Men – Keńes Odaǵynyń zulym saıasatynyń qurbany bolǵan balqar ultynyń qyzymyn. Kindik qanym qazaq dalasyna tamdy. Qasiret shekken áýlettiń tórtinshi urpaǵymyn. О́zimdi qazaq qyzdarynyń qataryna qosamyn. Jetisýdyń bir ásem aýylynda týdym, kózimdi ashyp kórgenim qazaq dalasynyń kók aspany, basynan qar ketpegen Alataý, jazıraly jaılaý boldy. Tilimiz qazaqsha shyqty. Qazaq qyzdarymen birge qýyrshaq oınap boıjettim. Bizdi atamyz Hyzyr etegine orap ósirdi.
– Qulyndarym, Qudaı adamdy ult pen ulysqa bólip jaratqan. Sondyqtan áýeli ózderińniń balqar ultynyń ókilderi ekenderińdi umytpańdar. Al qazaq halqyna jeti urpaǵymyzǵa deıin qaryzdarmyz. Bul – senderdiń týǵan jer, ósken elderiń. Árdaıym qazaq sııaqty adal, keń peıildi ultqa bas ıip júrińder, – degen ósıetti jıi aıtatyn edi.
Eseıe kele atam maǵan áýletimizdiń basynan keshken qasiretti tarıhty aıtyp berdi. О́z ákesi Áziret babam bul qasiretti tarıhty urpaqtan-urpaqqa jetkizińder dep amanattaǵan eken. 1943 jyldyń kúzinde Qap taýynyń etegin mekendegen balqar, qarashaı, ıngýsh, cheshen, qyrym tatary men meshet túrik aýyldaryn bir túnde deportasııalaǵan ǵoı. Myltyq dúmimen qart pen bala-shaǵany arbaǵa tıep, erkek pen áıeldi jaıaý aıdap temir joly bar aýmaqqa kóshirgen. Sodan júk vagondoryna toǵytyp, belgisiz baǵytqa jóneltken. Deportasııa kezinde ashtyqtyń, aýrýdyń, aıaq astyna taptalyp qalýdyń saldarynan júzdegen adam ólgen eken. Olardyń múrdesin poıyz aıaldaǵan saıyn syrtqa laqtyryp, tastap otyrypty. Hyzyr atam sol jyldary nebir sumdyqty kózimen kórgen. Qazir tarıhı derekterdi qarap otyrsam, sol jyldary Qazaqstanǵa balqar, qarashaı, ıngýsh pen cheshen ultynyń 507 000 ókili jer aýdarylypty. Bular sııaqty 110 000 meshet túrigi men 180 000 qyrym tatary da qazaq topyraǵyna qonys aýdarǵan.
Bizdiń áýlettiń kórer jaryǵy bar eken. Atam otyrǵan júk vagonyn Almaty qalasyna kelip biraq aǵytqan, joldaǵy ashtyq pen zulmattan aman qalǵandardyń aıaǵy qazaq dalasynyń topyraǵyna tıipti. Munda údere kóshken jurtty úrpıgen bala-shaǵasymen birge qazaqtar kútip alypty. Olar ábden ashyqqan, aýrýdan júdegen áýletterdi bólip, aýyldaryna ákelipti. Áziret babamnyń úı-ishin Almatynyń irgesindegi aýylǵa bólipti. Osylaısha búgin ósip-ónip irgeli áýletke aınalǵan Hadjıevter otbasy qazirgi Qarasaı aýdanynan ekinshi Otanyn tapty.
Bul – bizdiń áýlettiń sońǵy urpaǵy qalǵansha umytpaıtyn oqıǵasy bolsa, únemi qýanyp aıtatyn ekinshi tarıhymyz taǵy bar. Sol 1944 jyly Hadjıevter áýletin panasyna alyp, qorjyn tamynyń bir bólmesin bosatyp berip, úzim nanymen bólisken qazaq otbasynyń kim bolǵanyn bilesiz be? Ol – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qara shańyraǵy edi. Ábish aqsaqal men Áljan anamyz Áziret babamyz bastaǵan balqar áýletin baýyryna basty. Soǵys ýaqyty, el ash-jalańash kez. Ábish otaǵasynyń ózi de jyrǵap otyrmaǵany belgili. Soǵan qaramastan Áljan apa bizdiń áýlettiń balalaryn tamaqqa toıǵyzyp, úıiniń aýyzǵy bólmesin bosatyp beripti. Qurǵaq, taza kıim, edenge tóseıtin kórpe-tósekke deıin bergen. Mine, sol kezden bastap Hadjıevter áýleti Nazarbaevtar otbasymen aǵaıyn, týystaı bolyp aralasyp ketken eken.
Hyzyr atam ol kezde nebári 6 jasta eken. Soǵys zańy boıynsha eldegi er-azamattyń bári Otan qorǵaýǵa nemese eńbek maıdanynda ter tógýi tıis. Jer aýyp kelgender de birden qara jumysqa jegilgen. Alty jastaǵy atam da mal baǵýǵa shyqqan. Kishkene balanyń atqa minýi qıyn bolǵasyn, Ábish ataı ákemdi ertoqymǵa nyq otyrǵyzyp, qulap ketpeý úshin aıaǵyn taralǵyǵa tańyp qoıady eken.
– Úı ıeleri Ábish pen Áljan bizdiń áýletti ajaldan aman alyp qalyp, jańa ómirge jolymyzdy ashqan aıaýly adam bolyp máńgilik esimizde qala beredi. Ol kezde 6 jasta edim, aýyl balalarymen birge sıyr, qoı baǵýǵa shyqtym. Tabyndy baqtashy baǵady. Men oǵan kómekshimin. Maldy atpen jaıamyz. Kózden tasa bolsa eginge, shabyndyqqa túsedi. Izinen qalmaıtyn edim. Alǵashynda atqa minýim qıyn boldy. Úzeńgige aıaǵym jetpeıtin. Qulap qala beretinmin. Muny kórgen Ábish ata mıyǵynan kúldi de, aıaǵymdy taralyǵyǵa baılap, tańyp berdi. Sodan keıin shaýyp kettim, – dep esine túsiretin sol kezdegi ómirin Hyzyr atam.
Sodan Áziret babamnyń áýleti Ábish aqsaqaldyń úıinen ózderi turǵyzǵan tamǵa kóship shyqqansha bir otbasydaı bolǵan. Búkil aýyl jınalyp, kelgen otbasylardyń jeke úı turǵyzýyna járdem bergen. Bul iste Ábish ata únemi aqylshy, bastamashy bolǵan. Bizdiń áýlet birer aıda úıdiń kirpishin quıyp, qabyrǵasyn qalap, eki bólmeli tam salyp alypty. Onyń tóbesin Ábish atamyz óz qolymen qamys shaýyp ákelip, jaýyp beripti. Qonysqa kirer kezde jurt máre-sáre bolyp, qutty bolsyn aıtyp jatqanda Ábish pen Áljan ózderiniń qyzyl buzaýyn jetelep kelip, esik aldyna baılapty. Mundaı syıdy kútpegen Áziret babam azar da bezer bolyp bas tartqan eken, Ábish atamyz «Bul qazaqtyń dástúri ǵoı. Yrymy osyndaı. Az bolsa da bir shańyraq astynda turdyq, balalarymyz bir-birine baýyr basty. Endi bólek úı bolyp jatyrsyń. Bul bizdiń sizderge bergen enshimiz...» degen eken. Ol buzaý úlken sıyr bolyp ósip, buzaýlap, maldyń basy bolypty. Meniń ákem Shámil Nazarbaev áýletiniń qamqorlyǵyn, ata saltyna adal qasıetine áli kúnge deıin bas ıedi.
Men qıyn kezeńde qazaq dalasyna kelip, qaıyrymdy jandardyń kómegimen aman qalyp, úlken áýletke aınalǵan balqar ultynyń ókili áýeli Jaratýshyǵa, sosyn qazaq baýyrlaryma bas ıemin. Úlken babam Áziretti áýletimen panalatqan Ábish atamyz ben Áljan anamyzǵa, atam Hyzyrdyń eńbeke aralasyp, at jalyn tartyp minýge qol ushyn sozǵan Shamalǵan aýylynyń baıyrǵy turǵyndaryna, tutas qazaq halqyna sheksiz alǵys aıtyp, rızashylyǵymdy bildirgim keledi.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Táýelsiz elimizdiń damýyna qosqan úlesin, onyń memleket qurýdaǵy eńbegin tarıh aıqyndaıdy. Men óz tarapymnan bir kezderi Qap taýynan eriksiz jer aýǵan balqar balasy Áziret Hadjıevtiń amanatyna adal urpaq retinde Nursultan Ábishulyna sheksiz qurmet pen alǵysymdy arnap otyrmyn. Elimiz aman bolsyn, Elbasymyz jasaı bersin!
Farızat Shámilqyzy HADJIEVA,
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi
Almaty oblysy,
Qarasaı aýdany
