Tamyrlastyq tamyrshysy

Ataýly merekege oraı Halyqaralyq Túrki akademııasyn Elbasy Nursultan Nazarbaev, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev, Qyrǵyzstan Prezı­denti Sooronbaı Jeenbekov,  Mońǵolııa­nyń tuńǵysh Prezıdenti, akademık Pýnsal­maagıın Ochır­bat, sondaı-aq túrkitildes memle­ket­terdiń basshylary quttyqtady.

Elbasy N.Nazarbaev Halyqaralyq Túrki akademııasynyń ujymyn quttyqtaı kele, uıym osy merzim ishinde baýyrlas elderdiń tarıhy men tilin, mádenıeti men ádebıetin zerttep-zerdeleıtin irgeli ǵylymı ortalyqqa, bedeldi halyqaralyq uıymǵa aınalǵanyna nazar aýdardy.

«Maqsatty jumystar júrgizýdiń nátıjesinde ortaq oqýlyqtar ázirlenip, álemniń birqatar tilinde kitaptar jarııalandy. Birikken Ulttar Uıymynda jáne IýNESKO-da Uly Dalanyń tarıhy men tulǵalary jóninde kóptegen halyqaralyq jıyn ótkizildi.

Elimizde «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamasy aıasynda júzege asyrylyp jatqan ıgilikti sharalardy týystas halyqtarǵa tanystyrý oraıynda da birqatar jumys atqaryldy. Ǵylymı yqpaldastyq negizinde júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary tarıhymyzdy túgendeýge qosylǵan laıyqty úles boldy.

Akademııanyń qyzmeti aldaǵy kezde de jemisti jalǵasa berýin tileımin», delingen quttyqtaý hatta.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óz quttyqtaýynda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń kúlli túrki ále­mi­niń yntymaǵyn nyǵaıtý isine súbeli úles qosyp kele jatqan ǵylymı ordaǵa aı­­nalǵanyna ekpin berdi.

«Akademııa baýyrlas halyqtardyń tereńnen bastaý alatyn ortaq tarıhy men tamyryn jańǵyrtý, órkenıeti men mádenı qundylyqtaryn nasıhattaýda tolaıym tabystarǵa qol jetkizdi. Kóptegen zertteý men aǵartýshylyq jumystyń nátıjesinde túrkitildes memleketterdiń baı murasy tórtkúl dúnıege pash etilip, ata-babadan mıras bolǵan týystyq baıandy jalǵasyn tabýda.

Osy rette, Akademııa qyzmetkerleriniń tushymdy oıy men salıqaly eńbekteri túrki dúnıesimen ǵana shektelmeı, halyq­aralyq qaýymdastyqqa keńinen tanylyp, joǵary baǵasyn alǵanyn erekshe atap ótý oryndy.

Bul baǵyndyrǵan belester túrki ále­­miniń mereıin ústem, birligi men bola­­shaǵyn berekeli etý jolyndaǵy jumystyń jarqyn kórinisi ekeni sózsiz», delingen quttyqtaý hatta.

Túrki akademııasyn Qyrǵyzstan Pre­zı­denti Sooronbaı Jeenbekov te quttyqtap, uıymnyń álemdik deńgeıde kóptegen is-shara ótkizip, túrkologııa salasynda qundy eńbekter jarııalap, rýhanı ıntegrasııany nyǵaıtýǵa mol úles qosyp otyrǵanyn atap ótti.

«Keıingi jyldary qyrǵyztaný iliminiń qanat jaıýyna, qyrǵyz mádenıetiniń túrki dúnıesinde, shetelderge tanytý­da, qyrǵyz ǵalymdaryn álemdik konfe­ren­sııalarǵa belsendi qatystyrý isinde Halyqaralyq Túrki akademııasynyń at­qarǵan jumysy erekshe. Bul bastamalardy biz joǵary baǵalaımyz. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń aldaǵy jumystaryna tabys tileımin», delingen quttyqtaý hatta.

Túrkııa Uly Ulttyq Májilisiniń tóraǵasy Mustafa Shentop baýyrlas elderdiń kelisimimen qurylǵan biregeı uıymnyń túrki áleminiń ortaq tarıh ben  mádenıetin zerttep, dúnıejúzine nasıhattaýda ilkimdi jobalar atqaryp otyrǵanyna senimdi ekenin atap ótti.

«Túrki akademııasy ózine júktelgen túrki áleminiń tarıhyn, tilin, ádebıeti men mádenıetin zertteýden basqa ǵylymı jáne tarıhı derekterdi anyqtap, jaryqqa shyǵarý boıynsha da jumystardy úılestiretin ortalyqqa aınaldy.

Akademııa ótken merzim ishinde túrki halyqtarynyń ǵylymı ortalyqtaryna bilim jáne ǵylym salalarynda qoldaý kórsetý maqsatynda mańyzdy jobalardy iske asyryp, kóptegen jıyn ótkizdi. Sondaı-aq túrki tildes elderdiń ǵalymdary men zııaly qaýymynyń basyn qosatyn mańyzdy alań rólin atqaryp keledi», delingen quttyqtaý hatta.

Mońǵolııanyń tuńǵysh Prezıdenti Pýnsalmaagıın Ochırbat óz quttyq­ta­ýynda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń ǵylymmen ǵana aınalyspaı, Eýrazııa kóshpendileriniń tarıh pen mádenıetin zertteýge qomaqty úles qosyp, Qazaqstan men Mońǵolııanyń zertteý salasyndaǵy ortaq jumystaryn nyǵaıtyp otyrǵanyna rızashylyǵyn bildirdi.

Vengrııanyń Ulttyq assambleıasynyń (Parlament) vıse-prezıdenti Shandor Lejak Halyqaralyq Túrki akademııasyn mereıtoıymen quttyqtap, Majar­stan­nyń uıymǵa baqylaýshy retinde qaty­sýynyń mańyzyn atap ótti.

«Halyqaralyq Túrki akademııasy qa­zirgi tańda túrki mádenıetiniń, dástúri­niń saq­talýyn, tórtkúl dúnıede túrko­lo­­gııa­nyń damýyn qamtamasyz etýde mań­yz­dy ról oınaıdy. Bul – uıymdy qurý­da­ǵy basta­manyń ómirsheńdigin kórse­tedi», de­lin­gen Sh.Lejaktyń quttyqtaý hatynda.

Budan bólek, Halyqaralyq Túrki akademııasyn 10 jyldyq mereıtoıymen túrki tildes memleketterdiń jaýapty mınıs­tr­leri, Túrki keńesi, TúrkSOI, TúrkPA syndy halyqaralyq uıym basshyla­ry, ulttyq ǵylym akademııalarynyń je­tekshileri men tanymal túrkolog ǵalymdar da quttyqtap, ystyq lebizin bildirdi.

Jalpy, túgel túrkiniń arasynda TWESCO atanyp ketken Halyqaralyq Túr­ki akademııasy Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń esimimen tyǵyz baılanys­ty. 2009 jyly Ázerbaıjannyń Nahchy­van qalasynda ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń IX sam­mıt­inde N.Nazarbaev túrki dúnıesin zertteıtin halyqaralyq ǵylymı ortalyq qurý týraly usynys aıtqan bolatyn. Elbasynyń bastamasyn sammıtke qatysqan elderdiń basshylary bir aýyzdan qoldady. Osy­laısha Nahchyvan deklarasııasy aıasynda túgel túrkiniń bilimi men ǵylymyna uıytqy bolatyn ortalyq ashýǵa sóz baılasty.

Bul oqıǵany qoǵam qaıratkeri Myr­zataı Joldasbekov bylaı eske alady: «2009 jyly Ázerbaıjanda Túrki tildes memleketter basshylarynyń kezekti sammıti ótti. Sol jıynǵa Elbasymyzǵa erip men de bardym. Is-shara barysynda Nursultan Ábishuly eki másele kóterdi. Biri – bilim salasyndaǵy ıntegrasııa­ny jetildiretin ortalyq, ekinshisi – Túr­ki álemi aqsaqaldar keńesin qurý. Sam­mıtke qatysýshylar eki usynysty da qol­dady».

Nahchyvandaǵy kelisim túrki tildes halyqtardyń tarıhynda erekshe mańyzǵa ıe kezdesýge aınaldy desek qatelespeımiz. Máselen, osy deklarasııaǵa sáıkes, Túrki­tildes memleketterdiń ynty­maq­tastyq keńesi quryldy. Keıinirek, 2010 jylǵy 25 mamyrda qujatta aıtylǵan má­selelerdi júzege asyrý aıasynda elordada Túrki akademııasy ashyldy.

Biregeı ǵylymı-zertteý ortalyqtyń tusaýkeserine Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Túr­kııa Prezıdenti Abdýllah Gúl, son­daı-aq Qazaqstan, Túrkııa, AQSh, Re­seı (Tatarstan, Bashqurtstan, Chývash, Iаký­tııa), О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Ýkraına memle­ketteriniń kórnekti túrkolog ǵalymdary qatysty.

«Bul – túrki tektes elderdiń mádenı-gýmanıtarlyq baılanysyn nyǵaıtýǵa ólsheýsiz úles qosatyn, tarıhı mańyzy bar oqıǵa», degen edi Elbasy N.Nazarbaev 10 jyl buryn Túrki akademııasynyń ashylý saltanatynda.

Túrki akademııasy kóne dáýirden búginge deıingi túrki áleminiń tarıhyn, tili men ádebıetin jáne mádenıetin zerttep, túrki memleketteriniń álemdik ór­ke­nıettegi orny men erekshe úlesin tól­týma derekter negizinde asha otyryp, jalpy túrki álemine qatysty ǵyly­mı zertteýlerdi úılestiretin biregeı ortalyqqa aınalýdy maqsat tutty.

TWESCO-nyń halyqaralyq dárejege ıe uıym bolýy 2012 jylǵy 22-23 tamyzda Qyrǵyzstannyń astanasy Bishkekte ótken Túrkitildes memleketter yn­ty­maqtastyq keńesiniń II sammıtinen bastaý alady. Alqaly jıynda Túrki akademııasyna halyqaralyq mártebe berý jónindegi kelisimge qol qoıyldy. Kelisimdi sammıtke qatysýshy elder ratıfıkasııalaǵannan keıin Qazaqstanda 2010 jyly qurylyp, jumys istep turǵan Túrki akademııasy 2014 jyldyń 28 tamyzynan bastap halyqaralyq mártebege ıe boldy.

Osylaısha túrkitildes tórt eldiń –  Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Túrkııa erikti túrde qurǵan biregeı halyqaralyq ǵylymı uıym óz jumysyn aýqymdy deńgeıde júrgize bastady.

Halyqaralyq Túrki akademııasy
10 jyl­dyń ishinde qyrýar sharýa atqardy. Ási­rese bilim jáne ǵylym salasynda, rý­ha­nı turǵyda túrkitildes elderdiń ınte­g­rasııasyn damytýǵa ólsheýsiz úles qosyp keledi.

Qoǵam jáne memleket qaıratkeri M.Joldasbekovtiń aıtýynsha, tarlan tarıhqa kóz júgirtsek, 10 jyl az ýa­qyt. Soǵan qaramastan, Halyqaralyq Túr­ki akademııasy osy qysqa merzimde ortaq tarıhı muralar men jádigerlerdi túgen­dep, túgel túrkiniń tamyryn jalǵaı­tyn, ǵylymy men bilimin, óneri men máde­nıetin ulyqtaıtyn talaı tirliktiń basy-qasynda júr.

«Halyqaralyq Túrki akademııasy búginde dúnıe júzine tanylǵan uıymǵa aınalǵan. Ásirese túbi bir túrki áleminiń ıntegrasııasyna zor úles qosyp keledi. Keıingi jyldary Túrki akademııasynyń bedeli ósti. Halyqaralyq deńgeıde úlken sharalar ótkizip júr», deıdi M.Joldasbekov.

Mundaı pikirdi qoǵam qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ádil Ahmetov te qýattaıdy. Onyń aıtýynsha, Túrki akademııasy túgel túrkiniń bilimi men ǵylymyn baılanystyryp, ózara ıntegrasııany nyǵaıtýǵa zol úles qosyp otyr.

«Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıytqy bolýymen jaryq kórgen qundy kitaptar óte kóp. Túrki áleminiń uly ǵulamalary men oıshyldarynyń eńbekteri aýdarylyp, oqyrmanǵa usynyldy.

Halyqaralyq Túrki akademııasynyń taǵy bir ataýy – TWESCO. Tórtkúl dú­nıe­niń murasy men qundy jádigerleriniń basy-qasynda IýNESKO júrse, oǵan aty da, zaty da saı «TÝESKO» túrki álem­niń tarıhyn túgendep júr. Kele­shekte Halyqaralyq Túrki akademııasy IýNESKO sekildi irgeli uıymǵa aınalatynyna senimdimin. Osy turǵydan alǵanda uıymǵa da, basshylyǵyna da zor alǵys bildiremin», deıdi Á.Ahmetov.

Bul pikirdiń jany bar. TWESCO ujymy atqarǵan eńbek ushan-teńiz. Ásirese 2016 jyldan bastap uıymnyń ju­my­sy jandanyp, túrli halyqaralyq forým­dar men jıyndar ótkizilip, birneshe halyqaralyq ekspedısııa uıymdas­ty­ryldy.

Sondaı iri sharalardyń biri – «Ken­taı­dan Ulytaýǵa deıin: tarıhı jady­nyń jańǵyrýy» III halyqaralyq ekspedı­sııasy. Ekspedısııalyq toptyń quramynda sheteldik meımandardan Moń­ǵolııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan el­deriniń zertteýshi ǵalymdary qatys­ty. Mońǵolııadan sapar bastaǵan ekspe­dı­sııalyq toptyń eleýli saparynyń arysy Altyn Orda, berisi Qazaq handyǵynyń izi saırap jatqan Ulytaýda aıaqtalýynyń ózindik mańyzy men mıssııasy bar.

Halyqaralyq Túrki akademııasy túr­ki halyqtarynyń ǵylymı qaýymdas­ty­ǵynyń ǵylym men bilimin damytyp, basqa da túrki tildes memleketter qaı­rat­kerleriniń bastamalaryna jaǵdaı jasap, olardyń basyn bir arnaǵa toǵystyryp keledi.

Búginde baýyrlas túrki elderiniń ǵylym jáne bilim berý salalaryn úıles­ti­retin ınstıtýsıonaldy ınte­gra­sııa­lyq qurylymǵa aınalǵan Túrki akade­mııasy BUU, IýNESKO, IRCICA, ISESCO qatarly irgeli halyqaralyq uıym­dar­men áriptestik baılanystar ornatyp, kóptegen ilkimdi jobany júzege asyrady.

Akademııanyń qyzmet aýqymy jyldan jylǵa artyp keledi. 2018 jyly Akademııaǵa Majarstan Respýblıkasy baqylaýshy memleket retinde qabyl­dandy. Byltyr Ázerbaıjanda ótken Túr­ki keńesiniń VII sammıtinde О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeev Akademııaǵa múshe bolýǵa nıetti ekenin málimdedi.

Týys elderdiń barshasymen joǵary deńgeıde baılanys ornatqan Akademııa 10 jyl ishinde Eýrazııa jáne Amerıka qurlyqtary ǵalymdarynyń qatysýymen 120-dan astam ǵylymı shara ótkizip úlgeripti. Buǵan qosa, álemniń kóptegen tilinde 170-ten astam jańa ǵylymı eńbekti ázirlep shyǵardy.

Halyqaralyq Túrki akademııasy Túrki keńesi Sammıtinde Memleket bas­shy­lary bergen tapsyrmalardy joǵar­ǵy deńgeıde oryndap júr desek ar­tyq aıtqandyq emes. Máselen, Túrki ynty­maqtastyǵy úshin mańyzdy birqatar qujat ázirledi. Atap aıtqanda, Túrki ınte­g­rasııasynyń tujyrymdamasy memleket basshylarynyń sammıtinde maquldansa, Akademııa daıyndaǵan ortaq oqýlyqtar baýyrlas elderge keń taralyp, mektep baǵdarlamalaryna engizilgen.

Akademııa shyǵarǵan «Ortaq túrki tarıhy», «Ortaq túrki ádebıeti» jáne «Túrki álemi geografııasy» oqýlyqtary ortaq murany zertteýdi kózdegen ǵalym­dar­dyń taptyrmas eńbegine aınaldy. Túrki Keńesine múshe memleketter basshy­larynyń tapsyrmasymen «Ortaq túrki tarıhy» oqýlyǵy Ázerbaıjan, Qazaq­stan jáne Túrkııa mektepteriniń baǵdar­lamasyna engizile bastady. Odan bólek akademııa «Dombyra» pániniń oqýlyq jobasy jáne «Ulyq ulys – Altyn Orda» týraly kitaptardy tanystyrdy.

Akademııa janyndaǵy Nahchyvan keli­simi boıynsha qurylǵan Túrki kitapha­nasynda 70 myńǵa jýyq kitap qory bar. So­nymen qatar túrki halyqtarynyń tereń­nen tamyr tartatyn mol murasy Túrki mýzeıinde toptastyrylǵan. Búgingi tańda Halyqaralyq Túrki akademııasy túbiri bir túrki halyqtarynyń altyn arqaýyna aınalyp úlgerdi.

Bıyl Bilge Tonykók eskertkishiniń 1300 jyldyǵy IýNESKO deńgeıinde atalyp ótiledi. Osyǵan oraı Halyqaralyq Túrki akademııasy «Tonykók jylynyń» resmı ashylýyn jarııalady.

Sondaı-aq Halyqaralyq Túrki akademııasynyń 10 jyldyǵy qarsańynda túrki áleminiń tuǵyrly tulǵasy, uly oıshyl Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn halyqaralyq deńgeıde atap ótý maqsatynda «Abaı jáne XXI ǵasyr: dáýirler sabaqtastyǵy» taqyrybynda onlaın konferensııa ótti.

Tarlan tarıh ulttyq múdde men ortaq múdde arasyndaǵy teńgermelikti saqtaı otyryp, ózara túsinistikte qoıan-qoltyq jumys istese, tolaıym tabystarǵa qol jetkizýge bolatynyn kórsetti. Túrki jurtynyń birigip, bas qosqany zaman talaby. Bul rette Halyqaralyq Túrki akademııasy túrki dúnıesiniń tórt qubylasyn túgendeýge zor úles qosyp keledi. Kezinde dúnıeniń tórt buryshyn tiregen, álemdi aýzyna qaratqan, máńgilik el ornatýdy armandaǵan erjúrek túrkilerdiń muralary men qundylyqtaryn ulyqtaý úshin qurylǵan uıymnyń keleshek urpaqqa bereri mol.