«Astana prosesi», Jeneva kelissózderi, kepilger memleketter basshylarynyń ortaq kelisimge umtylysy, osy túıtkilge tikeleı qatysty basqa da saıası bastamalar Sırııa daǵdarysynyń ekpinin birshama tómendetti. Desek te, áli de bul baǵytta aýqymdy sharalardyń qolǵa alynýy asa qajet ekenin ýaqyttyń ózi kórsetip otyr. Osy oraıda «Sırııa kıkiljińin sheshý isinde aldaǵy kezeńde álemdik qoǵamdastyq, onyń ishinde Sırııa úkimeti men eldegi oppozısııalyq kúshter, qatysýshy memleketter men halyqaralyq uıymdar tarapynan qandaı saıası júris, izgilikti qadam jasalmaq?» degen mazmundaǵy suraq týyndaıtyny sózsiz.
Bul saýalǵa ázirge mardymdy jaýap tabylmaǵanymen, kóńilge jylylyq uıalatatyn, ortaq mámilege kelýge barynsha tyrysý nıeti qylań bergendeı. Bul úmitke toly izgi nıettiń týyndaýyna Sırııanyń jańadan qurylǵan Konstıtýsııalyq komıteti túrtki bolyp otyr.
Atalǵan Konstıtýsııalyq komıtettiń jasaqtalýy Sırııa úkimeti men oppozısııalyq kúshter ókilderinen quralǵan kelissóz komıssııasynyń kelisimi nátıjesinde múmkin boldy. Degenmen qos taraptyń osyndaı ortaq sheshimge kelýine Birikken Ulttar Uıymynyń, qatysýshy elderdiń, «Astana prosesiniń» kepilger memleketteri – Túrkııa, Reseı, Irannyń qoldaý bildirgenin aıta ketýimiz kerek. Máselen, joǵaryda atalǵan úsh memlekettiń dıplomattary Sırııa Konstıtýsııalyq komıtetiniń músheligine úmitkerlerdi anyqtaý úshin aýqymdy jumystar júrgizgen.
Endi Sırııanyń jańadan qurylǵan Konstıtýsııalyq komıteti jóninde az-kem toqtala keteıik.
BUU Qaýipsizdik Keńesiniń osy jyldyń 30 qyrkúıeginde ótken otyrysynda belgili bolǵandaı, sırııalyq Konstıtýsııalyq komıtet aldaǵy 30 qazannan bastap óz jumysyn bastamaq. BUU-nyń Sırııa jónindegi arnaıy ókili Geır Pedersenniń aıtýynsha, Sırııa konstıtýsııasyn ázirleýge arnalǵan bul jańa qurylymǵa eki adam teń tóraǵalyq etedi – biri Sırııa úkimetiniń, ekinshisi oppozısııa ókili. Komıtet quramyna úkimet saılaǵan 50 kandıdat, oppozısııanyń 50 múshesi jáne túrli dinı jáne etnos ókilderinen turatyn taǵy 50 belsendi azamat engen. Komıtet músheleriniń 30 paıyzy áıelder kórinedi.
BUU-nyń ókili Geır Pedersen Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda Konstıtýsııalyq komıtetti qurý qadamyn el úkimeti men oppozısııa arasyndaǵy alǵashqy mańyzdy saıası oqıǵa dep baǵalady. «Bir sátke oılanyp, osy kelisimniń mańyzdylyǵyn túsinýge tyrysaıyq. Bul – úkimet pen oppozısııa arasyndaǵy alǵashqy naqty saıası kelisim, bul 2254 qarardyń negizgi tarmaqtaryn – jańa konstıtýsııa jobasyn ázirleý tártibin bekitýge múmkindik beredi», dedi ol. Onyń pikirinshe, bul kelisim Sırııadaǵy saıası proseske jol ashady.
Sondaı-aq BUU ókili G.Pedersen Sırııanyń syrtqy ister mınıstri Ýálıd Mýallemge jáne oppozısııalyq Sırııa kelissóz komıssııasynyń jetekshisi Naser Harırıge yntymaqtastyq úshin alǵys bildire kelip: «Men Reseı, Túrkııa jáne Iran elderine osy kelisimdi túzýge kómekteskenderi úshin erekshe alǵys aıtamyn», dedi.
BUU QK otyrysynan taraǵan aqparattarǵa qaraǵanda, komıtettiń quramynda 45 adamnan turatyn kishi komıtet jumys isteıdi. Úkimet pen oppozısııanyń jáne azamattyq qoǵamnyń árqaısysynan 15 adamnan engen bul kishi komıtet konstıtýsııa baptarynyń nusqalaryn daıyndaıdy. Bul nusqalardy qabyldaý úshin Konstıtýsııalyq komıtet músheleriniń 75 paıyzy qoldap daýys berýi qajet.
G.Pedersen QK otyrysynda Sırııanyń bolashaq konstıtýsııasynyń jobasyn syrtqy oıynshylardyń qatysýynsyz tek sırııalyqtar ázirleýi kerek ekenin, buǵan BUU barlyq múmkindikti jasaıtynyn jetkize kelip, «Sırııanyń bolashaq konstıtýsııasy tek sırııalyqtarǵa ǵana tıesili», dedi.
Otyrysta AQSh-tyń BUU-daǵy elshisi Kellı Kraft AQSh-tan basqa Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Iordanııa jáne Saýd Arabııasy, sondaı-aq Reseı men Túrkııaǵa, sondaı-aq BUU-nyń Sırııa jónindegi arnaıy ókili G.Pedersenge Konstıtýsııalyq komıtetti qurýǵa kómekteskeni úshin rızashylyǵyn bildirdi. «Komıtettiń qurylýy mańyzdy tarıhı oqıǵa, bul Sırııadaǵy daǵdarysty saıası úderis aıasynda sheshýge baǵyttalǵan alǵashqy qadam», dedi K.Kraft.
AQSh elshisi, sonymen birge Sırııa qaqtyǵysyndaǵy Irannyń róline teris baǵa berdi jáne eldegi túıtkildi sheshýge baǵyttalǵan kúsh-jigerge «izgi nıet» kórsetýden dáıekti túrde bas tartyp otyrǵanyn basa aıtty. «Eger Iran 2254 qararǵa sáıkes saıası proseske shyn nıetpen úles qosqysy kelse, onda ol Sırııany tastap, sodyrlary men olarǵa qosylǵandardyń barlyǵyn elden dereý shyǵaryp jiberer edi», dedi.
Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda sóılegen Reseı Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Sergeı Vershının: «Biz sırııalyq daǵdarysty ádiletti retteý jolynda alǵa jyljý úshin naqty jaǵdaılar jasaldy dep qanaǵat ete alamyz», dedi. S.Vershının Konstıtýsııalyq komıtettiń qurylýyn búkil halyqaralyq qoǵamdastyq úshin úlken jetistik dep atady. Ol bul bastamany ıgi istiń sońy emes, basy ǵana ekenin jetkize otyryp, «Reseı Konstıtýsııalyq komıtettiń sátti iske qosylýyna jáne turaqty qyzmetine yqpal etý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaıdy. Túrkııa men Irannyń qurmetti ókilderinen tıisti kepildemeler alyndy», dedi.
Reseılik dıplomat, sonymen birge AQSh elshisiniń Iran týraly pikirine jaýap berdi. «Maǵan bul sózderdiń jalpy osy zalda aıtqany birtúrli bolyp kórinedi. Iran «Astana prosesiniń» kepilger memleketteriniń biri retinde Sırııadaǵy terrorızmdi jeńý úshin kóp jumys istedi. «Shaǵyn top» dep atalatyn keıbir Batys qatysýshylary saıası prosesti bastaý jáne oǵan jaǵdaı jasaý úshin ne istegenderin eske túsirý qıyn».
Qoryta aıtqanda, Sırııanyń jańadan qurylǵan Konstıtýsııalyq komıteti 30 qazannan bastap óz qyzmetine kirispek. Alaıda Konstıtýsııalyq komıtettiń qurylýy Sırııanyń barlyq máseleleri sheshildi degendi bildirmeıtinin, onyń eldegi janjaldyń rettelýine tolyq kepildik bermeıtinin eskerýimiz kerek. Degenmen onyń júıeli jumys istep, Sırııada turaqtylyq, kelisim, beıbitshilik ornatýǵa negiz qalaıtyn bastamalar kóterip, eldiń jańa konstıtýsııasyn qalyptastyrý jolynda qandaı nátıjege qol jetkizedi degen senim bar. Biraq bárine ýaqyt degen alyp tórelik jasaıtyny belgili.
Ázirge Sırııada zorlyq-zombylyq azaıǵan joq, terrorıstik toptar óz is-áreketterin jalǵastyryp jatyr. Idlıbtegi jaǵdaı aýyr.
