Eliniń erkindigin ańsaǵan

Beısenbi, 13 jeltoqsan 2012 7:13

Lenınshil Rústemovtiń qazaq ǵylymyna qosqan eńbegi ushan-teńiz

«Saǵat onbirlerdiń kezi. Uzynsha boıly, sulýlaý kelgen bir jigit enip keldi. Ádemi jigit. Jamanatqa qıyp aýyz bar­ar­lyqtaı emes.
– Siz kimsiz? – dedim.
– Men Rústemuly Zııabekpin.

Beısenbi, 13 jeltoqsan 2012 7:13

Lenınshil Rústemovtiń qazaq ǵylymyna qosqan eńbegi ushan-teńiz

«Saǵat onbirlerdiń kezi. Uzynsha boıly, sulýlaý kelgen bir jigit enip keldi. Ádemi jigit. Jamanatqa qıyp aýyz bar­ar­lyqtaı emes.
– Siz kimsiz? – dedim.
– Men Rústemuly Zııabekpin.

Keskinine qaraı qaldym… Áńgimege kiristik. Sóılegen sózi etimnen ótip, sú­ıe­gime jetti. Sheshen, sóz tapqysh jigit eken. О́zimshe dálelderimdi aıtaıyn dep edim, aýzymdy ashtyrmady. Bar tapqa­nym, «kádik» deı berippin. Zııabek óz sóz­derin aıtyp júrip ketti».
Bul ataqty jazýshy Sábıt Muqa­nov­tyń Ońtústik óńirden shyqqan aıtýly aqyn, jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri, ke­ıin jalǵan jalamen stalındik re­pres­sııanyń qurbanyna aınalǵan, Zııabek Rústemovke «Eńbekshil qazaq» gaze­ti­niń 1926 jylǵy 19 tamyzdaǵy № 618 sa­nyn­­da bergen sypattamasy. Zııabek – ǵa­lym aǵamyz Le­nın­shil Rústemovtiń ákesi.
Meni ol kisi stýdent kezden janyna tartty. Dıplomdyq jumysty qorǵaı­tyn kóktem kezi. Dekanymyz – Temirbek Qoja­keev. Qorǵaý komıssııasynyń ju­mysyna prorektor Lenınshil Rústemov qatysady degendi estigenmen, bul sózge asa mán ber­megenmin. Kózinde kózáınegi bar, atjaq­ty, uzyn boıly jigit aǵasy kelip, dıplom jumystarymyzdy únsiz tyńdap otyrdy. Meniń kezegim kelgende birneshe ret suraq qoıdy. Dıplom jumysyn qorǵap bolǵan soń, jańaǵy kisi Temirbek Qojakeevpen birge qatar turyp, qolymdy qysyp: «Jaq­­sy zerttelgen dúnıe eken, kelesi kan­dıdattyq jumysyńnyń taqy­ry­by da sol bolsyn», dedi. Sonda baryp bul adam ba­ǵanaǵy aıtqan prorektorymyz Lenın­shil aǵa Rústemov ekenin tú­sin­dim. Er­te­ńine rektorattyń 12-qabatyn­daǵy kabı­ne­tine bardym. Ol kisi ornynda eken. «Basynda Qazy­ǵurt­tyń…» degen jańa shyqqan kita­bynyń al­ǵashqy betine: «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna. L.Rústemov», dep qol qo­ıyp, ma­ǵan usyn­dy. Sóıtip, ǵy­­­lymǵa al­ǵash qa­dam basqan aspırant kezde Lekeń­niń qol­tyǵyma qys­tyryp jibergen sol kita­by maǵan biraz azyq boldy. Osy taqy­ryp­taǵy kandı­dattyq dıs­­sertasııam­dy qor­ǵa­p shy­ǵýmen qa­tar, aqyn, pýblısıst, qo­ǵam qaıratkeri Zııabek Rústemov jaıly «Zııabek aqyn murasy» atty monografııamdy ja­ryq­qa shyǵardym. Stýdent kezde jaı ara­­las-quralas bolǵanmen, aǵamyz­dyń ishki dú­nıesin shyn uǵa almaǵanymdy Zııabek aqyndy zertteı júrip, keıin túsindim.
Sóılegen kezde maqaldap, astarlap, ár sózine salmaq beretin Lekeń NKVD-dan kórgen qorlyǵy bolar, kópshilik ortasynda áńgimege sarań ári óte abaı bolatyn. Oqystan qaraı qalǵan adamǵa kóziniń tuńǵıyǵyndaǵy muń men qaıǵy anyq baıqalýshy edi. Sabyrly da sal­maqty aǵamyzdyń qara qyldy qaq jar­ǵan ádil­diginen qaımyǵatyn taba­ny­nyń búri joq jandar ol kisiden alys júre­­tin. Tereń bilim, aqyl-parasat Le­keńdi mınıstr dárejesine kóterse, boıyna atadan beril­gen adamgershilik qa­sı­etter ony aınalasyna syıly etip tanytty.
О́z isiniń bilgiri, bilim salasynyń iri uıymdastyrýshysy Lenınshil Rúste­mov ákesi Zııabek jala jabylyp ıtjekkenge aıdalǵanda bar-joǵy 5 jasta bolatyn. Bul qazaq halqyna qasiret bop tóngen 1937 jyl edi. Qazaq zııaly­la­ry­nyń aldy qynadaı qyrylyp, sońy túr­mege qama­lyp jatqan. Qoǵamǵa qaýipti adamdardyń biri retinde Zııabekke de «halyq jaýy» degen qalaqsha ilinip, ıt tumsyǵy ótpes Kolymanyń qalyń ormanyna jiberiledi. Lenınshildiń ápkesi Málıka men aǵasy Shahzadany sol kezde isti bolǵandar men halyq jaýlary­nyń balalary tárbıelene­tin Túrki­­standaǵy orys balalar úıine tap­syrady. Uly men qyzynan kóz jazyp ańy­rap qalǵan Qalıpa shesheı kenje uly Lenınshildi ertip tórkinin panalaıdy. Balalary men jarynan tirideı aıyrylyp, ishtegi sher-qusalyqqa shydamaǵan sorly ana ol jerde de baıyz taýyp turaqtamaı, jaryq dúnıeniń jylýyna zar bolyp, qyryq kún ótkennen keıin bul fánı dúnıemen qoshtasady. Anadan aıyrylǵan Lenınshil endi tiri jetim atanyp, aǵaıyn-týysty panalap kún kóredi. О́ıtpeske amaly da joq bolatyn. Sebebi, sol jyldardaǵy asharshy­lyq ózi sekildi talaı jastyń ómirin birinen soń birin jalmap jatqan.
– Keıde biz beıbit ómirdiń qadirin bil­meımiz. Sol kezder esime tússe, tula boıym túrshigip, erekshe qorqynyshpen eske alamyn, – deıtin keıin áńgimesinde Len­ınshil Rústemov. – Birinshiden, kó­rer ja­­ryǵymnyń taýsylmaýy bolsa, ekinshi­den, kóp qyrǵynnyń ishinen aman qalýym na­­ǵa­shylarymnyń arqasy. Olar meniń er je­týime kómektesti. Qara tanyp, oqı alatyn halge jetkizdi. Arada on jyl ótken­­­nen keıin, ápkem Má­lı­kamen, aǵam Shahzadamen kezdestim. Ákem qaıtyp oralǵan­­­­nan keıin bári­miz­di bir jerge jınady. Sol kezdegi bizdiń túrimizdi kórse­ńiz ǵoı! Jaıpap ótken joıqyn órtten aman qal­ǵan, soıdıǵan tamyrsyz terekteı tórteý­­miz tórt túrli bolatynbyz. Oryssha tár­bıe­lengen áp­kem men aǵam bir aýyz qa­zaq­sha bil­meıtin. Al men bolsam, orysshadan ma­qurymmyn. Bir-birimizdi túsini­se almaı, jat adamnyń balasyndaı biraz kún birge júrdik. Taǵdyr týǵanyń­dy jat qy­laıyn dese osy eken. Baýyryń ekenin bi­lip, búıregiń buryp turǵany­men, tár­­bıe­miz eki túrli bolǵandyqtan da bizdiń balalyq shaǵymyz ózge balalardaı shat-shadyman qýanyshta ótpedi. Bárine ýaqyt emshi, bizdiń jaramyz bertin kele jazyldy.
1944 jyly ákeleri «jazasyn ótep» aıdaýdan oralǵan kezde, alǵash kórip tan­y­maı qalǵandary da esinde. Qalaı umyt­syn, 42 jastaǵy ákesi emes, alpys­tan asqan bir qarııa kirip kelgendeı kóringen. On jyl kórgen azaptyń so­rap­tary nýly jerdi sorǵa aınaldyr­ǵan­daı shashyn appaq qýdaı qylyp, aıqyn iz salypty. Júzi ájim-ájim, baıaǵy eń­­segeı alyp deneden de eshteńe qalmaǵan. Qos qo­lynyń alty saýsaǵy ashylyp, ja­zyl­maıdy eken. 1937 jyl­ǵy jappaı ja­zalaý kezinde NKVD jen­detteri «shet­­­­­eldiń tyń­shy­sy­­­syń» dep ábden qınap azap­ta­ǵan. Tyr­naq­tarynyń astyna ıne júgirtip, uryp syn­dyrǵan. Basqa da qınaýdyń neshe túrli ádisterin qoldanǵan. Kolymanyń ný ormandarynda on jyl jazasyn ótep oralý, bul «et ­­­týraǵyshtan» aman shyǵý, bir qu­daıdyń Zııabek aqynǵa degen syıy-tuǵyn.
Zııabek Rústemov aıdaýdan oralǵannan keıin aýyldaǵy jeti jyl­dyq mektepke muǵalim bolyp ornalasady. Biraq, artynan bir aıdan keıin keńestik partııa «halyq jaýynyń bala oqytýǵa pravosy joq» dep jumystan bosatyp jiberedi. Bir kezde partııaǵa sengen Zııabek aqyn, endi ómirden bir­jola túńi­ledi. Azap, qorlyqqa shydaı almaı, ishteı nalyp, aýrýǵa shaldy­ǵa­dy. Biraq, qanmen beri­lip, boıǵa sińgen dúnıe qashanda qoı­syn ba, qaısar aqyn qolynan qalamyn tas­tamaı, týǵan jerge, eline degen súıis­­penshiliginiń kóri­nisi retinde birneshe qıssa, dastandar jazyp qaldyrady. Es­kishe oqyǵan Zııabek arab qarpimenen jazylǵan «Otyrabad ańyzy», «Keıki batyr» sııaqty tarıhı tanymy mol óleń-jyrlardy dú­nıege ákeldi. Ol kezde mektepte oqyp júrgen Lenınshil áke­siniń jazýyn túsinbeı ábden qınalatyn. Al, ákesi bolsa balama zııany tıedi dep oılady ma qaıdam, tomaǵa-tuıyq kúı ke­ship, ol qaripterdi túsindirýge de asa kóp qulyq tanytpady. Zııabek aqyn aýrýdan tı­tyq­­tap, qaljyrap júrgen kún­de­riniń birinde qasyna Lenınshildi sha­qyryp bylaı deıdi: «Kenjem, bar úmi­tim sende. Úlken ulym men qyzym taǵ­dyrdyń tálkegimen orysqa aınaldy. Áıteýir túbinde bir jaryq kóredi-aý degen úmit­pen jazǵan-syzǵandarymdy jınaı ber­dim. Keıin er jetip, es bilgende búgingi ákeńniń halin túsinersiń, osy muraǵa ıe bol. Ýaqyt ótip, zaman túzel­gen kezde arab qarpinen aýdaryp, keıingi urpaqqa mura etip qal­dyrar, meniń tapsyrar bar amanatym da osy», – dep aýyr kúrsingen. Osy áńgi­meden keıin aıaýly áke, qaısar aqyn Zııabek Rústemov kóp uza­maı, 1948 jyly qyryq alty jasynda kóz jumady. Al, Lenınshil bolsa mek­­tep bitirgennen keıin esh oılanbas­tan áke amanatyn oryndaý jolynda Tash­­kent­­tegi Orta Azııa ýnıver­sı­teti­niń shy­ǵystaný fakýltetine oqýǵa tú­sedi. Áke amanaty órshil, talapshyl jastyń arqa­synda, tek, otyz jeti jyl ótkenen keıin ǵana oryndalyp, Zııabek aqynnyń jı­naq­taǵan murasyn ǵalym­dar N.Ke­­lim­be­tov pen M.Dúısenovtiń alǵy­sózi­men 1982 jyly jeke kitap etip jaryqqa shyǵardy.
Ol árkez ákeni ardaqtaı biletin, amanatyna adal jan edi. 1992 jyldyń tamyz aıy. Osy jyldyń 8 tamyzy Lenınshil Zııabekulynyń 60 jyldy­ǵy­na tuspa-tus kelgendikten de respýblı­ka­lyq aqparat quraldarynda ol týraly ártúrli qoǵamdyq uıym­dar­men qatar birge istegen qyzmettesteri, jerlesteri birinen soń biri jarysa jazyp jatty. Ásirese, Oń­tústik óńir Lekeńniń úlken jetistikteri­men qatar, ǵylymǵa sińirgen eńbegin asa zor maqtanyshpen eske aldy. Keńes úkimeti qulap, elde ekonomıkalyq qıyn jaǵdaı oryn alsa da, ol týyp ósken Keles óńiri ulan-asyr toı qamyna kiristi. Abaı aýdanynyń ákimshiligi ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetiniń bir top ǵalymdarymen qatar respýb­lı­ka­nyń bir top zııalylaryna arnap 50 adamǵa poıyzǵa bılet alyp, ákesi Zııabek jatqan qońyr tóbe – Kommýna aýylyna shaqyr­dy. Ýnıversıtettiń sol kez­­degi ǵy­lymı jumystar jónindegi pro­rektory, búgingi belgili ǵalym, Mem­­lekettik syı­lyqtyń laýreaty Zul­qaıyr Aımuha­me­t­uly Man­su­rov basta­ǵan akademık Ǵaırat Sapar­ǵalıev, fılosof Zeınolla Qarıev qosta­ǵan (ishinde aspırant men de barmyn) bir top adam ta­myzdyń bas kezinde Le­nın­shil Rústemov­tiń 60 jyldyǵyn, ákesi Zııabek Rúste­movtiń 90 jyldyǵyn toı­laýǵa Ońtústik­ke attandyq.
Árqashanda qonaqjaı Ońtústik óńir Almatydan kelgen qonaq­tar­dy qushaq jaıa qarsy aldy. Shym­kentke, odan ári Kommýna aýylyna jetkenshe kútýshiler jaǵy qonaqtarynyń aıaǵyn jerge tıgizgen joq. Aǵyl-tegil, kól-kósir peıildi kórip, biz razy boldyq. Shaǵyn ǵana mádenıet úıine aýyldyń kári-jasy túgel jınalǵan. Qoldarynda shoq-shoq gúl. Aýylda ótken osy ǵyly­mı konferensııada Zııabek aqynnyń iri qalamger bolýymen qatar, Ońtústik óńirde áli de aty atalmaı, laıyqty baǵasy berilmeı jatqandyǵy aıtyldy. Shyǵarmashylyǵyn zertteýdegi aqtań­daq­tarǵa ádeıi toqtalý kerektigi, kónekóz qarııalarmen qatar ǵalymdar arasynda keńinen sóz boldy. Konferen­sııa­nyń sońǵy jaǵynda sóz aýany Le­nınshil Rústemovke aýa bastaǵan kezde, aǵamyz minbege kóterilip: «Men týraly áli de aıtylar, jazyla jatar, al, meniń ákem týraly oń pikir aıt­qan­da­ryńyz úshin kelgen ǵalymdarǵa, barsha jurt­shylyqqa úlken rahmetimdi aıtamyn», – dep tolqı sóıledi, ózin maqtar tusta syrǵaqtap, sytylyp shyǵa berdi.
Biz keıin túsindik, Lenınshil aǵanyń sol kezdegi oıy da, maqsaty da óziniń týǵan kúnin toılaý emes, ákesi týraly áli de aıtýǵa bolmaıtyn aqtańdaq betterdiń syrlaryn ashý eken ǵoı. Sol ǵylymı bas-qosýdan keıin men ǵylymı jumysty shyndap qolǵa aldym, ǵyly­mı ortada Zııa­bek aqyn týraly oń pikir­ler qa­lyptasa bastady. Abaı aýdanynda tura­­tyn keles­tik aqsaqal Shynáli Artyǵa­lı­evtiń Joshy Qaramanuly týraly jazǵan kólemdi maqalasy jaryq­qa shyqty. Tyń derekter paıda bola bastady.
Lenınshil Rústemov 1953 jyly Tash­kent­tegi Orta Azııa ýnıversıtetin bitir­gennen ke­ıin, Taldyqorǵan oblysy, Aqsý aýda­nyn­daǵy Y.Altynsarın atyn­daǵy orta mektepte orys tili men áde­bıeti pá­ni­niń mu­ǵa­limi bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Mine, áke muraty alǵash oryn­dalǵan kún de osy bolatyn. О́ıtkeni, tozyp ketken Rústemov áýle­tiniń kóp jyldardan keıin adam qataryna qosy­lyp, jyǵylǵan týy­nyń qaıta túzelgen shaǵy edi. О́z isine myǵym, alǵan betinen qaıtpaıtyn jas maman mektepte qyzmet isteı júrip, bi­li­min odan ári tolyq­tyrýdy aldyna maqsat etip qoıdy. 1958-1962 jyldary S.M.Kı­­rov atyndaǵy QazMÝ-dyń, bú­gingi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıver­sıtetiniń fılologııa fakýl­tetine aspı­ran­týraǵa túsedi. Qazaq tili kafedra­s­y­nyń aspıranty Lenınshil Rús­temov oqı júrip qoǵam­dyq jumys­tarǵa da belsene aralasady.
Lenınshil aǵanyń qazaq halqyna degen sheksiz mahabbaty, ulttyq ishki us­ta­nymy bir qaraǵanda syrt kózge baı­qala ber­megenimen, synǵa túser sátte býyrqanyp, burqanyp syrtqa shyǵa­tyn-dy. Keńes dáýiriniń qylyshynan qan tamǵan qıyn zamanynda Lekeńniń arqasynda talaı adam jazadan aman qaldy. Ádil syn, oryndy pikirden ol kisi eshqashan qash­paıtyn, qaıta sondaı ortada shyńdalyp, jigerin namysyna janıtyn-dy. Qazaq ultynyń bilimge qushtar emestigine jany ashyp, qazaq balalarynyń ǵylym da ózi, mal da ózi deıtin Abaı sózderin esker­meıtindigin kórip qynjylatyn. Halyq jaýynyń balasy retinde ákesi kórgen azapty kórmese de, odan kem emes kem­sitýler men qorlyqty basynan ótkizdi. Syn saǵattarda órge júzgen jaýlary: «Bul álgi halyq jaýynyń bóltirigi», degen bir aýyz sózben munyń tasyn tómen qaraı domalatatyn. Osy jolda talaı quqaı da jedi, biraq ar jolynan attaǵan joq. Ádilettiliginen aınymaı ómirge týra qarady. El múddesin óz múd­desinen joǵary qoıdy. Qajet jaǵ­daıda qorqyp qalǵan joq, basyn báı­gege tikti.
Keńes dáýiriniń Qazaqstannyń Reseıge óz erkimen qosylǵanyn jyrlap, madaqtap ánge qosyp, jatqan kezdegi bir basqosýda ǵalymdar arasynda Qa­zaq­stannyń Reseıge óz erkimen qosy­lýy sóz bolady. Aqsaqal akademıkterden bastap ǵylymǵa jańa qosylǵan aspırantqa deıin bul oqıǵanyń qun­dy­lyǵy men tarıhtaǵy ornyn dáriptep, aýyzdary-aýyzdaryna juq­­paı saırap jatady. Bul táýelsizdigimizge qol jet­kizýge taıaý qalǵan 1987 jyl. Qazaqstan Reseıge óz erkimen qosylǵan­dyqtan da, endi odan ajyraý eshqashan múmkin emes degen pikirge toqtaıdy kóp­shilik. Dál sol kezde shydaı almaı, shytynap, ornynan turǵan Lenınshil Rústemov: «Sizder ne deseńizder ol deńizder. Men biletin tarıhqa júginsek, biz Reseıge óz erkimizben qosylǵan emes­piz, qaıta orys­tar kúshpen basyp alǵan», – dep sańq etti. Zal tym-tyrys. Áp-sátte qur sóz qýǵan jalǵan saıasat­kerlerdiń aýyzyna qum quıylyp, ba­ǵanadan kópirgen kóbik­teı lepirme sóz­der sap tyıyldy. Alqy­nyp, isingen ǵalymdardyń arynda­ǵan aǵyny basylyp, ańtarylyp qalǵan.
Mine, mundaı kózsiz erlikter Lenın­shil Rústemovtiń eli úshin, halqy úshin qandaı da bolsyn táýekelge baratyn­dyǵyn kórsetedi.
1962 jyly aspırantýrany úzdik bitir­gen Lenınshil Rústemov belgilen­gen ýaqytynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, fılologııa ǵylymdary­nyń kandıdaty degen ǵylymı ataǵyn alady. Sol jyly joǵary oqý ornyna qaldyrylyp, assıstent, aǵa oqytýshy, dosent qyzmet­terin atqarady. О́z isiniń mamany, bilgiri ári iri uıymdas­tyrý­shy­sy bolyp tanyl­ǵan azamat 1973-1976 jyldary Taldy­qor­­ǵan­daǵy I.Jansúgirov atyn­daǵy peda­go­­gıkalyq ýnıversıtettiń rektorlyǵyna taǵaıyndalady. Jetisýǵa oralǵan Le­nınshil Rústemov qyzmetke bilek sybana kirisip, eldiń qurmetine bólenedi, memleket basshylarynyń nazaryna iligedi. 1977-­1989 jyldary Orta­lyq komıtet usy­nysymen Qazaq KSR Oqý mınıs­tri­niń orynbasary qyzmeti­ne taǵaıyndalady.
Halyqpen bite qaınasqan Lenınshil Zııabekuly qandaı bıikterdi baǵyn­dyr­sa da, adamı qalpynan bir aınyǵan emes. Mınıstrdiń orynbasarymyn dep mardymsyp, mańǵazdanǵanyn da bir adam kórmepti. Ǵylymmen shuǵyldana jú­rip, halyq aǵartý isindegi kúrmeýi qıyn kúr­de­li máselelerdi tabandy­lyq­pen sheshe bildi. Ol únemi jastarǵa úmit artatyn, keıingi býyndy qadirleıtin, qurmet­teı­tin. «Biz eshkim de emespiz, biz tek ótken­der men keler urpaq arasyn jalǵas­ty­rýshy zvenomyz», degen shyǵys naqylyn berik ustanatyn. Sekseninshi jyldarda berik qalyptasqan qyryqtan aspaı kan­dıdattyq, alpystan aspaı dok­torlyq qorǵaýǵa bolmaıdy degen qate pikirdi joqqa shyǵaryp, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sol kez­degi basshysy D.A.Qonaevqa kirip, kóp­te­gen otyz ben qyryqtyń arasyn­da­ǵy jas ǵalymdardy oblys­tar­ǵa ji­bertýge muryndyq bolǵan da osy Lekeń. Búgingi bilim salasynda júrgen aǵa býyn ókilderiniń kópshiligi Lenın­shil Rúste­movty sol sebepti ózderine ustaz sanaıdy.
Belgili ǵalym, shyǵystanýshy aǵamyz 1989 jyly búgingi ál-Fa­rabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine oqý isi jónindegi prorektor bolyp oralady. Bun­da da talapshyl Lekeń jumy­syn óz deń­geıinde kórsete bildi. Bireý­ge jaq­ty, bi­reýge jaqpady biraq, ol birbetkeı, ula­ǵatty ustaz retinde stýdentter esinde qal­dy. 1991 jyly KazMÝ-dyń shyǵys­taný fakýltetiniń dekandyǵyna, keıin­nen ıran jáne túrik fılologııasy kafe­dra­synyń meńgerý­shiligine taǵaıyndal­dy. Bilim-ǵylym salasyndaǵy uzaq jyl­dardaǵy ólsheý­siz eńbegi eskerilip, professor ǵy­ly­mı ataǵy berildi. Iranta­nýdyń Qazaq­stan­daǵy negizin saldy. Myń­daǵan shákirt tárbıelep, osy jolǵa baýlydy.

Lenınshil Zııabekulynyń o bastaǵy ustanymy da qatarlastarynan ózge­she­leý bolatyn. О́ıtkeni, ol ilim-bilim kil­tin qur jyltyrǵa úıir Batystan emes, qaımaǵy qalyń Shyǵys jurtynan iz­deıtin-di. Shyǵys ǵulamalarynyń te­reń fıloso­fııa­syn, úlken dastandaryn qazaq jas­tarynyń bilgenin qalaıtyn, ózi de tom-tom dastandardy jatqa aıta­tyn-dy. Iri dastandardy jatqa aıtý-adamnyń jadyn jańartýmen qatar este saqtaý qabiletin de joǵarylata­tyndy­ǵyn aıtyp otyratyn. Shirkin, elimiz egemendik alyp, tá­ýelsiz bolsaq, onda shyǵystaný ınstıtýty, tipti bolmaǵan­da shyǵystaný fakýl­teti bolsa dep armandaıtyn. Qazir mine, qudaıǵa shúkir sol ǵulama ǵalym armany oryndal­ǵan­daı. Bilimniń qara shańyraǵy sanalatyn ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde óz aldyna otaý tikken shyǵystaný fakýlteti búginde jyl sanap kórkeıip, damyp keledi.
Lenınshil Zııabekuly artyna birne­she býynǵa jeterlik, birneshe urpaq paı­da­la­nar ǵylymı mol qazyna qal­dyrdy. Bilim-ǵylymǵa qatysty óreli maqala­laryn esep­temegenniń ózinde ár­kimniń tisi bata ber­meıtin úlken tom­dyq arab, ıran kirme sóz­deriniń qazaq­­sha, oryssha túsindirme sózdi­gin jasady. Bul qazaq fılologııasyna qo­syl­ǵan súbeli eńbek, ókinishke qaraı, onyń qa­dir-qasıetin áli kúnge túsinbeı kelemiz. Bir-bireýi alty júz, jeti júz betten tu­ratyn parsy tiliniń izashar sózdik ki­ta­byn jasaýda qanshalyqty ter tógil­genin, aıta kelip, ırannyń ǵulama ǵaly­my Sámáre:
– Lenınshil Rústemov men tanıtyn qazaq ǵalymdarynyń ishindegi biregeıi. Parsy tilindegi ol biletin keı­bir sózderdi parsylardyń ózderi de bil­meıdi. Ǵylymǵa osynsha tereńdep ený, óz­ge tildegi sózdik qordy túgelge jýyq qamtý qazaq ǵalymy túgili damy­ǵan el­der­degi kóp ǵalym­dardyń qoly­nan kele bermeıtin is. Sózdik jasaý kóz maıyńdy taýysyp, shu­qylap otyrar tabandylyq­pen qatar zerdelilikti qa­jet etedi. Al, bul úlken eń­bekke qan­sha­lyqty qajyr-qaırat jumsa­latyn­dyǵy osyndaı ju­mys­pen aınalys­qan jandar­ǵa ǵana aıan. Men ol kisini naǵyz batyr der edim, ol óz eliniń bolashaq urpaǵy úshin ólmes mura qaldyryp ketti, – deıdi.
Tehran ýnıversıtetiniń professory Iadolla Sámáre myrzanyń bulaısha eske alýy qazaq halqyna, onyń biregeı ul­daryna degen asa úlken qurmeti bolsa kerek. Sol kisiniń qoldaýymen akademık Saǵyndyq Satybaldınniń kóme­gi­men ıran, parsy tiliniń sózdigi týraly kitap Lekeń ómirden ótkennen keıin dú­nıege keldi. Ǵulama ǵalymnyń «Qa­zirgi qazaq tilindegi arab-par­sy kirme sózderi», «Til bilimi tarıhyna qysqasha sholý», «Sóz týraly sóz» sı­ıaq­­ty eńbek­teri qazaq ǵy­lymy men má­denıetine qosylǵan qomaqty dú­nıe bolýmen qatar, shyǵystanýshy maman retinde ol kisini barsha elge tanytty.
Lenınshil Rústemov búgingi ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetiniń fılologııa fakýltetine qa­ras­ty shyǵys fılologııa kafedrasy 1991 jyly arab, ıran, túrik jáne qy­taı fılologııa kafedralary bolyp úshke bólingende dekan­dyq qyzmet pen qatar kafedra meńgerý­shisi qyz­metiniń tizginin birge alyp júrdi. Sóı­tip, búgingi shyǵystaný fakýltetiniń negi­zi qalandy. Ol qaı qyzmette bolmasyn ózi­ne kórsetilgen senimge laıyq bolýdy maq­sut etti. Ǵylymı izdenisti ómir­lik serigine aınaldyrdy. Ǵalym qolynan shyqqan ǵy­lymı eńbekter óziniń so­ny­lyǵymen, sal­maqtylyǵymen qundy. Ár­túr­li ǵylymı ortalarda sóılegen sózde­rin, konferen­sııa­lardaǵy ǵylymı maqa­la­laryn esepte­me­genniń ózinde ol 14 ir­geli eńbektiń avtory. Qazaqtyń tiltaný, dúnıetaný sala­syn­daǵy myqty bilgirler qataryndaǵy ǵaly­my. Búgingi dinı ekstremızm ýshyǵyp tur­ǵan zamanda Lenın­shil Rústemov sekildi ǵalym­darymyzdyń salmaqty jazylǵan eńbek­teri aýadaı qajet-aq.
Lenınshil Rústemovtiń el úshin etken eńbegi qyrýar. Qalamgerligimen de, qaı­ratkerligimen de qazaqqa qarasqan azamat edi ol. Búginde baspasóz basshy­ly­ǵynda júrgen jýrnalısterdiń biri mynandaı áńgime aıtady dep estigenmin: «Or­talyq Komıtettiń Nasıhat jáne úgit bóliminde isteıtin kezim. Almatyda qazaqsha qala­lyq gazet ashý máse­le­sin kóterdik. Buryn da qozǵalyp, sheshi­min tappaı júrgen jaı edi, qaıta qurýdyń qarqynymen, jarııa­lylyqtyń jelimen tııanaǵyn tabatyn boldy. Bir kúni bó­lim­de jańa gazettiń jobasy talqy­lan­dy. Qazaq gazet-jýrnal­da­ry­nyń kýratory retinde qysqasha sóıle­dim. Gazettiń aty – «Almaty aqshamy» dep oılastyrylǵan bolatyn. Sol ataýǵa baılanysty daý týyp ketkeni. Bireýler: «Bul keshki namaz­dyń aty», dep shyqty. Ate­ızm­niń aqyryp turǵan kezi. Qalaı dá­lel­desek te, degenmen, daýly másele eken, qaıta qara­ıyq, bolmasa «Keshki Almaty» dep qo­ıy­ńyzdar dep bólim meńgerýshisi otyrysty túıindedi. Qy­syl­ǵanymnan Le­n­ın­shil aǵaǵa habarlastym. Aýyldas aǵam bolatyn. Mán-jaıdy aıttym. Kómek suradym. Sonda Lekeń túni boıy otyryp, «Aqsham» sóziniń san túrli qol­da­nysyna mysaldar keltirip, tórt bettik jazba daıyndap berdi. Sony basshy­lyq­qa kórsetip júrip, áýpirimdep «Almaty aqshamy» ataýyn qorǵap qalǵanbyz». Mine, bul da Le­nın­shil Rústemov azamattyǵyna bir mysal.
Qazaqsha, orysshany, parsyshany, arab­­shany emin-erkin ıgergen talantty qazaq uly Lenınshildiń jas urpaqqa qal­dyrǵan amanattarynyń biri – máde­nı baılyqty Eýropadan emes, Shyǵys­tan, onyń ishinde ejelgi túrki urpaǵy­nan izdeý kerektigi. «Aıqyn» gazetine bergen suhba­tynda akademık S.Satybaldın bylaısha syr shertedi:
– Ekeýmiz ońasha qalyp syrlasqanda ol bylaı dep otyrýshy edi. Túrki túrki bolyp, ony álem moıyndaǵanda qazirgi alpaýyt AQSh memleketi túgili, Amerıka qur­lyǵy da ashylmaǵan edi ǵoı. Arab ále­minde Aleksandr Makedonskıı tizi­mine engen «Álemniń jeti ǵalamaty­nyń» dúnıege kelýi, olardyń birde-bi­riniń Eýropa ále­min­de bolmaýy biz nár alǵan ejelgi má­denıettiń, ejelgi órke­nıettiń qandaı dá­rejede bolǵanyn kór­setpeı me?! Adamzat­tyń ejelgi zama­nyn­da bol­ǵan eki kitap­hananyń aty tarıhta bar. Biri – Aleksandrııada, biri – Otyrarda ja­saqtalǵan. Ǵy­lymnyń os­yn­daı ólsheý­siz baılyǵy bizde bol­ǵan kezde Batys Eýropa qarańǵylyqtan kóz asha almaǵan aımaq edi-aý! Átteń, so­lar­dyń bolǵanyn aıtý múmkin emes. Biraq túptiń túbinde bul aqıqatqa jol ashylar.
Mine, naǵyz kóregen, ultjan­­dy ǵalym­nyń tolǵanysy. Bilse de Ke­ńestiń ekpini­nen qorqyp aıta almaǵan ǵalym­nyń ishin­de tunshyqqan qanshama búgýli syry ózi­men birge ketti deseńizshi!
Lenınshil Rústemovtiń sol kezdegi janqııarlyq eńbegin baǵalaǵan Qazaq KSR Joǵar­ǵy Keńesiniń Prezıdıýmy ony Qur­met gramotasymen, Y.Altynsarın me­dalimen marapattady. KSRO Oqý mı­nıstr­li­gi­niń «Aǵartý isiniń ozyq qyz­met­keri» ataǵyn alyp, arnaıy tósbelgisin omyraýyna taqty. Bul ǵulama ǵalymdy tek qana qazaq zııalylary ǵana emes keńestik der­javanyń da moıyndaǵany dep bilgenimiz jón. О́ıtkeni, ol kezderde mundaı úlken ataqty búgingideı eki­niń birine bere ber­meıtin. Ol úshin eń úlken ataq ta qurmet te eldiń, halyq­tyń yqy­lasy edi. О́ıtkeni, qaı jerde eńbek etse de onyń basty mu­raty – qa­zaq halqyna qyzmet etý bolatyn.
Sansyzbaı MÁDIEV, 
H. Dosmuhamedov atyndaǵy  Atyraý memlekettik ýnıversıte­ti­niń birinshi prorektory.
Atyraý oblysy.