Qala turǵyndarynyń úreıin ushyryp, tún uıqysynyń qutyn qashyrǵan tártip buzýshylardyń oqys áreketiniń sebebin qalaı túsinýge bolady? Osydan bir jyldan astam ýaqyt buryn mánerlep syrǵanaýshy Denıs Tenniń taltústegi ólimi de qoǵamdy dúr silkindirgen oqıǵa bolǵan edi. Alaıda aı men kúnniń amanynda Almatydaı ásem shaharda oqys oqıǵaǵa tap bolý eshkimdi tańǵaldyrmaıtyn jaǵdaıǵa aınalyp bara jatqandaı. «Al mundaı iri quqyq buzýshylyq áreketterdiń aldyn alý maqsatynda tıisti oryndar ne istep otyr? Almaty qaýipsiz qala bola ala ma? Qoǵamdy izgilendirýge baǵyttalǵan qandaı qadamdar bar?» degen suraqtarǵa jaýap izdegen edik. Osy oraıda qaladaǵy qoǵamdyq tártipti jiti baqylaýda ustap otyrǵan Ishki ister departamenti baspasóz qyzmetiniń málimetterine súıensek, tıisti organnyń keshendi júrgizgen sharalary nátıjesinde ońtústik shahardaǵy qylmys aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy jartysynda 0,3 paıyzǵa tómendegen. Onyń ishinde páter tonaý – 2,5, qalta urlyǵy 3,4 esege deıin, al uıaly telefondardy urlaý – 48, bopsalaý – 43, buzaqylyq 25 paıyzǵa azaıǵan. Jyldyń basynan bergi aralyqta 172 qylmystyq toptyń áreketi áshkerelengen.
«Qaýipsiz aýla» qanatqaqty jobasy boıynsha qala aýdandaryndaǵy kópqabatty jáne jeke turǵyn úı aýlalary beınekameralar kómegimen baqylanyp, nátıjesinde 500-den astam qylmystyń beti ashylyp, on myńnan astam quqyq buzýshylyq anyqtalǵan. Bul kúnde qalada qoǵamdyq tártiptiń saqtalýy, jol qozǵalysynyń qaýipsizdigin qadaǵalaý men quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýda 100 myńǵa jýyq beınekameralardyń múmkindigi paıdalanylýda.
Byltyrǵy saraptama nátıjesi kórsetkendeı, oqys oqıǵalardyń basym kópshiligi klýb, dámhana, meıramhana sııaqty jıyrmadan astam ǵımarattyń mańynda oryn alǵan ári «102» qyzmetine túsken myńnan astam qońyraýdyń segiz júzge jýyǵy tóbeles, qoǵamdyq tártipti buzýmen tikeleı baılanysty bolǵan. Búginde mundaı ortalyqtardyń qojaıyndarymen ruqsat etilgen kúzetti paıdalaný máselesi sheshilip, ǵımarattyń ishinde de, syrtynda da «jedel núktesi» bar baqylaý kameralary ornatylǵan. Al adamdar kóp shoǵyrlanǵan oryndardaǵy beınemonıtorıng júıesindegi myńdaǵan baqylaý kameralary dáldigimen erekshelenedi ári ondaǵy aqparat birden IID jedel basqarý ortalyǵyna túsip otyrady.
Qaýipsizdigin kúsheıtýge baǵyttalǵan keshendi sharalar júzege asyp otyrǵanymen de qalada quqyq buzýshylyq derekteri tolastar emes. Osy oraıda Almaty qalasynyń Qoǵamdyq keńes múshesi Nurlan Jazylbekov ońtústik astanada adamdardy kólikpen qasaqana qaǵý oqıǵasynyń sebepterin azamattardyń qoǵamdyq tártipti saqtaýdaǵy mádenıetiniń tómendigimen túsindiredi. Sońǵy jyldarda jurtshylyqtyń, ásirese jastardyń mádenıet deńgeıiniń tómendep ketýi qoǵamda kereǵar jaıttardyń oryn alýyna soqtyryp otyr. Qoǵamdyq oryndarda tártiptiń, tazalyqtyń joqtyǵyn jıi kórýge bolady. Tipten, naqty erejesi bola tura, jolǵa talasqan júrgizýshilerdiń eregesip qalatyn sátteri de az emes. Búginde turǵyndar ózderi turatyn qalanyń, tipten kósheniń tazalyǵyna, sondaı-aq qarym-qatynas jasaýdaǵy mádenıetiniń deńgeıinen uıalatyn jaǵdaıǵa jettik, deıdi sarapshy. Qazirgi kezde quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý maqsatynda qalanyń Qoǵamdyq keńesi tarapynan Ishki ister mınıstrligine birqatar usynystar daıyndalǵan. Sondaı-aq jergilikti polısııa qyzmetimen, onyń ishinde mıgrasııa, týrıstik polısııamen birlesip azamattardyń qaýipsizdigine baılanysty qadamdar qolǵa alynypty. Quqyq buzýshylyq áreketterdi qoǵamdaǵy ıdeologııa, patrıotızm, tárbıe jumysynyń tómendigimen baılanystyrǵan Nurlan Jazylbekov qazirgi kezde Qoǵamdyq keńes Jastar jyly aıasynda elimizdegi joǵary oqý oryndaryndaǵy zań fakýltetteriniń stýdentterin qoǵamdyq jumysqa tartýǵa basymdyq berilgenin jetkizdi. Sondaı-aq sarapshy tártip buzýshylar úshin jazalaý túrleri men aıyppul mólsheri kúsheıtilgenimen, jekelegen azamattardyń mádenı deńgeıi kóterilmeı quqyq buzý derekteri oryn ala beretinin aıtady.
Qaladaǵy quqyq buzý áreketteriniń saldaryn tárbıe, mádenıet ári jumyssyzdyq máselesimen baılanystyrǵan Qoǵamdyq keńestiń taǵy bir múshesi Qazybek Shaıhtyń aıtýynsha, turǵyndar qaýipsizdigin kúsheıtýde ekonomıkalyq qaýymdastyqtar qurý tájirıbesi mańyzdy. Halyqaralyq sarapshylar búginde kooperatıvterdi kedeıshilikpen kúrestegi jáne azamattardy jumysqa tartýdaǵy basymdyq retinde qarastyrady. «BUU Bas assambleıasynyń 2009 jylǵy rezolıýsııasynda kooperatıvter róliniń áleýmettik yqpaldastyqtaǵy, sondaı-aq kedeıshilikpen kúrestegi mańyzy týraly aıtylǵan. International Co-operative Alliance derekteri boıynsha 2010 jyldardyń ózinde kooperatıv qozǵalystaryna 700 mln adam tartylǵan. Sondyqtan Qazaqstan azamattarynyń dáýletti turmysyn qamtamasyz etýde ekonomıkalyq qaýymdastyqtarǵa birigýdiń yqpaly zor», – deıdi sarapshy. – Al mundaı qaýymdastyqtar erikti túrde belgili bir máselelerdi birigip sheship, maqsattary men múddelerin turǵylyqty jerdiń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttaýymen erekshelenedi. Ulybrıtanııa men Germanııada sonaý 1860-1880 jyldarda kooperatıvter odaqtarǵa birigip jatqan tusta Italııa, Fransııa, Shveısarııa, Belgııa elderinde de paıda bola bastaǵan. 1980-jyldardyń aıaǵyna qaraı kooperasııa músheleriniń sany Eýropada 2 mln-ǵa jetken. Al keńestik kezeńdegi Jańa ekonomıkalyq saıasat kezeńinde kooperatıvter tutyný taýarlaryn óndirip, keńestik memleket ekonomıkasynyń damýyna yqpal etkeni belgili.
Kooperatıvter qurý máselesin dúnıejúzilik ekonomıka álippesin meńgergen ekonomıst-ǵalym Orazáli Sábden de quptaıtynyn aıtady. Kooperatıvter qurýdyń ereksheligine toqtalyp, el azamattaryn ekonomıkamen tyǵyz baılanystyratyn kezdiń kelgenin aıtqan ǵalym Skandınavııa elderinde 30-40 adamnan turatyn úkimettik emes uıymdar jergilikti máselelerdi sheship, memlekettik organdardan naqty jumys talap etýdegi tájirıbesi qazaqstandyqtar úshin tıimdi deıdi.
«The Economist» derekteri boıynsha, 2025 jylǵa qaraı Almaty jańa tehnologııalar men bilikti mamandardy tartý boıynsha álemdegi básekege qabiletti júz qalanyń quramyna enetin bolady. «Mercer» ómir sapasynyń negizinde Almaty 230 qalanyń arasynan 175-oryndy, al «Economist Intelligence Unit» ómir sapasy ındeksinde 140 megapolıstiń arasynan 100-oryndy ıelenip otyr. Sondaı-aq Almatyda búginde «Aqyldy qala» jobasynyń júzege asyp jatqany belgili. Ári qalanyń 2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynda jaıly qala, qaýipsiz qala, áleýmettik baǵyttalǵan qala sııaqty basymdyqtardy eskere otyryp, kóshelerde oryn alǵan qylmystardyń úlesi 31 paıyzǵa, jol-kólik apatynyń saldaryn 100 adamǵa shaqqanda 2,3 jaǵdaıǵa deıin, kámelettik jasqa tolmaǵandar jasaǵan qylmystardyń úles sanyn 1,7 paıyzǵa deıin tómendetý qarastyrylǵan. Iаǵnı, joǵaryda keltirilgen málimetterge súıene otyryp, búgingi qoǵam el damýyna yqpal etetin áleýmettik ınstıtýttar men qoǵamdastyqtardyń, sondaı-aq jekelegen adamdardyń qoldaýyna muqtaj ekenin kóremiz.
ALMATY
