna ózi  aıdap áketetin. Osy bir qylyǵynda jumbaq syr jatatyndaı edi Tapal atamyzdyń.

– Bul kisińiz qýatty shaǵynda áıel balasyna  erekshe qumar edi, baýyry bos bolmaıtyn. Kórikti  degen jan balasyn kóp tóńirekteıtin. Qaırat shirkin boıdan ketkenimen, qushtarlyq jaryqtyq oıdan, kóńilden ketpese, qaıtsin, qartyńyz, – dep otyratyn Tapal shaldyń osy bir tańǵy qylyqtary áńgime bolǵanda Maıda Hamıt qarııa maıdalap qana… Nar tulǵaly Qyzyl shal qonaqqa shaqyrǵan úıge malyn jaılap júrip, kele beretin. Qolyndaǵy aıyr, ne kúregin bosaǵaǵa súıeı salyp, dastarhan shetine otyra ketetin. Elden buryn qozǵalyp, kebistiń eń jańasyn, táýirin aıaǵyna ilip júre beretin. Balasy joq, qamkóńil qarııanyń osy bir erkeligine el keshirimmen qaraıtyn. Tańǵy namazyn kóktem-jaz aılarynda alabota ósip ketken úıiniń tóbesine  shyǵyp oqıtyn Qyzyl  shal birde qamysy opyrylyp ketip, tórgi bólmede sájdaǵa bas ıip jatqan kempiriniń ústine qulap, ony mertiktirip alǵany  bar. “Eldiń búkil balasyn arbasyna mingizip alatyn aqkóńil atamyz – Atshy Qabyldanyń, únemi jaq jappaı, áńgimeden aýyzy bosamaıtyn, dilmar atamyz – Balton Qabyldanyń óz teatry, fılarmonııasy joq aýylymyzdyń ártisteri  bolǵany jady­myz­da” – deımin jazýshyǵa. Qalamger aǵamyz  bolsa, aıta tús degendeı, maǵan yqylaspen qaraıdy.

… Teńiz kóliniń bir perzenti – ataqty Asaýbalyqtyń jaǵasynda altyn kúzdiń sýretine tamsana qarap otyrmyz. Qorǵaljyn qoryǵynyń birqazan, shaǵala, qaz-úırekteri    ýlap-shýlap, jyly jaqqa ushpaqqa jınalyp jatqan mezgil. – Ramzaı aǵa, osy Asaýbalyq kóliniń ústin múk basqan alyp shortandary sý ishýge kelgen jylqyny shashasynan qapqanda, talaı qylquıryq aqsap júre almaı qalady eken, – dedi Qulanótpes keńsharynyń bizdi  bastap júrgen partkom hatshysy Balǵabaı Ybyraıymbekov balyq sorpasy búlk-búlk qaınap jatqan qazan astynyń shoǵyn qolyndaǵy shala janǵan butaqpen túrtip.

– Shortan uzaq jasasa, tula boıyn múk basyp, salmaǵy 40-45 kılogramǵa deıin jetetini ras, Ráke, – deıdi jazýshyǵa qarap, Qorǵaljynnyń qalam ustap júrgen muǵalimderiniń biri  Esirkep Tájın.

– Esaǵa, “Tórteý edik, beseý boldyq” degen áńgimeńizdi aıtyńyzshy, – deımiz jergilikti jazýshyǵa. Qorǵaljyn keńsharynda sol kezde orta mekteptiń dırektory bolyp isteıtin Esirkep Tájın aǵamyz el ishindegi kósem sózge, sheshen sózge qamshy  saldyrmaıtyn júırik, tapqyr, er minezdi, gazet-jýrnal betin bermeıtin qalamy júırik azamat edi. Belgili aqyn Ánýarbek Dúısenbıevtiń dosy  bolatyn.

– Jańa aýdannyń birine hatshy bolyp, Hazın degen inimiz saılandy. Estımin, elge qataldaý! Sonysyn esine salyp, raıynan qaıtaryp, jumsartyp kóreıin dep kabınetine kirdim. “Qýanyp keldim, aınalaıyn! Buryn tórteý edik, endi beseý boldyq”, – dedim birinshi hatshyǵa.

– Bul sózińizge túsinbedim aǵa, – dedi Hazın inimiz.

– Endeshe túsindireıin! Osy  Keńes memleketindegi halyqtyń qamyn oılaǵan tarıhta tórt adam bolýshy edi. Olar óziń biletin Lenın, Stalın, myna aýdandyq gazettiń redaktory Abdın jáne  men.

– Tájın edik! Endi osy tórteýge besinshi bolyp taǵy bir “ın” siz – Hazın qosyldyńyz. Soǵan el qýanyp jatyr, – dedim de kabınetinen shyǵyp júre berdim. Sóıtip, hatshy  inimdi sabasyna bir túsirip edim, – dep áńgimesin túıindedi Esaǵań. Ramzaı aǵamyz máz, eki ıyǵyn selkildetip, rahattana kúledi.

… Aýdandyq GAI qyzmetkeri ózi turǵan beket tusynan saldyr-kúldir quıyndatyp ótip bara jatqan Kártaı shopyrdyń avtokóligin toqtatady. Qatty júrgeni úshin kýáligin alyp qoıady.

– Týys edik qoı, jiberseıshi, – deıdi Kártaı saspaı GAI-dyń qatal leıtenantyna.

– Qaıdaǵy týys! Sen – Tináli, Men – Temesh emespin be, – deıdi ala  taıaǵyn bilegen mılısııa.

– Oıbaı-aý, sizdiń famılııańyz – Buzaýov emes pe, – deıdi Kárekeń.

– Iá, onda ne tur, – deıdi GAI.

– Endeshe meniń famılııam Baspaqov qoı! Kórmeısiz be, – deıdi Kárekeń kýáligin nusqap.

– Sóz tapqanǵa qolqa joq! Má, al kýáligińdi, – degen eken sonda GAI qyzmetkeri Buzaýov aǵamyz.

… Birde Esirkep Tájın aǵamyz qasyndaǵy dosymen kúzdiń qarańǵy túninde qonaqtan qaıtyp kele jatady. Jaryǵy joq kóshe. Joldasy bákene boıly, alasa adam eken. Sonda Esirkep aǵamyz:  Áı, Shúke, sen aıaq astymyzdy baıqap, barlap júr. Temir-tersekke súrinip ketpeıik! Sen jerge jaqyndaýsyń ǵoı, – degen eken.

… Ramzaı aǵamyz taǵy da máz! Keń mańdaıy jar­qyraı, rahattana, keńkildeı kúledi. Jany jaı­sań, júregi taza adamnyń kúlkisi… Asaýbalyq kóli­niń balyǵyn jep, taza aýa, tabıǵat qushaǵynda  keń kósile demalyp, sol kúni esile aqqan Jaqsykóń óze­nine jetip, Barshyn aýylyndaǵy  Ydyrys qa­rııa­nyń shańyraǵyna keldik. Bul kisi  Arqa jurty­na Jaman aǵań degen atymen málim kisi bolatyn.

Qojanasyrlyǵynda, aqkóńildiginde shek joq. Barshyn aýylyna jetkenshe jazýshyǵa osy kisiniń el ishindegi qyzyqtaryn baıan ettim.

… Soǵystan keıingi eldiń endi es jııa bastaǵan shaǵy. Maıdannan oralǵan Ydyrys aǵasy Jumekenniń jańa kúpisin, saptama etigin, sándi bórkin kıip, aýyldaǵy jesir kelinshekterge qyryndap kele jatyp, mal qorasynyń qasyndaǵy shegendelmegen qudyqqa qarańǵyda baıqamaı túsip ketedi. Shyńyraýdan shyǵa almaı, órmeleı berip, qaıta qulap, sýdy shalpyldatyp jatqanda, qoı qorasyn kúzetken Áli qurdasy kelip: “Bul kim-eı? Jynsyń ba, perisiń be?” – dep aıqaı salady.

– Áleke-aý, bul men, Jaman aǵań ǵoı, qatyn izdep qudyqqa qulap júrgen, – degen eken sonda ol.  Sodan Jaman aǵań atanyp ketipti.

Taǵy birde keńshar dırektoryna shóp ákelgen jigitter úı ıesi jaıǵan dastarhanǵa jınalady. Ortasynda Jaman aǵań! Maıly qýyrdaqpen aq araq ishile bastaǵanda jigitter Jaman aǵańa da quıyp: “ishińiz”,– dep qınaı bastaıdy. “Namaz oqyp júrmin, ishpeımin, – deıdi Jaman aǵań. Biraq jigitter ketken soń dırektor Aıtekeńmen jeke qalǵan ol onyń: “endi eshkim kórip turǵan joq”, degen sózine maldanyp, 100 gramdy tastap-tas­tap jiberedi. Tańerteń bas jazýǵa qaıta jı­nal­ǵan erikken jigitter Jaman aǵańdy qaıyra qol­ǵa alady. “Keńshar dırektory úshin qalaı ish­peısiz, Jaman aǵa”, – dep qınaıdy qýlar. Sonda sasyp qalǵan Qojanasyr aǵamyz: “О́ı, dırektor úshin túnde iship edim ǵoı”, – degen eken…

… Kúnbek jaılaýynda qoı baǵyp otyrǵan Jaman aǵań uzyn joldyń ústinen máshıne kórinse,  aldynan dalaqtaı shaýyp shyǵyp toqtatyp, tanysyn-tanymasyn qara qostan dám tatqyzady eken. Asyqpaǵandaryna qoı soıyp, ýaqyty joqtaryna qymyz bergizip, rıza qylyp shyǵaryp salady. Sondyqtan Jaman aǵanyń dosy kóp. Solardyń arasynda tipti keńes áskerleriniń Arqadaǵy qupııa polıgondaryndaǵy iri shendi ofıserler, daladan qazyna, ken izdegen geolog, arheologtar da kóp bolýshy edi. Saıyn dalada qoı men oı baqqan Jaman aǵanyń arqasynda el adamdary Almaty men Máskeýge talaı syıly qonaq bolyp qaıtqany esimizde.

– Jaman aǵa, bul kisi Ramazan Toqtarov degen jazýshy, Almatydan! О́z tustastarynyń ishinde “Ertis muhıtqa quıady” atty tuńǵysh roman-dılogııa jazǵan. “Tulpardyń syny”, “Jerdiń úlgisi” sekildi tamasha kitaptary bar, – deımin Jaman aǵaǵa Ramazan Toqtarovty tanystyryp.

– Siz týra­ly kóp estidim. Tanysqanyma qýanyshtymyn, aǵa, – deıdi ja­zý­shy da shopan­nyń kún ıisi siń­gen, jel qaq­qan betin  betine ba­syp, qushaq­tap turyp. Sol jolǵy sapa­ryn­da Ramzaı aǵa­myz Jaman aǵa­nyń qasynda  bir jeti jatyp, soǵys kezindegi, tyń ıgerý jyl­da­ryndaǵy ýa­qyt­qa qatysty áńgimelerin mo­lynan tyńdady. Jazýshy blo­knot, qaǵazǵa eshteńe jaz­baı­dy eken. Bárin zerdesine, ja­dy­na túıe bere­tin sekildi. Ra­mazan Toqta­rovtyń bir aýyl­dyń mek­te­bindegi fransýz tiliniń muǵa­limi­men fran­sýz tilinde  er­kin sóı­lesip ket­ke­nin kórip tań­qaldyq. Sóıt­sek, kezin­de  ol kisi she­tel tilderi ıns­tıtýtynda oqy­ǵan eken ǵoı .

Jasyratyn ne bar, osy jaq­sy áser, kóte­rińki kóńil jazýshyny ózimniń týǵan aýylym – Qa­ra­shalǵynǵa ákelgende nil­deı buzyldy. El ishinde neshe túrli adamdar kezdesedi.  Sol kún kúzdiń mı­zamy ushqan, nurly shýaǵy molynan tógilgen, saf aýasy keýdege qymyzdaı quıylǵan tamasha táýligi edi. Ákeıdiń samannan quıdyryp salǵyzǵan eńsesi bıik, tynysy keń úlken úıinde Ramzaı aǵamyz qos jastyqty qoltyǵyna  basyp, rahattana demalyp jatqan. Ákeı de  áńgimeshil! Shesheıdiń qaımaq qatqan sháıin endi ala bergenimizde aýyl aqyny  kirip keldi. Aýdandyq, oblystyq gazetterde óleńderi, maqalalary jıi jarııalanatyn, esti, oıly degen jigitterimizdiń biri bolatyn. Kele Ramazan Toqtarovty sol kúnniń keshine qonaqqa  shaqyrdy. Aıtýynsha, tańerteń bir qoıyn óristen ádeıi alyp qalypty. “Jerdiń úlgisin”, “Tulpardyń synyn” oqypty, tánti eken. Kórshi keńshardy aralap kelgen soń, aýyl aqynynyń úıinen qonaqasy jemekshi boldyq. Ramzaı aǵamyz kúndiz sharýashylyq  brıgadalaryn molynan aralap, keshinde keńshar dırektorynyń eki jerde soıǵyzǵan qoılaryna, jaıǵyzǵan keń dastarhandaryna qaramaı, rahmet aıtyp, Qarashalǵynǵa atbasyn tiredi. “О́zimizdiń qalamdasymyz, el aqyny qolyn qýsyryp, qoıyn soıyp kútip otyrǵanda, keshikkenimiz ábestik. Aqyn adam, kóńiline qaıaý alar”, – deıdi jazýshy elpildep. Sonymen sol kúnniń keshinde álgi el aqynynyń úıine kirsek, meıman kútken dastarhan da, shańyraq ıeleri de kórinbeıdi. Bir ýaqytta baryp tórgi úıden kúıelesh-kúıelesh aqynymyz shyqty.  Áıeli ekeýi úıiniń peshin buzyp jatsa kerek. Jer jarylsa, túsip-aq keter edim! Uıalǵanymyzdan Ramzaı aǵamyzdy jetelep, úıden shyǵyp júre berdik Ol bolsa, áýelgi ádetimen: “Áı, ómir-aı”, – dedi de qoıdy.

Ul-qyzdary jetilgen, dáýleti mol, asyp-tasyp jatqan azamatymyzǵa sol joly ne kórindi eken, dep osy kúnge deıin oılaımyn. Qonaqtan qaıtýymyz tez bolǵanyn kórgen ákeı: “Qap, ez neme, kelinnen asa almaǵan eken-aý!” ,– dep órip otyrǵan qamshysynyń órim túıinine bir túkirdi…

… Ýaqyt óte kele Ramazan Toqtarovtyń árqaısysy 35 baspa tabaqtyq “Ǵasyr nany”, “Tańbaly jarǵaqtyń qupııasy” sekildi úlken romandary  qolǵa tıisimen birge júrgen sol kúnderdiń sýretterin ár betterin paraqtap, shuqshııa qarap izdedim. Keıipkerler beınelerinen, is-áreketterinen, ómirlik paıym-túısikterinen tanys minezderdi, sharpysqan sıtýasııalardy baıqadym. Biraq, nege ekeni belgisiz, ózimizdi jerge qaratqan aýyl aqynynyń sol pendeshilik minezin ańǵartatyn birde-bir sýretti, oıdy taba almadym.

Adamgershiligi mol, jany jaryq jazýshy, meniń ardaqty Ramzaı aǵam adýyn áıelinen asa almaǵan sol bir aqkóńil jigitti keshirgen bolar dep oıla­dym…

Smaǵul RAHYMBEK,
jýrnalıst.

Astana.

22 naýryz 2003 jyl.