Keı toılarda unamsyz mynadaı bir jaǵdaı beleń alyp barady. Toıǵa jınalǵan qaýym jańa túsken kelinniń betasharynda arnaý aıtqan ánshiniń aldyna qoıylǵan tabaqqa aqsha tastaıdy. Kelin esimi atalǵan kisilerge ıilip sálem salyp bitkenshe álgi tegeshtiń beti teńgege lyqsı tolyp, alys-jaqyn aǵaıyn «qane, bul dodada kimniń aty báıgeden oza shaýyp keler eken?» degendeı birimen-biri básekelesip, bási túsip qalmaýdyń qareketine kóshedi. Sóıtip betasharyńyz, qazaqy dástúrińiz qyzyl-jasyl aqshanyń kóleńkesinde kómilip qala beredi. Qazaq halqynyń saltynda joq osy bir unamsyz jaıt jańa otaý quryp jatqan jastarǵa ne ónege beredi?! Árıne ánshi-jyrshyǵa úı ıesi tarapynan qurmet, laıyqty syı-sııapat kórsetilmesin demeımiz, kórsetilsin, biraq bulaı emes, onyń óz orny, óz rásimi bar.
Qazaq qashanda toı – qazyna, bereke-birliktiń bastaýy dep aıtyp jatady. Toıhanalar men meıramhanalarǵa bas suqsańyz, kúnige toı. Elimiz ekonomıkalyq daǵdarysty bastan keship jatyr deımiz, biraq qalada da, aýylda da sol jaǵdaı. Eki jyl buryn bir Shymkenttiń ózinde 400-ge jýyq toıhana, 70-ten asa prodıýserlik ortalyq, 300-ge jýyq asaba bar dep estip, tań-tamasha qalǵanymyz bar edi. Qazir kóbeımese, azaımaǵany anyq. Qaryzdanyp, qaýǵalansa da qazaqtyń toıy ótip jatyr. Nesıe berýshi bıýronyń málimetine súıensek, qaryzy barlardan góri qaryzy joq qazaqtyń sanyn esepteý jeńildeý bolatyn tárizdi. Ataqty asaba nemese ájeptáýir abyroıǵa jetip, kóringenniń qolyna túse bermeıtin estrada juldyzdaryn shaqyrý da qazaq úshin básekeniń bir túrine aınaldy. Kúpinip, ataǵyn shyǵarý maqsatynda toı jasaý – eki jastyń bolashaq butaǵyn óz qolyńmen baltalaǵanmen teń áreket ekenin uǵatyn sana ázirge baıqalmaı tur. Árkim óziniń kórpesine qaraı kósilse, mundaı masqaralyq, ataq-dańq qýalaý beleń almas edi. Osyndaı jaǵdaılardy kórgende: «Biz osy qaıda bara jatyrmyz, baǵytymyz qaısy?» degen suraq kómeıińdi tunshyqtyrady. Áleýmettik jeliden «Qazaqtyń toıy qansha turady?» degen maqalany kózimiz shalyp qaldy. Onda Qazaqstannyń shaǵyn qalasynda 100-120 kisilik toı jasaý úshin 1 mln teńge kerek dep eseptelipti. Qazirgi qymbatshylyqtyń tusynda bul ber jaǵy-aý degen kúdikti oı keledi. Keı toılarda qonaqtarǵa 2-3 ret ystyq tamaq tartylady, 4-5 túrli salat, 3-4 túrli tiskebasar usynylady, oǵan qosa jemis-jıdegi, shaı mázirine qoıatyn táttileri, nannyń alýan atasy, sýsyndar taǵy bar degendeı. Sonda ortasha eseppen eki júz adamnyń ishim-jemi 2,5 mıllıon teńgege jýyqtaıtyn kórinedi.
Toı mádenıeti – dástúrdiń ozyǵy alǵa ozyp, al tozyǵy ómir kóshinen ózdiginen syrǵyp túsip qalyp otyratyn, únemi damyp, zamanmen birge jańǵyra jasaı beretin qundylyǵymyz ǵoı. Biraq qazirgi ótkizip júrgen toıdyń bári olaı deı almaısyz. Toıǵa barǵan adam lázzat alyp, demalýdyń ornyna sharshap-shaldyǵyp qaıtatyn sátter kóp. О́ıtkeni dańǵaza mýzyka, asabanyń sólsiz sózi men anaıy anekdottary jalyqtyrady. Barǵan kisi tilegin tezirek aıtyp, úıine erte qaıtyp ketkisi kelip turatyny sodan. Sóılep turǵan adamnyń tilegin bireý elep, bireý júre tyńdap, bolmasa ekeýara sybyrlasyp, kúbirlesip ketedi. Abaıdyń:
«Kóp topta sóz tanyrlyq kisi de az-aq,
Ondaı jerde sóz aıtyp bolma mazaq.
Bireýi olaı, bireýi bulaı qarap,
Túgel sózdi tyńdaýǵa joq qoı qazaq» dep jyrmen órnektegen sýreti aına-qatesiz kóz aldyńyzdan syrǵyp ótedi. Odan qala berdi asabanyń pármenimen ádepsiz oıyndar uıymdastyrylyp, daraqylyqty dáripteý jappaı sıpat alyp barady. Bárinen soraqysy – tamashalap otyrǵan qaýymnyń mundaı sumdyqtan shoshynbaýy, ezýleri eki qulaǵyna jetkenshe máz-meıram bolýy. Ulttyq dástúrden qol úzý, bóten jurttyń tek jaman ádetterin úırenýden osyndaı kesapatty jaǵdaılar oryn alyp otyr. Mundaı toılardyń bolǵanynan bolmaǵany artyq-aý. Taǵy bir úırenshikti daǵdyǵa aınalyp bara jatqan jaman ádet – bes-altyda bastalýǵa tıis toı saǵat segizge, toǵyzǵa deıin jurtty tik turǵyzyp qoıyp, júıkeni juqartatyny. Laýazymdy bir qurmetti qonaqtyń keshigip kele almaı jatýyna qaraı toıdy keshiktirip bastaý, qalǵan halyqtyń ýaqytyn baǵalamaý – bylaıǵy jurtqa da sókettigi joq, úırenshikti qalyp. Jat ádetti osylaı únsiz, beıqam qabyldaı beretin bolǵandyqtan bolmysymyzǵa da ol tereńdep, dendep enip barady.
