– Saparhan Kesikbaıuly, qazan aıynyń basynda Májiliste 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetke engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar qaraldy. Osy túzetýlerdiń ishinde Qarjy mınıstrligi sharýalardyń mal ósirýine kómek retinde beriletin 36,5 mlrd teńgege teń sýbsıdııany bıýdjettiń shyǵys bóliginen qysqartyp tastaǵany belgili boldy. Oǵan ne sebep?
– Búginde asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdy, mal sharýashylyǵynyń ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý máselesi tıisti zańǵa sáıkes jergilikti bıýdjetterdiń quzyryna jatady. Bıyl elimizde bul salany sýbsıdııalaýǵa jergilikti bıýdjetterde 77,7 mlrd teńge qarastyrylǵan. Aǵymdaǵy jyldyń 25 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha 8 oblysta (Aqmola, Aqtóbe, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy, Pavlodar) qarajat tolyq kólemde ıgerilip, bólingen jalpy somanyń 94,5 paıyzy oryndaldy.
Qazir sýbsıdııalaýdyń aqparattyq júıesiniń málimetterine sáıkes oblystardan 36 mlrd teńgeden astam somaǵa 18 myńnan astam aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshiniń ótinimi kelip, sýbsıdııalaýdyń aqparattyq júıesine tirkeldi. Osyǵan baılanysty, bizdiń mınıstrlik bıýdjettik ótinim sheńberinde mal sharýashylyǵyn damytýdy, ónim kólemi men ónim sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaýǵa barlyq qujatty usyna otyryp, respýblıkalyq bıýdjetten 36,8 mlrd teńge qosymsha bıýdjettik ótinim berdi. Respýblıkalyq bıýdjet komıssııasynyń 1 qazan kúni ótkizgen otyrysynda atalǵan ótinim qoldaý tappady.
Bul rette, bıýdjettik komıssııa otyrysynyń qorytyndysy boıynsha Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Á.Smaıylov aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa bólinetin sýbsıdııalardyń tıimdiligine taldaý júrgizý maqsatynda arnaıy jumys tobyn qurý týraly tapsyrma berdi. Bul tapsyrmany oryndaý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵymen jumys toby quryldy. Jumys tobynyń quramyna Májilis depýtattary, «Atameken» UKP jáne múddeli memlekettik organdar ókilderi kirgen. 29 qazanda jumys tobynyń 1-otyrysy ótkizilip, barlyq qatysýshylardyń pikirleri eskerile kele ótinim respýblıkalyq bıýdjet komıssııasynyń qarastyrýyna qaıta engiziletin boldy. Qabyldanǵan sheshim týraly biz mindetti túrde BAQ-tarǵa habarlaımyz.
– «QazAgro» holdınginde jyldar boıy jınalǵan problemalar qazir ótkir kóterilip jatyr. Jazda Memleket basshysy Úkimetke holdıngti daǵdarystan shyǵaratyn usynystardy daıyndaýǵa eki aı merzim bergen-di. Qandaı nátıje bar?
– Prezıdent Qasym-Jomart Kemelulynyń janashyrlyqpen aıtqan árbir syny aýyl sharýashylyǵy salasynyń erteńine degen el senimin nyǵaıtady. Eń aldymen «QazAgro» holdınginiń qaryzdary qashan jáne qalaı jınalǵanyna, holdıng osyndaı kúrdeli jaǵdaıǵa nege tap bolǵanyna qysqasha toqtalaıyn. Bıylǵy jyldyń basynda naqty jaǵdaıdy anyqtaý úshin bizdiń shaqyrýymyzben KPMG halyqaralyq aýdıtorlyq kompanııasy holdıngtiń qyzmeti men qarjylyq jaǵdaıyn táýelsiz baǵalady. Baǵalaý nátıjeleri boıynsha 2019 jyldyń basyndaǵy onyń jalpy shyǵyny 399,1 mlrd teńgege jetkeni anyqtaldy. Bul 2015-2018 jyldar aralyǵynda jınalyp qalǵan qarajat. Onyń bári holdıngte valıýtalyq pozısııany basqarý tájirıbesiniń bolmaýynan qarjylyq táýekelderdiń týyndaýy, holdıngtiń qarajaty ornalastyrylǵan birneshe otandyq banktiń defoltqa ushyraýy, kompanııanyń enshiles uıymdarynda nesıe berý prosesiniń ashyq júrgizilmeýi, taǵy basqa da sebepterdiń saldary.
Búginde keıbir adamdar agrosektordy synaǵysy kelse, birinshi kezekte «QazAgro»-ny aıtady. Menińshe, máseleni qaýzaı bermeı, sheshýge tyrysýymyz kerek. Holdıngtiń qaryzǵa batpaı, jınaqy damý ınstıtýtyna aınalǵany, aýyl sharýashylyǵyn damytyp, tabysqa jetkeni óte mańyzdy. Baǵalaý qorytyndysyn alǵan soń biz Ulttyq ekonomıka jáne Qarjy mınıstrlikterimen birlesip qarjy modelin ázirledik. Onda ındıkatorlar naqty kórsetilgen. Eki aı ishinde Úkimetpen birlesip daǵdarystan shyǵý josparyn qarastyrdyq. 2020 jyldan bastap «QazAgro» shyǵyndardy generasııalaýdy toqtatady, bolashaqta paıda ákeletin uıymdardyń birine aınalady. Nesıe portfelindegi problemalyq nesıelerdiń úlesi 22%-dan 15%-ǵa deıin tómendeýi tıis. Reformanyń maqsaty – «QazAgro»-ny tolyq jaqsy jaǵyna ózgertý. Bıýrokratııalyq apparat, sybaılas jemqorlyq jáne adamı faktorlar ótkenniń enshisinde qalýy kerek. Qazirgi negizgi mindetimiz – mobıldi shaǵyn holdıng qurý. Reforma aıasynda holdıngtiń 7 enshiles uıymynyń 3-eýi ǵana qalady. Jeltoqsan aıyna deıin «QazAgroKepil» AQ men «Qazagromarketıng» JShS jabylady. 2020 jyldyń sáýir aıynda «QazAgroО́nim» AQ Agrarlyq nesıe korporasııasyna qosylady. Qaıta uıymdastyrý men qyzmetkerler shtatyn ońtaılandyrý ekonomıkalyq nátıje beredi, bul jyl saıyn shamamen 2 mlrd teńgeni quraıdy.
Kompanııalardy biryńǵaı holdıngke shoǵyrlandyrýdyń kóptegen artyqshylyǵy bar. Bul, birinshiden, ınvestorlarmen, memlekettik organdarmen «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha jumys isteýge múmkindik beredi. Ekinshiden, eseptilikti baqylaý men alý yńǵaıly. Odan bólek, holdıngtiń neǵurlym joǵary nesıe reıtıngi bolsa, qarajatty tartý qunyn tómendetýge múmkindik týady.
Holdıng engizetin avtomattandyrý ótinishterdi qaraý men aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa nesıe berýdi maquldaý rásimin jeńildetedi. Transformasııa sheńberinde derekterdi óńdeýdiń sıfrly júıesin engizý jáne jasandy ıntellekt pen «Big Data» qoldana otyryp sheshim qabyldaý boıynsha aýqymdy jumys bastaldy. Bul prosesti engizý arqyly memlekettik derekter qorynan qaryz alýshy týraly qajetti aqparatty jedel jınaýǵa jáne ony avtomatty túrde óńdeýge bolady.
Avtomattandyrýdyń nátıjesinde ótinimderdi qaraý ýaqyty 30 kúnnen 3 saǵatqa deıin qysqarady. Sonymen qatar adam faktory men sybaılas jemqorlyq táýekelderin, qaǵazdaǵy qujat aınalymyn jáne artyq qujat suratý tolyǵymen alynady. Holdıng kompanııalarynyń barlyq toby boıynsha kredıttik prosesterdi tolyq avtomattandyrý 2021 jyldyń shildesine deıin aıaqtalatyn bolady.
– Bizde jospary men júzege asyrýy qabyspaıtyn reformalar kóp. Holdıng shyn máninde ózin ózi qutqaryp, qarapaıym fermerler men sharýalardy qoldaı ala ma? Qazir sizderge 77 myń fermer qaraılap, alańdap otyr. Kúni erteń olar zardap shekpeı me?
– Múldem zardap shekpeıdi desem bolady. Tabysty fermer – bizdiń jetistigimizdiń kepili, biz olarǵa táýeldimiz. Sondyqtan holdıng olarǵa jyldam, túsinikti jáne yńǵaıly qyzmet usynýǵa, qaǵazbastylyqtan qutqarýǵa baryn salady. Eń bastysy, fermerlerlerdiń esh nársege alańdamaı, bizge sengeni. Buǵan deıin qarjylandyrylǵan jobalardy taldaı otyryp, birneshe keleńsiz jaǵdaılardy keziktirip otyrmyz. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, jobalardy basqarýǵa strategııalyq ınvestorlardy tartý jáne qurylymdaǵy qarjylandyrýdy qamtamasyz etý arqyly toqtap turǵan jobalardy qatarǵa qosý jumystary bastaldy. Qazir problemaly jobalardyń arasynda jumys isteıtini de, istemeıtini de bar. Holdıng qarjylandyrǵan 752 jobanyń 42-si jumys istemeıdi. Bul jalpy qarjylandyrý kóleminiń 5%-y.
– Maquldanǵan, qarjy bólingen jobalar nelikten iske aspaıdy?
– Sebebi alǵan aqshany, ıaǵnı qaryzyn maqsatsyz paıdalanýdyń kóptigi, jabdyqtar óndiretin zaýyttardyń joqtyǵy, bilikti tehnologııalyq mamandardyń jetispeýi, aýyl sharýashylyǵy bıznesin júrgizý daǵdylarynyń joqtyǵy negizgi faktorlar dep esepteımin. Mysaly, bir seriktestik 5260 bas iri qara mal satyp alý úshin memleketten 1,22 mlrd teńgege qarjy alǵan. Biraq myńdaǵan maldyń ornyna birneshe júz sıyr alyp, qalǵan aqshany bankke joǵary paıyzben depozıtke salyp qoıady. Onymen qoımaı, satyp alǵan sıyrlarǵa sýbsıdııa alyp otyrǵan. Mundaı faktilerdi biz mindetti túrde sotqa jetkizemiz. Anyqtalǵan kúmándi jobalar boıynsha barlyq faktiler quqyq qorǵaý organdaryna beriledi.
– Iаǵnı aıtylyp jatqan synı pikirler negizsiz emes qoı?
– Qazir jaǵdaıdy zerdelep, boryshkerlermen medıatıvti kelisim jasasý tájirıbesin joıý týraly sheshim qabyldandy. Bul – basty ustanymymyz. BAQ-ta kóterilip jatqan synnan, shýly shaǵymdardan qashpaımyz. Qandaı da bir másele boıynsha saýal týyndasa kelsin. О́zimizden surasyn, biz pikirtalasqa daıynbyz.
Búginde Agrarlyq nesıe korporasııasy iri qaryz alýshylarmen aradaǵy 2,4 mlrd teńge somasyndaǵy kelisimdi buzdy. Bereshektiń basym bóligi májbúrlep óndirip alynady, kásiporyndardy odan ári taratý arqyly bankrottyq rásim júrgiziledi.
Qazaqstannyń agroónerkásip keshenine tıimdi jumys logıstıkasyn eskeretin ınvestorlar tarapynan úlken qyzyǵýshylyq bar. Bizdiń eldiń AО́K ónimin Ortalyq Azııaǵa, Qytaıǵa, Reseıge, Iran men basqa da Kaspıı mańy elderine eksporttaýǵa bolady. Osyny eskere otyryp, «jobalyq tásil» sheńberinde sheteldik ınvestorlardy súıemeldeýdi kúsheıtemiz. Bul ne degen sóz? Biz ınvestor úshin barlyq daıyndyq jumystaryn júrgizýge daıynbyz, naryqty zertteımiz, bolashaǵy bar baǵyttardy tabamyz jáne ınvestorǵa jaǵdaı jasaımyz. Barlyq áleýmettik jobalar shıkizat jáne jem-shóp bazalaryna, ótkizý naryqtaryna, logıstıka jáne eksporttyq baǵyttarǵa qol jetkizý turǵysynan qaralatyn bolady. Investor tartylǵan sátten bastap jobalyq qýatqa shyqqanǵa deıin ilesip júredi.
– Jaqynda ekinshi deńgeıli bankter agrarlyq sektordy qarjylandyrý kólemin azaıtatynyn aıttyńyz. Bank sektory úshin aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrý múmkindigi bar ma?
– AО́K-te fermerlerdi qarjylandyrýda problema bar ekeni jalpyǵa málim. Bul eń aldymen bank salasyndaǵy problemalarǵa baılanysty. Sońǵy birneshe jylda bankterdiń AО́K-ti qarjylandyrý kólemi 6 ese tómendedi. Osy máseleni sheshý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agrarlyq qolhattardy jáne agrarlyq saqtandyrýdy engizý boıynsha jumys júrgizýde. «Egemen Qazaqstan» tarapynan berilgen múmkindikti paıdalana otyryp, bul bastamanyń mánin egjeı-tegjeıli aıta keteıin. Agrarlyq qolhat bankter daǵdarysqa ushyraǵan kezde Brazılııada bankterdiń nesıesine balama retinde paıda bolǵan. Qazir agrarlyq qolhat arqyly Brazılııanyń AО́K-ti qarjylandyrý úlesi jyl saıynǵy suranystyń 60 paıyzyn quraıdy eken.
– Agrarlyq qolhat qalaı beriletini týraly sál naqtyraq aıtyp ótseńiz?..
– О́ndiristik maýsymnyń aldynda fermer aqshalaı qaryzdy nemese óndiris úshin qajetti taýarlardy, jumystardy nemese qyzmetterdi tartady. Sóıtip onyń ornyna nesıe berýshige baǵaly qaǵaz bolyp tabylatyn agrarlyq qolhat beredi. Fermer keıin aqshamen (qarjylyq agrarlyq qolhat) nemese aýylsharýashylyq ónimimen (taýar agrarlyq qolhaty) tólem jasaýǵa kelise alady. Kez kelgen tulǵa kredıtor bola alady, bank bolýy mindetti emes.
Is júzinde bul Qazaqstanda qazir de beıresmı túrde qoldanylady. Búginde kóptegen tuqym, gerbısıd jáne dızel otynyn jetkizýshiler bul taýarlardy fermerge bólip-bólip beredi. Biraq nesıe berýshiniń agrarlyq qolhatty basqa tulǵaǵa satýǵa múmkindigi bar. Bul prosess fermerdi qıyn jaǵdaıda qaldyrýy múmkin. Biz agrarlyq qolhat júıesine barynsha jetildirilgen tásilderdi engizgimiz keledi, ony júzege asyrýǵa bizge sıfrlandyrý kómektesedi. Búginde fermerlerdiń túgelge jýyǵynyń – shamamen 180 myń sýbektiniń elektrondy sıfrly qoltańbasy bar. Olar jeke kabınet arqyly elektrondy túrde sýbsıdııa alady, dızel otynyn nemese astyq satyp alady. Jerdi qashyqtyqtan zondtaý derekterine qol jetkizedi. Sıfrlandyrý bizge qaǵaz emes, elektrondy agrarlyq qolhattardy arnaıy sıfrly platforma arqyly engizýge múmkindik beredi. Bul fermerlerge kóp nesıe berýshimen baılanys ornatýǵa jol ashady. Al nesıe berýshiler fermerdiń alqaby, aktıvteri, nesıe tarıhy sııaqty mańyzdy derekterdi elektrondy túrde alady, skorıng jasaıdy. Elektrondy agrarlyq qolhatqa aqparattyq tehnologııany qoldanýdy aýyl sharýashylyǵyndaǵy qarym-qatynastardyń toǵysýy deýge bolady.
– Agrarlyq qolhatty qoldanysqa engizýge barlyǵy daıyn ba?
– Bizge tıisti zań qajet, óıtkeni eldiń Azamattyq kodeksiniń normalaryna baılanysty baǵaly qaǵazdardyń jańa túrin engizý zańnamalyq qamtamasyz etýdi talap etedi. Bul rette memlekettik bıýdjetten qandaı da bir shyǵystardy talap etpeıdi. Agrarlyq qolhattar týraly zań jobasyn Májilis depýtattary ázirledi, oǵan Úkimettiń oń qorytyndysy berildi.
– Qazaqstan sııaqty agrarlyq sektory, ásirese ósimdik sharýashylyǵy aýa raıyna táýeldi elde saqtandyrý sharalarynyń mańyzy zor ekeni belgili. Áıtpese fermerlerdiń taqyrǵa otyryp qalýy op-ońaı. Bul baǵytta qandaı sharýalar jasalyp jatyr?
– 2004 jyldan bastap ósimdik sharýashylyǵynda mindetti saqtandyrý bolǵan edi. О́kinishke qaraı, bul ózin aqtamady. Nátıjesinde, saqtandyrýdyń osy túri boıynsha 10 saqtandyrý kompanııasynyń 8-i lısenzııalaryn óz erkimen tapsyrdy. Sóıtip mindetti saqtandyrýmen qamtý 30 paıyzdyq deńgeıge deıin tómendedi. Álemdik tájirıbeler men jańa tehnologııalardy, sondaı-aq ony Qazaqstan aýmaǵynda qoldaný múmkindikterin zerdeleı kelip, mınıstrlik qazir birqatar zańnamalyq ózgeristerge bastamashyl bolyp otyr. Atap aıtqanda, mindetti saqtandyrýdan erikti saqtandyrýǵa kóshý, saqtandyrý qunyn (saqtandyrý syılyqaqysy) sýbsıdııalaýǵa tólemderdi sýbsıdııalaýdan kóshý, sandyq tehnologııalardy balamasyz jáne keńinen qoldaný syndy sharalar qolǵa alynýǵa tıis. Osy qazan aıynda tıisti zań jobasy Senatta qabyldanyp, Memleket basshysynyń qaraýyna jiberildi. Endi saqtandyrý kompanııalarynyń saqtandyrý ónimderin ázirleýge jáne ony memlekettik qoldaý tizimine engizýdi usynýǵa múmkindigi bar.
Jalpy, fermerlerdiń qarjyǵa qol jetkizýin jaqsartý – basty mindetterimizdiń biri. Sol sebepti memlekettik qoldaýǵa nesıe berýshilerdiń táýekelin tómendetetin saqtandyrý ónimderi ǵana ıe bolady. Iаǵnı qarjy uıymyna nemese taýarlardy, jumystardy, qyzmetterdi jetkizýshige barynsha az táýekelmen fermerge qajetti aınalym kapıtalyn usynýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan saqtandyrý ónimderin saqtandyrýshylar emes, bank ókilderinen, resýrstardy jetkizýshilerden jáne fermerlik qaýymdastyqtar men odaqtardyń ókilderinen turatyn arnaıy komıssııa bekitetin bolady. Bul – óte mańyzdy.
Bizdiń baǵalaýymyzsha, saqtandyrý jyl saıyn 5 mlrd teńge mólsherindegi syıaqyny sýbsıdııalaý kezinde fermerlerge jyl saıyn qosymsha 100-200 mlrd teńgege jýyq qarjy tartýǵa kómektesedi.
Áńgimelesken
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
