Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bul qomaqty san memlekettiń syrtqy ımıdjine jumys isteıtin fılmder qatarynyń kóptigin bildire me, álde alańdaı-tyndaı ahýalǵa jetken joqpyz dep kóńil toǵaıtýǵa shaqyra ma, ol jaǵyn kesip aıtý qıyn.
Belgilisi, qazaq elin jaǵymsyz maǵynada kórsetetin fılmderdiń jyl ótken saıyn artyp kele jatqany jáne ol týraly bári biledi, biraq biz úshin bárinen de tıimdisi úndemeý bolǵandyqtan, eshkim ony jarııa jasamaıdy. Alǵash 1994 jyly asa tanymal amerıkalyq rejısser Djeıms Kemeronnyń «Pravdıvaıa loj» degen fılminde sýperagenttiń rólindegi «otqa salsa janbaıtyn, sýǵa salsa batpaıtyn» ataqty Arnold Shvarseneggerdiń ózi «Káz-zák-stan» degende, aǵylshynsha biletin biraz qazaqstandyqtyń eki kózi alaqtap, sener-senbesin bilmeı shoshyna qarasa, endi biri termınatordyń aýzymen Qazaqstannyń aty atalǵany úshin ǵana qýanǵan bolatyn. Kartanyń ózinde jańadan paıda bolyp jatqan beıtanys eldiń ataýyn rahattanyp turyp, kómekeı ekpinimen kelistirip turyp úrlep shyǵaratyn Arnold túgili, álemniń ózine bul memleket ál-ázirge beıtanys edi. Hosh, sonymen álemdik kınematografııada «Qazaqstan» memleketi qandaı sıpatta kórinis tapty?
Biletinderdiń Shvarseneggerge shoshyna qaraǵan sebebi, álemdik ekranǵa shyqqan bul fılmde Qazaqstannyń aty ıadrolyq qarýǵa, terrorlyq toptarǵa qatysty atalady. О́te qýatty qarý-jaraq naq osy Qazaqstannan satyp alynǵan. Parsy shyǵanaǵyndaǵy soǵysty toqtatýdy talap etken «Qyzyl jıhad» dep atalatyn terrorshylar óz maqsatyn júzege asyrý úshin Qazaqstannan urlanǵan qarý-jaraqtyń bireýin jaryp jibermek bolady. Qashanda janynan bezinip, azattyq pen ajaldyń arasynda qara nıettilerge qarsy jalǵyz ózi soǵysyp júretin Arnold bahadúr terrorshylardyń bárin tas-talqanyn shyǵaryp, qyryp salyp, jarylystyń aldyn alady.
Biz munda táýelsizdikti jańadan alyp, tátti sózdiń býy men dáminen basymyz aınalyp, ıadrolyq qarý men soǵys ataýlydan bas tartyp, beıbit kelisimderdiń barlyǵyna qol qoıyp, bórkimizdi aspanǵa atyp júremiz, al onda, Qazaqstan – terrordyń quramdas bir bóligi. 1990 jyldardyń basynda Qazaqstannyń qarapaıym turǵyndarynyń kópshiligi atyn estigeni bolmasa, terrordyń ne ekenin, onyń qandaı bolatynyn túsinbeıtin de. Fılmniń ataýy aıtyp turǵandaı, shyndyqtyń aýylynan áldeqaıda alys jatqan amerıkalyq trıller antıqazaqstandyq jarnamanyń basy ǵana eken, «Boratqa» deıingi joldaǵy «qýyrdaqtyń kókesi» áli alda bolyp shyqty.
1997 jyly Gollıvýd óndirisinen «Prezıdent ushaǵy» degen álemdi shýlatqan taǵy bir fılm shyqty. О́kinishtisi, áıgili Harrıson Ford pen Garı Oldman oınaıtyn fılm qyzyl qanǵa bóktiretin terrordyń tóńireginen taǵy da alysqa uzaı almady. KSRO-ǵa adal áskerıler Qazaqstan bıligin basyp alyp, baıaǵy Odaqty qaıta quryp, terrorlyq júıe ornatpaq bolady. Abyroı bolǵanda, saıası trıller qazaqstandyqtar túgili, Ford pen Oldmannyń oıynyn qyzyqtaǵysy kelgen amerıkalyq kórermender men kıno synshylardyń ózine de unamapty.
007 agentimen tanymal 1999 jyly jaryqqa shyqqan «I selogo mıra malo» fılmi de atys-shabysty aınalyp óte almaıdy. Qurylyqaralyq ballıstıkalyq raketanyń reseılik bazasyna barý úshin bas keıipker Djeıms Bond Qazaqstanǵa tap bolady. Qazaqstan degen aty, áıtpese fılmdegi oqıǵanyń Qazaqstanǵa esh qatysy joq. 007 agenttiń rólinde oınaıtyn sýperjuldyz Prıs Brosnan atommen aınalysatyn Mıhaıl Arkov degen ǵalymnyń atyn ıelengen.
2005 jyly «Oskar» alǵan «Traffıktiń» shemasyndaǵy «Sırıana» atty saıası trıller ekranǵa shyqqanda, gollıvýdtyq «kınoshnıkterdiń» kózqarasynan zardap shegip kele jatqan Qazaqstan ımıdji salystyrmaly túrde az-kem durystalǵandaı boldy. Fılm sıýjeti munaı úshin soǵystyń tóńireginde óristeıdi. Álemdik kınojuldyz Djordj Klýnı men Mett Deımon túsken «Sırıana» Amerıkanyń munaıǵa baılanysty ustanǵan saıasatyn, transulttyq korporasııalar men jemqorlyqty aıaýsyz synǵa alady. Djordj Klýnı armandaǵan «Oskaryna» osy fılmdegi «úzdik er adam» retinde qol jetkizdi. Fılmde qazaqstandyq munaı men Atyraýdaǵy Teńizdiń aty atalady.
Gollıvýdtyń «Jaldamalylar» degen fılmi bar. Kóńilińdi buzyp kórgennen kórmegeniń jaqsy, amal joq, «Káz-zákstanǵa» qatysy bolǵandyqtan áýestik bıleıdi. Fılmge sensek, Qazaqstanda áıel quqyǵy aıaýsyz taptalyp, eldi jezókshelik jaılap alǵan. Sıýjet boıynsha qandaı jolmen bolsa da, Qazaqstandaǵy túrmege basyp kirip, AQSh prezıdentiniń urlanǵan qyzyn qutqarýy tıis elıtalyq áıelderdiń áskerı bólimshesi ǵana eldegi betimen ketken jaǵdaıdy túzeı alady. Qyzyq bolǵanda, álgi AQSh prezıdentiniń qyzy soıyp qaptap qoıǵan qazaq qyzynyń ózi. Quddy ákesi, ıaǵnı Amerıka prezıdentiniń ulty qazaq sekildi. Al endi qazaqstandyq qylmyskerlerdi, o toba, Ýlrıka deıtin qazaq qyzy basqarady. Gollıvýd kınogerleriniń aıtýynsha, Ýlrıka – naǵyz qazaq qyzynyń esimi eken.
Qazaqstan atymen baılanysty amerıkalyq fılmderdiń tizbesi bularmen túıindelmeıdi, birazyn shubyrtyp turyp atap shyǵýǵa bolady. Kınoǵa kerek qııal degendi qoısańshy, tipti «Lara Kroft: Rashıtıtelnısa grobnıs» fılminde ataqty Anjelına Djolı de jádiger izdep «Qazaqstanǵa» kelip-ketedi. Keremet emes pe? Atan túıe berip, attaı qalap shaqyryp keltire almaıtyn Anjelına Djolıdiń ózi kóńildesi Terrı Sherıdandy – Djerard Batlerdi túrmeden bosatyp alý úshin elimizge óz aıaǵymen kelip tur. Anjelına túsken fılm túgili, onyń jaı adam retinde ár basqan qadamynyń ózin ǵalamdyq oqıǵaǵa balap otyratyn Batys qoǵamy, álem jurty keńinen talqylanǵan fılmde qazaq elin, kóńildesiniń otanyn túrme arqyly tanydy.
Djon Maktırnannyń «Rollerbolynda» da ulttyq oıyndary qandy qasappen aıaqtalatyn, jezókshe qyzdary men qyzyqtan ózge jumysy joq jabaıy Qazaqstan kórinedi.
Soǵys. Terror. Qylmys. Túrme. Jezókshe. О́zgesin ysyryp qoıyp, tek «Oskar» ıelengen, samsaǵan juldyzdar oınaǵan fılmderdi saralaǵanda, bas-aıaǵy tórt-bes toptamadaǵy Qazaqstannyń turpaty osyndaı. «Beınesi» degennen góri, «sıqy», «syqpyty» deımiz be, ras-ótirigin fılmdi kórgen, Qazaqstandy biletin adam ajyratyp alar. Bas aınaldyratyn blokbaster túsirýden aldyna jan salmaı kele jatqan Amerıka men Eýropa tanyǵan Qazaqstannyń qan ıisine jerik kespiriniń qunyn eshkimnen daýlaı almaspyz. Ras, bul fılmderdiń barlyǵy bastan-aıaq Qazaqstan týraly emes, biraq eleýsizdeý bolsa da, aty atalyp ótedi, bolmashy detal retinde alynǵanymen, eliń bolǵan soń báribir eleńdep qalasyń. Biraq bir anyǵy, «aıtylmaǵan ne qaldy, qandaı jańa ıdeıa bar, álemdi, adamdy ne nársemen, qaıtsek tańǵaldyra alamyz?» dep eki kózi shoqtaı janyp, alaqanyn ysqylap, jan-jaǵyna jalańdaı qarap otyrǵan kıno alpaýyttaryna endigi jerde ózderi jaýyr jasaǵan Aýǵanstan men Pákistan, Vetnam men Laos eliniń aty ábden eskirgen, taptaýryn bolǵan elder tańyrqatýdan qaldy, ashyǵyn aıtqanda, kerek bolmaı bara jatyr. Qyzyqqa batyratyn, jańa ekzotıkalyq el kerek. Bolashaq fılmniń jobasyn syzyp otyrǵan rejısser men ssenarıı jazýshyǵa kóshesinde beline bomba baılap alyp júgirip júretin qaýǵa saqal radıkal musylmandary, qaptaǵan jezókshesi bar, qylmystan demigip turǵan ıslamdyq elge bir memlekettiń atyn japsyrý kerek. Taza algorıtmge qurylatyn, mıllıondap paıda tabý ǵana kózdeletin Amerıka kınosyna Qazaqstan osyndaı jolmen, ásirese aıǵaılap turǵan «stan» jalǵaýy arqyly kiristirilmese, basqa qısyndy sebebin kórip turǵanymyz joq. Ústemdigi joǵary, óz qundylyǵyn bıikke shyǵarýdy ǵana maqsat tutqan kınoqaǵanattyń «stan» tektes elderge tańǵan steorotıp ustanymynan qurbanǵa aınalǵan memleketterdiń mádenıeti soqqy alyp otyr.
Sonda álgi álem tamsanady deıtin tamasha tabıǵaty, qonaqjaı halqy, birligi, tatýlyǵy jarasqan beıbit el men jer qaıda? Shyndyqpen esh úılespeıtin oqıǵalardy kórip, qorlanyp jatqan eliń, taptalyp jatqan quqyǵyń úshin keýdemizdi otqa qaratyp qoıyp otyra bergennen basqa joly joq pa munyń? Qorlanatyn – biz, paıdaǵa keneletin – olar. Jaraıdy, sheteldiń ne rejısseri, ne ssenarıı avtory aıaq basyp kórmegen, eshqashan estimegen-bilmegen el týraly ózinshe qııalmen qurastyryp, óreskel qatelerge jol berdi delik, al bir qudyqtan sý iship, irgemiz keshe ǵana bólingen kórshi elderge ne joryq? Ýkraına – Reseı – Polsha birigip túsirgen «Anna German» fılminde Jambyl jaqtaǵy qyz-kelinshektiń basy-kózin tumshalap, tutas paranjyǵa orap tastaǵan. Belgili ánshiniń ómiriniń bir kezeńi bizdiń elimizben baılanysty bolǵany ras, biraq este joq eski dáýirdegi, eki-úsh ǵasyr burynǵy oqıǵa emes, kúni keshe ǵana bolǵan, kózi tiri kýágerleri bar 1960-1970 jyldardyń oqıǵasyn, barlyq keńestik respýblıkalarmen birdeı damyǵan Qazaqstandy dál osylaı kórsetýi qasaqana pıǵyldan týǵan tirlik, basqa aqtaıtyn esh sebebi joq.
El ımıdjiniń eń birinshi tasymaldaýshysy – kıno. Kıno ımıdji – memleket ımıdji jáne halyqqa birden-bir jaqyn óner. Kez kelgen fılmniń artynda tutas el, memleket tur. Italııanyń, fransýzdyń, qytaıdyń eń myqty fılmin tamashalap, ǵajap áser alǵan kórermen sol kınodaǵy keremetti kózimen kórýge yntyq bolady, al osy fılm arqyly sol eldi súıip qalsa, tipti ǵalamat. Iаǵnı, kıno týrıst tartady. Bir mezgilde ári óner, ári taýar bolyp otyrǵan kıno kúshi, kıno arqyly jasalǵan ımıdj degen, mine, osy. Sondyqtan kınosy damyǵan eldiń bárinde bul óner ulttyq baılyq esebinde. Sol úshin olar mıllıardtap qarjy quıady. Biz de az qarjy quıyp otyrǵan joqpyz. Osy ımıdjdi jasaımyz dep qyrýar qarjyǵa «Kóshpelilerdi» túsirip, ıt arqasy qııannan Mark Dakaskos pen Kýno Bekkerdi aldyrdyq. Biraq budan Qazaqstannyń «halyqaralyq obrazy» jasala qoıǵan joq. Osy ımıdj úshin Nur-Sultan men Almatyda eki kúnniń birinde toı artynan as bergendeı, astyń sońyn kókparǵa aınaldyryp, báıge shaptyrǵandaı, eldiń esin jınatpaı qos-qosynan sımpozıým men forýmdar ótkizip, salyq tóleýshiler men qazyna qarjysyn aıamaı shashyp kelemiz. Shaqyrǵan qonaqtyń ımıdj jasap bere almaıtynyn túsinetin ýaqyt áldeqashan jetip edi. Nátıjesi nólge teń, syrty jyltyraǵan maska ımıdjden sharshaǵan eldiń shyǵarmashylyq ókilderiniń bir Dımashtan basqa, mádenı ónimniń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jumysy kózge múlde kórinbeıdi. Jaǵymsyz ımıdj qalyptastyrýǵa bireýler ádeıi múddeli bolmasa, Qazaqstannyń atyn qalaýynsha paıdalanyp otyrǵandarǵa qarsy óz tarapynan ne isteı aldy? Árıne, «Qazaqstannyń atyn bylǵama» dep bireýge buıryq berý múmkin emes, biraq «jaıdaq sýǵa aınaldyryp», jaqsy atyn basqalar burmalap, bylǵamas úshin Qazaqstannyń óz ımıdji soǵan laıyq bolýy kerek edi. Qazaqstannyń ımıdjin, qazaq mádenıetin, eldiń, azamattarynyń jaqsy qasıetterin álemge qazaqtyń, qazaqstandyqtyń ózinen artyq eshkim de kórsete almaıdy. Kórsetý az. Dáleldeý kerek. Biraq qalaı?
ALMATY
