Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Arǵyn Qasymjanov «tarıhı sana» degen uǵymdy bylaı dep túsindiredi: árbir jeke adam, tutas urpaqtyń tarıhty sezinýi, óziniń shyqqan tegin, ólkesin, halqyn, násilin, onyń rýhanı túp-tamyrlaryn, ótken tarıhı jolyn tanyp-bilýge umtylyp, sana-sezimniń oıanýy. Bul – óskendiktiń, rýhanı mádenıettiń joǵary satyǵa kóterilý belgisi. Osyǵan qarama-qarsy uǵym ol – máńgúrttik. Máńgúrttik – óz ultynyń rýhanı-tarıhı mańyzynan qashý, kúndelikti qulpyrmaly, konıýnktýralyq maqsattarǵa absolıýttik mán berý, ózgermeli kúndelikti modany betke ustap, ony aldyńǵy qatarǵa qoıý. О́tken zamandaǵy otarshyldyq qazaq halqyn es jııýǵa múmkindik bermeı, jyldar boıy «máńgúrttikke» ustap keldi.
Joǵaryda ǵalym aǵamyz aıtqandaı, otarshyldyqtyń eń ózekti tusy otarlanǵan, ıakı ezgige túsken halyqty qojaıyny, eń aldymen óziniń tarıhı sanasynan aıyrýǵa kúsh salady. Iаǵnı, ótken tegin bilmeıtin, bilgisi de kelmeıtin máńgúrtke aınaldyrady. Akademık Manash Qozybaev: «Bodan bolǵan eldiń sanasyn tusap, rýhanı quldyqqa qaraı ıkemdeý úshin qoldanylatyn eń tóte tásil – halyqty óz tarıhı jadynan aıyrý» depti.
Osylaı sananyń san qubylýynan qazaq sııaqty bodandyqtyń buǵaýynda bolǵan ulttar tarıhı damý úrdisindegi óziniń aqıqat bolmysyn paryqtaý qabiletinen aıyrylyp, sapalyq suryptaý men jetilip otyrý qabileti jansyzdandy. Asylyn aıaq asty etip, jasyqqa maldanatyn, jatqa jaltaqtaıtyn, etnostyq tanym men talǵamnyń dertti bolýy, ıaǵnı tarıhı sananyń sapasyzdanýyna ákelip soqty.
Demek árbir nárseniń ózegi bolatyny sııaqty biz sııaqty jańadan táýelsiz bolǵan halyq úshin tárbıeniń negizgi ózegi – tarıhı sana bolýy tıis. Iаkı, urpaǵyna tarıhı sanasyn qalyptastyra almaǵan halyqta bolashaq joq. О́ıtkeni óziniń ótkenin bilmegen urpaq, bolashaǵyna baǵdar jasaı almaıdy. Tamyrsyz aǵash sııaqty, japyraq jaıyp kóktemeıdi.
Qazir qandaı bir jıynǵa barsańyz, basqarýshy qazaq bir orysty kórse sonyń tilinde jıyndy bastaıdy. Ol adam ana tilin biledi. Endi nege jıyndy qazaqsha júrgizbeıdi? О́ıtkeni onda tarıhı sana joq. Osy oraıda tarıhı sana degenimiz tek qana til bilýmen ólshenbeıdi eken. Onda gendik tektiliktiń nyshany jatyr. Soǵan qaraǵanda, tarıhı sanasy óshken adam teksizdenedi. Onyń boıynda ıman, obal-saýap degennen jurnaq qalmaıdy. Qazirgi ulttyq sıpatqa aınalǵan satqyndyq, jemqorlyq, jaǵympazdyqtyń túp-tamyry osynda jatyr.
Budan qutylatyn jol bar ma? Bar, árıne. Ol úshin aldymen bastaýysh jáne orta bilim berý júıesin túbegeıli ózgertý kerek. Burynǵy otarlyq pıǵyldyń astary sińirilgen orta mektep oqýlyqtaryn joıyp, onyń ornyna ulttyq tanymdy tereń sińirgen oqý quraldaryn engizgen jón. Ol úshin aldymen osy salaǵa tereń mamandanǵan oqýlyq avtorlaryn daıyndaǵan durys. Demek, oqýlyq avtorlaryn daıyndaıtyn arnaıy ınstıtýt qajet.
