Smaǵuldyń syrly sazdary

Beısenbi, 13 jeltoqsan 2012 7:11

Smaǵulmen alǵash ret baspasóz betinde birdi-ekili óleńderi qyltıyp kórine bastaǵan jas qalamgerlerdiń jıynynda tanysqan edik. Ol kezde Erkesh Ibrahım, Nurǵoja Orazov, Tólegen Qajybaev, Nurmııash Kóbenov, Jaıyq Bekturov syndy syıly aǵalarymyz bárimizge jol kórsetip, jón siltep ja­­­­tatyn. Smaǵul qalaı degenmen de aımaqtaǵy irgeli or­ta, ózi týyp-ós­ken oblys ortalyǵy Aqmolaǵa taban tiredi. Radıo, odan ári teledıdar salasynda eńbek torysy bolyp, erinbeı-jalyqpaı qyzmet jasady.

Beısenbi, 13 jeltoqsan 2012 7:11

Smaǵulmen alǵash ret baspasóz betinde birdi-ekili óleńderi qyltıyp kórine bastaǵan jas qalamgerlerdiń jıynynda tanysqan edik. Ol kezde Erkesh Ibrahım, Nurǵoja Orazov, Tólegen Qajybaev, Nurmııash Kóbenov, Jaıyq Bekturov syndy syıly aǵalarymyz bárimizge jol kórsetip, jón siltep ja­­­­tatyn. Smaǵul qalaı degenmen de aımaqtaǵy irgeli or­ta, ózi týyp-ós­ken oblys ortalyǵy Aqmolaǵa taban tiredi. Radıo, odan ári teledıdar salasynda eńbek torysy bolyp, erinbeı-jalyqpaı qyzmet jasady. Radıo torabyndaǵy qaýyrt jumysy ony elmen etene aralastyryp, túrli taǵdyrlarǵa jolyqtyryp, kúndelikti kúıbeń tirligimen shyńdaı túsip, osy janrdyń ózine tán erekshelikterimen jazý mánerin beıimdep, qalamgerlik qarymyna, shyǵarmashylyq shyrqaýyna ıgi áser etti ǵoı deımin. Ásirese, Ásken Nábıev, Hajymurat Rahımov, Nurǵoja Orazov, Mádı Hasenov, Nógerbek Maǵzumov, Tóle­gen Qajybaev, Aldan Smaıyl, Jarasbaı Nurqanov, Amantaı Kákenov jáne basqa aǵalarynan kóp nárseni úırenip, talaby zor da, qalamy jorǵa jazýshy bolyp shyqqany anyq.

Keńestik kereǵar saıasat kenegesin kep­tirgen, tyń ıgerý naýqany tynysyn taryltqan ulttyq rýh turǵysyndaǵy Aq­molanyń ol kezdegi jaǵdaıy múshkil edi. Búkil tústiktegi óńirlerge tán za­mananyń sol qıyndyqtaryn serpý úshin, alash aıbynyn alasartpaı, halqymyzdyń rýhanı bolmysyn joǵary ustap júrý úshin joǵaryda atalǵan azamattardan bastap, jýrnalıstıka, ádebıet, mádenıet, óner, bilim jáne basqa salalarynda júrgen kóptegen jergilikti azamattar tal­maı qaırat qyldy, kúrese bildi. Sol qaharmandardyń bel ortasynda baıaǵy alash ardagerleriniń aty men zatyn mıras etken bizdiń Smaǵuldyń, Maǵ­jandardyń da júrgeni anyq. Olar elordamyz Esil-Nuraǵa eskegin buryp, Astana Arqa tósine qonys tepkende ǵana sol bir kúres baıraǵyn zııalylardyń jańa legine tapsyrdy. Qalǵan sharýa Astananyń tirligimen astasyp kete bardy.
Smaǵul Rahymbek birneshe jyr jı­naqtarynyń, «Arý  men  arlan», «Kóńil shýaǵy», «Temir tordaǵy tirshilik», «Aı­­dyndaǵy aq jelken», t.b. prozalyq kitaptardyń avtory. Birtalaı prozalyq, poezııalyq dúnıelerdi ana tilimizde sóıletken sheber aýdarmashy. Talaı telehıkaıalar men telehabarlardyń shoǵyryn jasap júrgen tanymal qalamger. Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń pýb­lısısterge arnalǵan Baýbek Bulqyshev atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri.
Avtor ózi tańdaǵan taqyryptan rýhanı mándi, tanymdyq dándi dál taýyp alyp, óz shyǵarmasyna altyn arqaý etedi. О́tken zamannyń ıakı qazirgi kúnniń jaı adam baıqaı bermeıtin sýretterin kózben kórip, qolmen ustaǵandaı etip, kóz aldyńa alyp keledi. Tarıhı oqıǵalardy qaıta qorytyp, sheberlikpen qyrnap, ekshep alady. Shyǵarma ózegine aınalǵan tarıhı tulǵamyz, tanymal keıipkerimiz jaıshylyqta eskerile bermeıtin jańa bir qyrynan ashylyp, sol bir sáttegi, jarq etken kadrdegi qalpymen este qalady. Qazirgideı qarbalas ýaqytta, qa­lyń kitaptardy oqýǵa ýaqyttyń qat ke­zinde, kórkem shyǵarmalardyń kóp taralymmen qaptap shyǵyp jatpaǵan tusynda onyń iri janrǵa bergisiz álgi kórkem áń­gimeleri, esseleri men novellalary asa tartymdy oqylyp, óziniń shynaıylyǵymen, shymyrlyǵymen erekshelendi. Osylaısha ol óner adam­darynyń, uly tulǵalarymyzdyń, adamzat alyptary beınesiniń tutas bir galereıasyn jasady.
Bul oraıda, jazýshynyń Jaıaý Musa, Maǵjan, Sáken, Áset, Qultýma, Máshhúr Júsip, Qasym, Muqaǵalı, Erzakovıch, Ilııa Jaqanov jáne basqa da qas talanttarymyz ben óner adamdary jaıly, «A.S. Pýshkınniń mahabbaty», «Eh, Natalı, Natalı», «Lev Nıkolaevıch Tolstoı jaı­­­ly tolǵanys», «Baronessanyń baqyty» shyǵarmalaryn, Tezek tóre, Seıilbek Janaıdarov pen Jaqyp Aqbaev áýletinen shyqqan, qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan dáriger Zufnýn týraly tanymdyq dúnıelerin atap aıtqan oryndy.
Qut qonǵan Qorǵaljynnyń qus qanat­ty qalamgeri, Qarashalǵynnyń tú­­lep ushqan qarshyǵasy qııadan shalyp, taǵdyrdyń talqysyna tap bolǵan ónerpaz júrekterdiń ólmes rýhymen syrlasady: «Taıga ishiniń aıazy búgin erekshe shańytyp tur. Baraktan barynsha jyly kıinip shyqqan qarııa qýaty qaıta bastaǵanyn boıynyń lezde qaltyrap qoıa bergeninen ańǵarǵandaı boldy. Qa­lyń oppa qardan maltyǵyp, birer attap úlgergeni sol edi, jaıdyń oty tús­ken­deı álde ne jaqyn mańnan shatyr etti. Qaraǵaı, samyrsyndar selk etip, aǵashtardyń ón boılarynan qar kóshkini saýlap qoıa berdi. Eńsegeı boıly qarııa ózin basyp qala jazdaǵan aq ulpadan ústi-basyn qaǵynyp, arylysymen-aq qarsy aldyna kóz saldy. Álginde ǵana tulǵasy aspandaı zoraıǵan alyp qaraǵaı aıazǵa shydamaı qaq aıyrylǵan eken. О́zeginiń qyzǵylt betterinen sary altyndaı shyryny bulaq bolyp aǵyp jatyr. Ǵumyry bitken soń, qaraǵaı da jylaıdy eken-aý dep, tebirendi aqyn jany. Dushpandarynyń jalasymen Qıyr Shyǵysqa aıdalyp kelgeli Úkili Ybyraı bolmysy borkemiktikke aýysqandaı ma qalaı. Kózine jas aldy…Jo..joq! Aqynnyń Aıyrtaýdaı ardaǵyn, Kókshetaýdaı qymbatyn, ózin áz kótergen asyl jurtyn saǵynǵany bul…».
Avtor «Shákárim qajy men gollandyq Alvın Bımboes» atty áńgimesinde dana aqynnyń dara tulǵasyn beıneleı otyryp, qatpar-qatpar tanymdyq tyń derekterdi de ústi-ústine qosa usy­nady: «Jaýynnan soń baıtaq daladan jamyraı beri júgiretin sansyz jylǵalar Esil ózenin jaz boıy ál­­derinshe molyqtyryp jatady… Únemi ústinen qyzyl ásker kıimin tas­tamaıtyn Alvın Bımboestiń de Aqmola polıtotdelindegi kúndizgi nusqaýshylyq jumysynan soń, qal-qaderinshe dem alatyn mańy osy ózen jaǵalaýy… –Shákárim aqynnyń tek Shyǵystyń ǵana emes, Eý­ropa fılosoftarynyń da eńbekterinen habardarlyǵy tańdandyrady,– dedi, Alvın keshkilik serýenge ózimen ere shyqqan, birazdan beri «Mýzykalyq et­nografııa» eńbegine qazaq mýzykasy týraly derekter jınap júrgen ombylyq ǵulama Fındeızenge júzin buryp, manaǵy qaladaǵy Kýbrın kópestiń úıine ornalasqan Aqmola sovdepinen shyǵa bastalǵan áńgimeniń jelisin qaıta jalǵap…1926 jyly gollandyq mýzyka tanýshy Alvın Bımboes notaǵa túsirgen Shákárimniń eki áni Fındeızenniń redaksııalaýymen shyqqan «Mýzykalyq etnografııa» jınaǵyna qazaqtyń ózge de 25 ániniń qataryna endi. Keıin osy jınaqty Alvın týǵan eli Gollandııaǵa ala ketti». Mine, bul da Smaǵul shy­ǵar­mashylyǵynyń áńgime ózegine oı órisin qosa órip otyratyn ózine tán bir qyry. Munyń bir sharty, shyǵarmaǵa boılaý úshin oqýshynyń azdy-kópti daıyndyǵy kerek, ıaǵnı ol joǵaryda keltirilgen bes-alty sóılemnen Shákárim áleminen basqa, Alvındi, Fındeızendi, Kýbrındi, sovdeptiń ne ekenin bilip alýǵa tıis nemese solar arqyly kórkemdik ásermen birge, jańa maǵlumat alady.
Qalamgerdiń týǵan aýyl jaıynda, birge ósken baýyr jaıynda jazylǵan jan syrlary da eshkimdi selqos qaldyrmaıdy: «Týǵan aýylyma jettim!.. Áke-sheshemnen qalǵan qońyr salqyn, úlken saman úıde otyrǵan burynǵy mehanızator Shortan aǵam qýana qarsy aldy. Kelinshek kezinde dala men qalanyń arasyna talaı «soqpaq» salyp, aýyldastary tarapynan «saıahatshy-týrıst» atanǵan aq kóńil, dabdyrlaǵan jeńgem jany qalmaı, apamnyń kózindeı, búıiri maıysyp qalǵan jez samaýyrynǵa qudyqtan muzdaı sý qotaryp, etegine súrine júrip, sháı qoıdy…Samaýyr murjasynan jan anamnyń tiri kezindegideı, kók shýda tútin kóńildene kókke kóterile jóneldi» dep, árkimniń júrek túkpirindegi aýylǵa degen saǵynysh sezimin oıatyp, taǵylymdy túıin jasaıdy.
Táýelsizdik taǵylymdarymen birge, adamdardy aldy-artyna qaratpaı, bir dáýirden ekinshisine aýysa jónelgen qaýyrt zamananyń júrekterge túsirgen júz batpan júkteriniń zardaby da jazýshynyń nazarynan tys qalmaıdy. Sonyń biri birge ósken Borash jaıly muńdy hıkaıa. Zor talappen er jetip, aqyr sońynda taǵdyr tálkegine ushyrap, bolmysy bordaı tozǵan Borash taǵdyry óte aıanyshty, ol bir adamnyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń da jan jarasy. Jazýshy álgindeı beınelerdi de oqyrmanmen júzdestire, talaıly taǵdyrǵa ortaqtastyra otyryp oı túıedi. Qarashalǵynnyń qarlyǵashy qutty uıasyn qııa almaı, qatarlasyna pana bola almaı, qanatymen sý búrkedi…
Tortaı SÁDÝAQAS, 
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
ASTANA.