• 24 Qazan, 2012

Kókbalaq

21 mın

oqý úshin

Egemen Qazaqstan

Kókbalaq

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:19

Qazaq mádenıetinde, qazaq ónerinde jylqy beınesi erekshe oryn alatyny belgili. Er qanaty qazanat qazaqtyń eposynda batyrmen qatar atalady. Baıyrǵy jáne jańa zaman ádebıetinde, dástúrli mýzyka mádenıetinde attyń syny men qasıetine arnalǵan qanshama shyǵarmalar bolǵan. Mine, osyndaı týyndylardyń biri – Baıjigittiń kúıi «Kókbalaq».

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:19

Abylaıdyń jıyrmadan jańa asqan kezi. Úlken bir shaıqasta Sharysh batyrdy óltirip qalmaqtyń saǵyn syndyrǵan, bulǵaqtaǵan jas sultannyń áskerdegi bedeli úlken eken. Kári-jasy bar, qol bastaǵan batyry men qatardaǵy alamany, barlyǵy: «Endigi hanymyz Abylaı bolsa eken», dep armandapty…
…Qońyr kúzdiń basynda, Abylaı janynda eki júz nókeri bar ańǵa shyǵady. Neshe kún ań atyp, oıyn-saýyqpen kele jatqan albyrt top qalmaqtyń jer qaıysqan áskerine jolyǵypty. Aıaýsyz urysta nókeriniń bári qyrylyp Abylaı, janynda Maddaqııa degen batyr, ekeýden ekeý ǵana qalypty. Qaldan Serenniń uly Lama Dorjy degen batyr: «Á, jolym boldy, basqa emes, qaqpanǵa Abylaıdyń ózi tústi», dep syrnaılatyp-kerneıletip eline qaıtady…
…Sharyshty óltirgen Abylaıdy kóremiz dep búkil qalmaq jınalypty. Sonda jurttyń aldyna Sharyshtyń sheshesi Kúnsaıyn hanymsha shyǵyp, Abylaıǵa aıtty deıdi.
– Eı, ıtten jaratylǵan… Meniń Sharyshymdy qaı jerde óltirdiń? Asylymnyń, ardaǵymnyń qanyn qalaı tóktiń, káni, aıtshy, – dep.
Sonda Abylaı turyp: «Myna qolymmen sheńgeldep turyp talaı qalmaqtyń qanyn urttap edim. Seniń balań sııaqty qańǵyǵan qalmaqtyń basy qaı shıdiń túbinde jatqanyn men qaıdan bileıin», – depti.
Kúnsaıyn Qaldan Serenge aıtty deıdi: «Qaldan, osy adam tiri ketse, men eshqashan keshpeımin seni. Búkil malymdy, bar dáýletimdi al, tek myna Abylaıdy qolyma ber. Osynyń qanyn ishkende ǵana kegim qaıtady», – dep.
– Ne aıtasyń? – depti Qaldan Seren Abylaıǵa qarap.
Abylaı aıtypty: «Men Sharyshty tý syrtynan atqam joq. Uıyqtap jatqan jerinde óltirgem joq. Men ony jekpe-jekte jeńdim. O zamanda, bu zaman, maıdanda jaýdy óltirý qashannan beri qylmys sanalatyn bolǵan. Zańdaryń qyzyq eken, qalmaq», – dep.
– Erteń tańerteńge deıin mursat berem. Kún shyǵyp kele jatqanda basyń shabylady, – depti Qaldan Seren. – Ne armanyń bar, sultan?
– Eshqandaı armanym joq, – depti Abylaı, – Shap. Qolyńda turmyn ǵoı. Biraq esińde bolsyn, Qaldan batyr. Sen meniń basymdy alasyń. Al meniń batyrlarym aldyńdy shań qylady, búkil qalmaqty qyrady. Urǵashyńnyń barlyǵy qazaqqa qatyn bolady. Erkek kindiktiniń barlyǵy qazaqqa qul bolady. Basqa aıtarym joq.
Sodan soń, Abylaı men Maddaqııany qamap tastap, qalmaqtyń noıandary men taıshylary keńes qylady. Barlyǵy biraýyzdan: «Bundaı kókjaldy qoıa bersek erteń opyq jeımiz. Bul – qalmaqtyń soryna jaratylǵan qanisher, sondyqtan óltirý kerek. Tóreligin óziń aıt», deıdi Qaldan Serenge.
Biraq qalmaq ta soǵysa júrip qazaqtyń erligine bas ıgen halyq. Qaldan Seren Abylaıdy ólimge qımapty. Otyrǵandarǵa aıtypty, qaptaǵan qalyń jaýdyń ortasynda turyp ımenbedi, mundaı erdi óltirgen kúná bolady. Qalmaq, keshegi jekpe-jekte ólgen Sharyshty umyta almaı otyr, al Ábilmámbet han óz balasynan artyq sanaıtyn Abylaıdy qazaq qalaı umytady. Árqaısyń óz balańdy Abylaıdyń ornyna qoıyp kór, qazaqqa tutqyn bolyp, basynyń shabylǵanyn qalar ma ediń, depti.
Noıandar amalsyz hannyń aıtqanyna kónedi. Tek hannyń, qazaqtan tutqyn bolyp kelgen kúńinen týǵan uly Lama Dorjy ákesine kek saqtap ketipti. Sharyshtyń sheshesi Kúnsaıynǵa kelip: «Ákem aljyǵan eken. Abylaıdy qorǵady. Osyny ózimiz-aq óltire salmaımyz ba?» deıdi.
Sodan kúnderdiń kúninde qalyń qalmaq aýyly jaılaýǵa kóship bara jatqanda bir mergen Abylaıdy atypty. Biraq oǵy múlt ketip, sultannyń sol jaq betin jalap ótipti. Bolǵan jaı dereý Qaldan Serenge jetkiziledi. Han aqyldy adam, jeldiń qaı jaqtan soqqanyn dereý ańdap, Lama Dorjyny ordasyna aldyrady. Sondaǵy tergeý kezinde Lama Dorjy: «Áke, men Abylaıdy seniń qolyńa ákelip tabystadym. Búkil qalmaqtyń aldyna alyp shyǵyp basyn shabady dep edim. Al sen ony óltirtpeı ustap otyrsyń. Álde qazaqpen dos bolǵyń kele me? Dos bolsań kúshtimen dos bol. Shildeı bytyrap, bólek-bólek júrgen qazaqtan ne barqadar tabam dep oılaısyń. Seniń bulaı isteıtinińdi bilgende, men sol ustaǵan jerimde, sol Ulytaýdyń eteginde basyn ózim-aq alar edim», – depti.
Qaldan Seren aıtypty: «Han aıtpaıdy, aıtqanynan qaıtpaıdy. Sen de, Kúnsaıyn da, egerde Abylaıdy óltirseńder, onda maǵan jaý bolǵandaryń», – depti.
Abylaıdyń artynda qalǵan eli bolǵan jaıǵa qanyqqannan keıin, ólgenderdi arýlap jerleıdi. Arasynda Abylaı men Maddaqııanyń joq ekenin bilip, olardyń tutqynda ekenine, tiri ekenine kóz jetkizgennen keıin, arada bir jyl salyp qalmaqqa elshilik jiberedi. Mámilegerlerdi Aqshora degen bı bastap barady. Sonda elshiler: «Sultanymyz tiri bolsa kórsetińiz», – depti. Qaldan Seren alaqanyn shart etkizip Abylaıdy ordaǵa aldyrady. Qalmaqsha kıindirip qoıǵan Abylaıdy kórip, Aqshora bı kózine jas alypty. «Sultan ıem, sizdi de kóretin kún bolady eken ǵoı», – depti. Abylaı aıtty deıdi: «Jylamańyz bı, bári de Allanyń qolynda. Alla qalasa qyryq qulash zyndannan da aman shyǵasyń», – dep.
Qaldan Seren sonda bylaı depti: «Budan bylaı qalmaqty shapqandy qoıasyń. Abylaıdyń aman bolýy qazaqtyń tynysh bolýyna baılanysty. Sultandaryńdy aman kóremin deseń, jaýlyǵyńdy qoı, qazaq», – dep. Taǵy da aıtty deıdi: «Bir jyl bedelinde Ábilmámbet hannyń uly Ábilpeıiz sultandy osynda amanatqa alyp kelip qana, Abylaıdy ala alasyńdar», – dep.
Elshiler qosh aıtysyp qaıtyp ketedi. Sodan bir kúni Qaldan Seren ordaǵa Abylaıdy aldyryp, ekeýi shaı iship otyrǵanda: «Sen bahadúr ǵana emes, qazaqqa qadirli adam ekensiń, elińniń ataýsyz hany ekensiń. Osydan júz jyl buryn týsań jarty dúnıeni bılegen padıshah bolar ediń», – depti. Sonda Abylaı aıtypty: «Sen kishi eldiń basynda otyrsyń, biraq aıdynyńa qarap aıtaıyn, úlken jurttyń basynda otyrýǵa laıyq hansyń. Qazaq pen qalmaqtyń juldyzy qarsy boldy, áıtpese bir sen, bir men bolyp tize qosyp shapsaq, almaǵan jaý qoımas edik», depti. «Onyń ras», dep oılanyp qapty Qaldan Seren…
…Birde Abylaı serýendep kele jatyp qalyń ormannyń ishinde bir qalashyqqa kezdesedi. Áldebir adamdar arbadan zeńbirek pen myltyq túsirip, qalmaqqa tabystap jatyr eken. Uzaq qarap turyp aqyry bunyń qalmaqqa qarý tasyp ákelip júrgen sarttyń kerýeni ekenine kóz jetkizedi.
(Keıinnen elge aman-esen qaıtyp, batyrlarmen, bılermen bir keńes ústinde otyrǵanda osy jaıynda aıtypty.
– Kim biledi, Allataǵala, órisimdi keńeıteıin dep tutqynǵa ádeıi túsirgen shyǵar. Buryndary qalmaq búkil dalany órtep ótip, sarttyń irgesine lyqyp kelip, ary qaraı barmaı keri qaıtqanyn talaı kórdim. Sonda, bul ne jumbaq, bazarly kentke endi jetkende attyń basyn keri burǵany nesi dep ǵajap qalyp, túsinbeı júrdim. Osy jumbaqty men tutqynda otyryp sheshtim. Qalmaq penen sart bir týdyń astynda eken. Qalmaqty qarýlandyryp otyrǵan sart eken. Din qaryndas degen sart osylaı istegende, basqa ne istemeıdi. Myna keń dúnıede qazaqtyń arqa súıeıtin dosy da, eshkimi de joq eken. Eshkimnen kómek bolmaıdy eken. Qazaqtyń bir ǵana dosy bar eken. Ol – óz qazaǵy eken dep).
Sonymen jyljyp jyl ótedi. Aıtylǵan merzimde Ábilpeıiz sultandy alyp, mol tartý-taralǵy kóterip qazaqtyń elshileri keledi.
Qaldan Seren óziniń Qosha Mergen degen bir bıiniń qyzyn Abylaıǵa áıeldikke beripti. Bul Qasym sultannyń sheshesi, Sarjan men Esengeldi, Kenesary men Naýryzbaıdyń ájesi Topysh edi. Sonymen elshiler Ábilpeıiz sultanmen qosh aıtysyp, Abylaıdy alyp elge qaıtady.
Jolda kele jatyp Abylaı birneshe mazar kezdeskende sol jerdi Kókbalaq tulparymen aınala shaýyp aıqaılap, sodan soń jerge etbetimen jatyp eńirep jylapty. Eshkim eshteńe demepti. Sebebi, bul Abylaıdyń eki júz nókeriniń jatqan jeri eken. Keıinnen Abylaı aıtty deıdi: «Kezinde qalmaqqa kóz jasymdy kórsetpeıin dep jylamaı ketip edim. Men úshin, meni qorǵap ólgen qaıran dostarym ıt-qusqa jem bolyp qala berdi. Mine, sol jerge kelgende solardy joqtap jylap edim», – dep.
Kúnderdiń kúninde Qaldan Seren jasy jetip óledi. Ákesiniń ornyna han bolǵan Syban Dorjy sol kúni-aq Ábilpeıiz sultandy janyndaǵy nókerlerimen eline qaıtaryp jiberipti. Qalmaq amanatqa alǵan adamdy neǵyp qaıtara qoıdy dep jurt qaıran qalǵanda, Abylaı aıtty deıdi: «Onyń qaıran qalatyn eshteńesi joq. Endi qalmaq búlinedi. Sondyqtan Syban Dorjy ákesi sııaqty aqyldy adam. Amanatta otyrǵan qazaqtyń tóresi bostan-bosqa ólmesin dep qaıtarǵan», – dep.
Sonymen qalmaq neshe jyl búlinip, aqyrynda Ámirsana men Dabashy degen eki hanzada Abylaıǵa qashyp kelipti. Kezinde Qaldan Seren: «Men ólgennen keıin jıenim Ámirsana basyna qıyn-qystaý kún týyp aldyńa kelse kómektes. Men bolmasam, myna noıandar seni óltiretin edi. Men seni ólimnen qutqardym. Endi sen de Ámirsanaǵa jaqsylyq qyl», – dep Abylaıdan sert alǵan eken. Abylaı eki hanzadany jaqsylap qarsy alady. Kóp uzamaı qalmaqtan elshiler kelip, qontaıshy Lama Dorjy saǵan sálem aıtty, qalmaqpen budan bylaı da bitimde bolam dese Ámirsana men Dabashyny, kisendep qaıtarsyn dep jatyr», – deıdi. Abylaı elshilerdi kúttirip qoıyp quryltaı shaqyrady. Búkil bıler men batyrlar: «Ámirsana men Dabashyny qalmaqqa bermeý kerek», – dep sheshim qabyldaıdy. Sol kúni Abylaı elshilerge quryltaıdyń sheshimin aıtady.
Qalmaqtyń bas elshisi: «Baıaǵyda qazaqtar kelip suraǵanda, biz seni qaıtaryp edik. Sonda qalmaqpen endi jaýlaspaımyn dep ant-sý iship attanyp ediń. Endi qontaıshynyń bir tilegin oryndaı almadyń. Bunyń ne? Qýlyǵyńa quryq boılamaıtyn qý ekensiń Abylaı», – depti. Abylaı: «Meniń elim qalmaqqa elshi jibergende, meni altyn taqqa otyrǵyzyp han qylý úshin surap aldy. Al sender qazaqty panalap kelgen Dabashy men Ámirsana hanzadanyń basyn alý úshin surap otyrsyńdar. Qazaq pana surap kelgen adamdy jaýǵa bermeıdi», – depti. Elshi: «Sonymen bitim aıaqtaldy. Endi soǵysamyz. Myna dalańdy qanǵa batyramyz», – deıdi. Abylaı: «Meniń aldymda turyp osylaı menmensip sóılegeniń úshin basyńdy alyp, qontaıshyńa sálemdeme qylyp jiberýge bolar edi, ıt qalmaq. Biraq biz musylmanbyz, syıynǵanymyz bir Alla. Bizdiń zańymyz elshini óltirýge tyıym salady. Sondyqtan janyń – olja, bar. Qontaıshyńa sálem aıt, turysatyn jerin aıtsyn», – deıdi.
Elshiler qaıtyp ketedi. Apta ótpeı-aq qalmaqtyń jer qaıysqan áskeri el shetine keledi. Shaıqas Aıakózdiń sol jaq jaǵalaýyndaǵy Naryn, Aqsháýli, Qońyrsháýli degen jerde bolypty.
Tamyzda bastalǵan soǵys qarasha men jeltoqsanǵa sozylypty. Qazaq pen qalmaq birin-biri ala almaı ábden qaljyrapty. Osy almaǵaıyp kúnderdiń birinde Abylaı óziniń ordasyna Dabashy men Ámirsanany shaqyrtady.
– Aıtyńdarshy, – depti Abylaı, – Lama Dorjynyń ordasynda qansha tóleńgiti bar?
– Qaldan Seren ákemizden qalǵan ádet boıynsha ordada únemi elý adam kúzetshi bolady, – depti Ámirsana. – Al qalǵan áskerdiń barlyǵy óziń kórip turǵandaı qazaqpen soǵysyp jatyr.
– Endi sóz tyńdańdar, – depti Abylaı. – Sender umytpasam eki júz nóker ertip keldińder. Men sony ózimnen kisi qosyp myń ásker qylyp bereıin. Ony Baıan batyr bastap barady. Joldy jaqsy biletin Maddaqııany qosyp beremin. Sender qasqyrjym soqpaqpen, el kózine túspeı júrip jońǵarǵa barasyńdar. Eger aıtqandaryńdaı Lama Dorjynyń ordasynda adam az bolsa joldaryńnyń bolǵany. Tipti, kóp bolsa da, qoryqpańdar. Meniń sarbazdarym naǵyz saıypqyran, saılaýyt ásker. Lama Dorjynyń ordasyn alasyńdar. Ary qaraı ne isteý kerek ekenin bilesińder.
Eki hanzada bir-birine qarap únsiz otyryp qalypty.
– Sender ne osy aıtqandy oryndaısyńdar, al bolmasa onda ómir boıy osylaı qýǵynda ótesińder, – deıdi Abylaı. – Biz qalmaqpen bitimde otyrmyz. Lama Dorjymen soǵysatyn eshqandaı jónimiz joq edi. Biz sender úshin qynaptan qylysh sýyrdyq.
– Jaraıdy, Abylaı, kelistik, – deıdi Ámirsana men Dabashy.
– Al, olaı bolsa, men sen ekeýińdi bılikke jetkizeıin dep otyrmyn, – deıdi Abylaı, – Endi sender de meniń bir tilegimdi oryndańdar.
– Aıtyńyz, han, – depti eki hanzada.
– Dabashy, seniń jasyń úlken, jol seniki, sondyqtan sen qalmaqqa han bolasyń, – deıdi Abylaı. – Al, Ámirsana, sen hannyń murageri – qalǵa bolasyń. Endigi áńgime bylaı, Dabashy. Taqqa otyryp búkil ulysqa bıligińdi ornatqannan keıin búkil qalmaqtyń áskerin keri qaıtaryp al, qazaqtyń dalasynan alyp ket.
– Qup, – deıdi Dabashy.
Sodan soń Abylaı ordaǵa Baıan batyr men Maddaqııany shaqyrtady.
– Baıan, Maddaqııa, – depti Abylaı eki batyryna qarap otyryp. – Men ekeýińdi bir qıyn jolǵa jumsaıyn dep otyrmyn. Ekeýiń bir myń qaraly áskerdi bastap jońǵarǵa attanasyń. Esterińde bolsyn, senderdi eshkim kórmeýi kerek. Ámirsana men Dabashy sendermen birge attanady. Sender Lama Dorjynyń ordasyn shaýyp, dereý basyn alasyńdar da qalmaqtyń taǵyna hanzada Dabashyny otyrǵyzasyńdar. Árıne, qıyn sharýa. Ekeýiń qaıtpaı qalýlaryń da múmkin. Soǵysta ne bolmaıdy deısiń. Biraq men ekeýińe kámil senemin. О́zime sengendeı senem. Sondyqtan basqa emes, ekeýińdi jumsap otyrmyn.
– Qup, han ıem, – deıdi eki batyr.
– Esterińde bolsyn, sender Ámirsana men Dabashyny kózdiń qarashyǵyndaı saqtańdar, – deıdi Abylaı. – Búkil qalmaq Dabashyny han dep moıyndaǵanda ǵana ekeýiń elge qaıtasyńdar.
Sonymen eki hanzadany ortaǵa alǵan myń ásker tún ishinde attanyp ketedi. Sol ketkennen seldiregen qazaqtyń jasaǵy aqpannyń aıaǵy, naýryzdyń basynda elge jetipti. Bul eki arada Naryn men Aıakózdiń boıynda taǵy qanshama qan tógiledi, Alashtyń talaı bozdaǵy sheıit bolady.
Úsik shalyp, bet-aýyzdary qaraıyp ketken Baıan men Maddaqııa kirip kelip, teri qaptyń aýzyn sheship Lama Dorjynyń basyn Abylaıdyń aldyna domalatyp tastaı salǵan desedi. Abylaı, kesir basty tulymynan kóterip, jumýly kózge qarap turyp: «E, Lama Dorjy, meniń qanymdy urttaý – armanyń edi. Aqyrynda óz basyńdy jutypsyń», – depti.
Batyrlardy qushaqtap alǵysyn aıtypty. Azdan soń jańa han Dabashydan kelgen qatqyl buıryq boıynsha búkil qalmaqtyń áskeri atys-shabysty toqtatyp, týlary jelbirep eline qaıtypty. Budan keıin qalmaqtyń basyna da nebir zobalań kelipti. Odan keıin ata jaý jer betinen joıylǵansha soǵystyń barlyǵy sol qalmaqtyń topyraǵynda ótipti. Abylaı bahadúr «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamanyń» qarymtasyn osylaı qaıtarǵan desedi.
Keıin hannyń atyn baǵatyn jylqyshy kelip:
– Han ıem, sizdiń Kókbalaq tulparyńyz óleıin dep jatyr, – degende, Abylaı, jeke tigýli úıde basyn soǵyp ómirmen qoshtasyp jatqan Kókbalaqtyń janyna kelip, basyn súıep, qamyǵyp:
– E, dúnıe, qalmaqqa tutqyn bolyp ketkenimde janymda Maddaqııa men osy Kókbalaq tulparym ǵana bolyp edi. Qıyn kúnderi, taǵdyrym qyl ústinde turǵanda, Kókbalaǵym basyn keýdeme qoıyp, oqyranyp dem berýshi edi, – dep kózine jas alǵan deıdi.
Erteńine hannyń tulparyn, bóreneden bıik alaý jaǵyp órtepti. Keıinnen Abylaı aıtty deıdi: «Sender kórdińder me, ot azaıǵanda Kókbalaqqa qanat bitip ornynan turdy. Sodan soń aspan qaq aıyrylyp baıaǵy meniń eki júz nókerim, kil qanatty at minip, ushyp kelip Kókbalaqty ózderimen birge ertip alyp ketti», – dep.
* * *
Iesi Abylaımen tutqynda birge bolǵan, odan soń tuıaǵynan ot shashyp talaı urys-soǵysqa kirgen Kókbalaq tulpar osyndaı ańyzdyq tulǵa. Keıinnen hannyń kúıshisi Baıjigit áıgili tulparǵa arnap kúı shyǵarypty. «Kókbalaq» dep atalatyn bul kúı qazaqtyń ishinde áli kúnge deıin tartylady.