– Tilektes Isabaıuly, búginde azyq-túlik qaýipsizdigi jahandyq sıpatqa ıe bolýda. Osy oraıda qazaqstandyq ǵalymdardyń pikirleri qandaı?
– Damyǵan elderdiń tájirıbesine súıensek, aýyl sharýashylyǵynda paıdalanylatyn jerlerden mol ónim alýǵa bolady. Oǵan agrarlyq salany órkendetýdegi Batys Eýropa, AQSh, Avstralııa jetistikteri dálel bola alady. AQSh sońǵy 30 jyldyń ishinde aýylsharýashylyq ónimderin óndirý kólemin 1,6 esege ulǵaıtyp, oǵan jumsalatyn energııa qýatyn 2 ese tómendetti. Brazılııa eliniń azyq-túlik ónimderi men bıojanarmaıdy óndirýdegi jetistikteri kóp elge úlgi bolary sózsiz. Boljam boıynsha, ústimizdegi ǵasyrdyń orta tusyndaınnovasııalyq damýǵa sáıkes jer shary turǵyndarynyń 90 paıyzy azyq-túlikpen jaqsy qamtamasyz etilýi múmkin. Sondyqtan, biz de óz retimen ózge elderdiń ozyq tájirıbelerine negizdelgen agroónerkásip keshenin damytýdyń qazaqstandyq úlgisin qalyptastyrýymyz qajet.
Qazaqstannyń jer kólemi jaǵynan álem elderiniń ishinde 9-shy orynda turýy onyń aýyl sharýashylyǵyn damytýda zor múmkindikter ıesi ekendigin kórsetedi. AО́K el ekonomıkasynyń jetekshi salasyna aınalyp keledi. Bul rette Qazaqstan azyq-túlikpen ózin-ózi tolyq qamtamasyz ete alatyn irgeli memleketter sanatyna enip otyr. EýrAzEQ-taǵy bes memleket arasynda júrgizilgen reıtıngtik baǵamdaý nátıjesinde elimizdiń negizgi aýylsharýashylyq ónimderin óndirýden 0,98 ındekspen 2-shi orynda bolýy sonyń dáleli.
– Azyq-túlik qaýipsizdigi salasynda ǵalamdyq túıtkilder bar ekenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Sol jaǵymsyz qubylystar bizdi de aınalyp ótpesi belgili. Bul rette Qazaqstandaǵy azyq-túlik máselesi qanshalyqty kúrdeli?
– Problema bárimizge ortaq desek te, Qazaqstanǵa jalpy azyq-túlik zárýligi tónip turǵan joq. Tipti, eń qolaısyz qýańshylyq jyldardyń ózinde elimiz negizgi taǵam ónimderi boıynsha ishki suranysty qamtamasyz ete alady. Negizi, azyq-túlik qaýipsizdigi jaǵdaıy aldymen astyq óndirisi men onyń qor kólemi boıynsha baǵalanady. Bul jóninde respýblıkamyz ózine óte senimdi elder qataryna jatady. Statıstıka agenttiginiń málimetterine júginsek, ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda astyq qory 10 mln. tonnadan astam boldy. Qýańshylyq bola qalǵan jaǵdaıda memlekettik jáne sharýashylyq sýbektileri der kezinde beıimdelip, ıkemdi sharalardy ilkimdi júrgizýleri kerek. Bul úshin agrarlyq ǵylymnyń seleksııalyq, tehnologııalyq jáne basqa da baǵyttaryndaǵy usynystary men aýyl sharýashylyǵyn tabıǵattyń qolaısyz jaǵdaılarynan qorǵaıtyn amal-sharalary barshylyq.
Ǵalymdar Qazaqstannyń ishki suranysyna qajetti azyq-túlik kóleminen 3 ese kóp ónim óndire alatyn áleýetiniń bar ekenin dáleldep keledi. Sarapshylar Qazaqstandy mal jáne egin sharýashylyqtary ónimderin óndirýde úlken áleýeti bar álemdegi bes eldiń qataryna kirgizedi. Elimizdegi 187 mln. gektar jaıylymdyq jer mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy mol múmkindikter negizi.
– Qazirgi ýaqytta biz úlken múmkindikterimizdi barynsha tolyq paıdalanyp otyrmyz deı alamyz ba?
– Aýyl sharýashylyǵynda tabıǵı jáne basqa resýrstardy tolyq paıdalana alyp otyrmyz deýge áli erterek. Ekonomıkalyq qaǵıdalarǵa súıensek, kásipkerliktiń damýyna múmkinshilik qalyptastyratyn qolaıly makroekonomıkalyq orta kerektigi aqıqat. Osy ortany qalyptastyratyn tetikter: salyq jáne saqtandyrý júıesi, nesıelik saıasat, baǵany memlekettik retteý men kásipkerlikti memlekettik qoldaý. Osy tetikterdi daıyndap, engizýde jiberilgen kemshilikter aýyl sharýashylyǵynda kásipkerliktiń damýyna qolaıly jaǵdaı qalyptastyrmaı, ony tejep keldi.
Aýylsharýashylyq kásipkerleri ónimderin naryqtyq baǵamen satýǵa qol jetkize almaı, osy ýaqytqa deıin arada júrgen alyp-satarlarǵa táýeldi. Tabystarynyń aýqymdy kólemin solar ıelenýde. Bank júıesiniń nesıege qosatyn paıyzdyq júktemesiniń joǵarylyǵy aýylsharýashylyq óndirisinde qalyptasqan qolaısyzdyqty ulǵaıta túsýde. Osylardyń saldarynan aýyl sharýashylyǵy óndiris tıimdiligi tómen jáne ınvestısııaǵa tartymsyz sıpatqa ıe bolýda. Aýyl eńbekkeri energetıkalyq resýrstar, qajetti qural-qondyrǵylarmen nashar jaraqtanǵan. Qoldanylatyn negizgi qorlar men tehnologııanyń deni eskirgen. Ǵylym jańalyqtary aýyldyq óndiriske aýqymdy kólemde engizile bermeıdi.
Biraq osy keleńsizdikterdiń bárin esepke alyp, memleket osy problemalardy kezeń-kezeńimen rettep, aýyl sharýashylyǵyna qolaıly jaǵdaılar jasaýda. Qazirgi kezde ekonomıkany jańǵyrtý júzege asyrylýda. Elbasy Úkimetke naqty mindetter júktep otyr. Arnaıy qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamada aýyldy órkendetýge, onyń óndiristik jáne áleýmettik ınfraqurylymyn jaqsartýǵa aıryqsha kóńil bólinip, aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa, el aımaqtaryn jaqsartýǵa qomaqty qarjy jáne materıaldyq resýrstar bólý qarastyryldy. Qabyldanǵan «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynda Prezıdent Joldaýyndaǵy basym baǵytty júzege asyrý úshin 2020 jylǵa qaraı aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý kólemin 4,5 esege ulǵaıtý kózdelgen. Prezıdenttiń atalǵan Joldaýyndaǵy áleýmettik saıasattyń jańa qaǵıdalary aýyl turǵyndaryn da tolyq qamtıdy jáne jan-jaqty qoldaıdy. Bul qazirgi agrarlyq saıasattaǵy belgilengen jańa jol, nátıjege jetýdegi negizgi kilt.
– Agrarlyq salanyń bilikti mamany retinde el turǵyndarynyń azyq-túlikpen qamtamasyz etilýin qalaı baǵalaısyz?
– Búginde elimizdiń qaı óńirinde bolmasyn halyq qajetti azyq-túlikten taryǵyp otyrǵan joq. Biraq másele qajetti ónim men taýardyń jetkilikti bolyp turǵanynda ǵana emes. Olardy satyp alýǵa kez kelgen tutynýshynyń shamasy kele me? Usynys satyp alýshy múmkindiginen áldeqaıda asyp otyr. Tolyqqandy taǵam satyp alyp, tutynýǵa zeınetkerlerdiń, tómen jalaqyly eńbekkerler men memlekettik qyzmetkerlerdiń, jumyssyzdardyń múmkindikteri shekteýli.
Statıstıkaǵa júginsek, sheteldik jemister ishki rynokta 60-70 paıyz, qus etteri 60 paıyzdan astam, ósimdik maıy 40 paıyzdan astam, óńdelgen sút ónimderi 60 paıyzǵa deıin, qalbyrdaǵy jemister men kókónister 60-tan 90 paıyzǵa deıin syrttan ákelinedi eken. Taǵamdardyń atalǵan túrleri boıynsha shetelderge táýeldimiz. Osyǵan baılanysty memleket Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine jańa baý-baqsha men júzimder otyrǵyzý, iri jylyjaı kombınattaryn, sút óndirý keshenderin, qaıta óńdeý óndiristerin salý tapsyrmasyn júktep otyr. Olar keleshekte azyq-túlikten tapshy taýarlardyń ornyn toltyrady. Statıstıka agenttiginiń málimetteri boıynsha, taǵam baǵalarynyń ósý ındeksi halyqtyń ortasha tabysynyń ósý qarqynynan joǵary. Bul da el turǵyndarynyń azyq-túlikti tutyný múmkindikterin shekteıdi.
– Qarap otyrsaq, agrarlyq salany damytý maqsatynda memleket aıqyndap bergen baǵyt-baǵdar bar. Jalpy, belgilengen bıik mejege kóterilý úshin aldymen ne isteý kerek?
– Birinshiden, aýyl sharýashylyǵyn keń kólemde tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jańǵyrtýdy júzege asyrý kerek. Ekinshi – salany bilikti mamandarmen qamtamasyz etý. Úshinshi – álemdik jetistikterdi paıdalana otyryp, otandyq agrarlyq ǵylymdy barynsha damytý.
Erekshe kóńil aýdaratyn másele – aýyl sharýashylyǵyn keń kólemdi jańǵyrtý. Ony iske asyrýda basshylyqqa alynatyn qaǵıda, jańa ekonomıkalyq baǵyttyń qozǵaýshy kúshi kásipkerlikti qoldap, onyń tıimdi nysandaryn damytý. Olarda óndiris jańa tehnıka men tehnologııany paıdalanýǵa negizdelýi tıis. Bul agrarlyq sektordyń básekelestik qabiletin kóterýdiń basty sharty. Sondyqtan da Elbasynyń qoıǵan talaby – óndiristi jańa agrotehnologııany paıdalanýǵa negizdelgen orta jáne iri taýarly aýylsharýashylyq kásiporyndaryn qurýdy yntalandyratyn zańnamalyq jáne ekonomıkalyq júıeni jasaý. Buǵan qosa shaǵyn jáne orta bıznesti biriktiretin, sharýalardy kooperasııaǵa jumyldyratyn ári olardyń jańa jaǵdaıda utymdy jumys istep ketýine qoldaý kórsetý júıelerin qurý tapsyryldy. Osy oraıda biz alǵa jyljý úshin aýyl sharýashylyǵyn irilendirýdi jalǵastyra berýimiz kerek. Sondyqtan otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý tetikterin jetildirý men olardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalardy qabyldaýda, bizdiń elimizdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kiretini eskerilip, ashyq ekonomıkada otandyq kásipkerliktiń turaqty jáne ınnovasııalyq damýyna qolaıly jaǵdaı jasaý basshylyqqa alynýy kerek.
Búginde aýyl sharýashylyǵyna tıimdi agrohımııalyq qyzmet kórsetý, sýmen qamtamasyz etý ınfraqurylymyn, fıtosanıtarlyq jáne veterınarlyq qaýipsizdik júıesin damytý kózdelgen. Qazaqstannyń álemdik rynokta úlken suranysqa ıe organıkalyq ekologııalyq taza aýylsharýashylyq ónimderin óndirýge jáne eksporttaýǵa zor múmkindikteri bar. Mal sharýashylyǵynda maldyń joǵary ónimdilik áleýetin paıdalaný, joǵary qońdylyqqa jetkizý, azyqtandyrýdyń jańa tıimdi júıesin jasaý, mal jaıylymdaryn qalpyna keltirý, jaıylymdardy sýlandyrý ınfraqurylymdaryn qaıta qurýdy júzege asyrý máseleleri alda tur.
Kórip otyrsyzdar, azyq-túlik salasy shyn máninde bolashaqta keleshegi zor ınnovasııalyq klasterge aınalyp otyr. Osy baǵyttaǵy jumystardy iske asyrý barysynda basty salmaq agrarlyq ǵylymǵa túsetini belgili. О́ıtkeni, ǵylymmen ushtasqan óndiris qana nátıjeli jemis beretini sózsiz. Osy oraıda Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti atalǵan salanyń bolashaq mamandaryn daıarlaý isine asqan jaýapkershilikpen qarap otyr degim keledi.
– DSU jaǵdaıynda elimizdiń shetke shyǵaratyn jáne shetten keletin azyq-túliktiń tikeleı adam ómirine áser etetin sapasy mańyzdy ról atqarady. Osyǵan oraı Qazaqstan-Japonııa ınnovasııalyq ortalyǵynyń damý keleshegi jáne Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń bazasynda AО́K ónimderiniń qaýipsizdigi jáne sapasyn baǵalaý ulttyq ortalyǵynyń qurylýy týraly aıtyp berseńiz?
– Ortalyqty qurý tarıhy 2009 jyly 23 qyrkúıekte Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde ótkizilgen «Azyq-túlik qaýipsizdigi jáne qorshaǵan ortany qorǵaý problemalary» atty Qazaqstan-Japonııa birlesken konferensııasynan bastaý alady. Onyń qorytyndysy boıynsha ýnıversıtet pen Japonııanyń JEOL jáne SHIMADZU kompanııalary arasynda yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Qujatta japon tarapynan usynylǵan qazirgi zamanaýı taldaý jabdyǵyn edáýir jeńildikpen beretin nıetteri tirkelgen. 2010 jyldyń qyrkúıeginde Qazaqstan-Japonııa ınnovasııalyq jobasy iske qosylyp, ýnıversıtettiń 80 jyldyǵyna baılanysty Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ýnıversıtetke kelgen kezinde resmı túrde ashyldy.
Qazaqstan-Japonııa ınnovasııalyq ortalyǵynyń qazirgi zamanaýı jabdyqtary kez kelgen ósimdik jáne janýarlar ónimderiniń sapasyn tez jáne joǵary deńgeıde baǵalaıdy. Ortalyq zerthanalarynda AО́K ónimderiniń sapasy men qaýipsizdigi 300-den astam kórsetkishter boıynsha anyqtalady. Mysaly, transgendik ónimder, jasyryn vırýstar, ósimdikter men maldardaǵy óte qaýipti indetter, aýyr metaldar, jáne t.b. Demek, ónimder sapasynyń saraptamalyq baǵasyn álemdik deńgeıde baǵalaýǵa qol jetkizip otyrmyz.
– Al endi aýyl sharýashylyǵyn ınnovasııalyq damytý baǵyttary týraly ne aıtar edińiz?
– Búgingi álem jańa tehnologııalardy keń kólemde, óte jyldam ıgerýde. Innovasııalyq damýdyń balamasy joq. Onyń mánin ashýǵa toqtalmaı-aq, keıbir baǵyttaryn ataıyn. Agroónerkásiptik sektordy damytýdyń basty vektorlarynyń biri – resýrstardy únemdeý. Resýrsty únemdeý tehnologııasy – aýyl sharýashylyǵyn ındýstrııalyq ádispen júrgizýdiń balamasy. Osy tehnologııalar qorshaǵan ortaǵa antropogendik júktemeni tómendetýge múmkindik beredi jáne tájirıbelik turǵydan dáleldengendeı, óndiris shyǵynyn tómendetip, daqyl ónimdiligin arttyrady.
Aýyl sharýashylyǵy men agrarlyq ǵylymnyń taǵy bir jańa baǵyty bıotehnologııany damytý, agrarlyq landshafty aspannan barlap, zertteý arqyly ǵaryshtyq ınnovasııany paıdalaný osy kúngi ózekti máseleler. Sonymen qatar, hımııalyq tyńaıtqyshtardy jáne hımııalyq preparattardy qoldanbaı organıkalyq egis sharýashylyǵyn júrgizý arqyly óndiriletin ekologııalyq taza ónimderge suranys artýda. Osy baǵyttaǵy ǵylymı usynystardy meńgerý úshin mamandarǵa jańa deńgeıdegi bilim jáne biliktilik qajet. Bizdiń ýnıversıtet bul baǵytta ǵylym jetistikterin oqý baǵdarlamalaryna engizdi. Stýdentterge jańa tehnologııalardy meńgerýdiń tájirıbelik daǵdylaryn qalyptastyrýdamyz. Sonymen qatar, ǵylym-bilim ınfraqurylymyn ári qaraı damytý baǵytynda belsendi jumystar atqarylýda.
– Agrarlyq salaǵa bilikti kadr aýadaı qajet desek, solardy daıarlaıtyn joǵary oqý ornynyń búgingi basymdyqtary qandaı?
– Bizdiń negizgi mindetimiz – joǵary bilikti mamandar daıarlaý. Ýnıversıtet respýblıka boıynsha aldyńǵy qatarda úsh satyly (bakalavr, magıstr, PhD doktor) mamandar daıarlaý júıesin tabysty iske asyryp keledi. Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti álemdegi 300 joǵary oqý oryndaryn qamtyǵan Jahandyq konsorsıýmnyń múshesi. Álemniń 50 iri ýnıversıtetterimen, Eýropanyń, Soltústik Amerıkanyń jáne Azııanyń agrarlyq ǵylymı ortalyqtarymen turaqty baılanys qalyptastyrdy.
Qazirgi kezde ýnıversıtettiń jańa damý strategııasy bekitildi. Onda ýnıversıtettiń maqsaty retinde álemdegi ozyq ýnıversıtetterdiń qatarynan oryn alý belgilengen. Ýnıversıtetimiz ulttyq zertteý ýnıversıteti qataryna ótýge kiristi. Búgingi kúni ınnovasııalyq ýnıversıtet mártebesine ıe boldyq. Ýnıversıtet ujymynyń qyzmeti bilim men ǵylym salasynda ómir talabyna saı bıik deńgeıge kóterilýge jumyldyrylǵan.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
