Mysaly, aq, sary, qyzyl, qara, kók degen bes túrli tús ataýymen qatar, temir, aǵash, topyraq, ot, sý sııaqty materıaldyq ataýlardy esepke alǵan. Bul ataýlar jaryn esebin júrgizgende jańalyspaý úshin qajet bolǵan syńaıly. Joǵarydaǵy esep boıynsha bıyl Temir tyshqan jyly kirip jatyr.
Jalpy tyshqan jylynyń ereksheligi jaıly ejelgi jazbalarda, folklorda kóptegen joramal-boljamdar aıtylady. Kerekýlik molda atamyz Mashhúr Júsiptiń jazbalarynda, tyshqan jyly eginshilik kásipke qolaıly, osy jyly týǵandar kór-jerdi jınaǵysh, eńbekqor bolady dese, tanymal etnograf Bıqumar Kámalashuly 2013 jyly jaryq kórgen «Qazaq halqynyń salt-dástúrleri» atty kólemdi eńbeginde: «Tyshqan jyly týǵan adamdardyń qylyǵy jyl janýaryna uqsas bolady. Bular «tyshqan tirlikke» qumar, dúnıe jınaǵysh, únemshil, uqypty jandar. Bir basyna jeterlik dúnıe jınap, jaqsy ómir súredi. Bul jyly týǵandar ulý, qoıan, qoı, meshin jyly týǵan adamdarmen jarasymdy ómir súre alady. Barys, ıt, jylan jylǵylarmen jarasymy jaqsy bolmaıdy» degen eken.
Sol sııaqty, bıyl kirgen temir tyshqan jyly budan 60 jyl buryn 1960 jyly bir dúrkin kelgen eken. Osy jyly týǵandar bıyl «Alpysta bar asylyń túgel jaınap, Mańyńa səýle shashqan shyraqtaısyń» dep áıgili ánshi Balýan Sholaq atamyz aıtqandaı 60-tyń asqaraly bıigine shyǵyp otyr.
Bıylǵy temir tyshqan jylynyń basqa tyshqandardan ereksheligi jaıly mońǵol baspasózderinde jarııalanǵan boljamdarǵa júginsek, bul jyl jaman bolmaıtyn sııaqty. «Bıyl jańa jaryn bastalǵandyqtan jamandyq bolmaýy tıis. Kóne kóshpendiler uǵymynda «Tirligi myǵym adam – tyshqan jyly týady» degen támsil bar. Berekege baı, beldigi bekem, toqymy tersiz, tútini túzý, tirligi toq jyl bolýǵa laıyq»dep jazǵan eken News.MH saıty juldyzshylar joramalyna súıenip.
