Osy bir júrekti aýyrtar áńgimeni Mombek aǵanyń ájesi kemseńdeı jylap otyryp áńgimelep beripti. Jazýshyny osyndaı estelikterden keıin «qazaq mundaı apatqa qalaı uryndy, anasy týǵan perzentinen bezetindeı, poıyzdyń astyna tastap jibererdeı bul neǵylǵan sumdyq, nege resmı tarıh ol týraly jaq ashpaıdy?» degen oı mazalaıdy. Asharshylyq týraly jazylǵan «Zobalań» tarıhı shyǵarmasynyń avtory Mombek Ábdiákim ótken ǵasyrdyń seksen tórtinshi jyldary Saýdakentte bir aqsaqalmen áńgimelese kele jón surasqan. Qazyǵurt aýdany Atbulaq aýylynan ekenin estigende aqsaqal muny qushaqtap, kózine jas alsa kerek. Asharshylyq jyldary salynyp, qurylysy aıaqtalmaı qalǵan Shymkent pen Tashkenttiń arasyn jalǵaıtyn tóte temir jol Atbulaq arqyly ótken. Sonaý Sarysý jerinen asharshylyqta tentirep kelgen aqsaqal sol jerde jumys istep, jan baqqan eken. Osy temirjolda myńdaǵan qazaq bir kúndik tamaq úshin jumys istegen. Onyń ishinde jazýshynyń ákesi de bar. Mombek Ábdiákimniń bul taqyrypqa kelýine de osyndaı estelikter sebep bolypty. Álgi temir jol qurylysy aıaqtalmaı qalǵan. Temir jol 1927 jyly RSFSR Halyq komıssarlary keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqaryp júrgen Turar Rysqulovtyń bastamasymen josparlanǵan eken. T.Rysqulov ony 1922-1924 jyldary Túrkistan respýblıkasyn basqaryp júrgen kezde qolǵa alǵan. Shymkent – Tashkent tóte temirjolyn Túrkisibtiń bir tarmaǵy retinde salý kózdelgen. Qurylysy 1931 jyly bastalyp, 1934 jyly aıaqtalýy tıis edi. Jospar boıynsha shoıyn jol Shymkenttiń irgesinen bastalyp, Qazyǵurt taýynyń etegine qaraı tartady. Jańatalap, Jarbastaý, Atbulaq aýyldaryn kesip ótip, odan ári Tashkentke deıingi jazyq dalany qýalap, О́zbekstan shekarasyndaǵy Kókterekke baryp tireledi. Odan ári Tashkentke deıin jalǵaý О́zbekstan ókimetine tıesili bolǵan.
«Aqsaqaldar bertinge deıin osy qurylys bastalar kezde Rysqulovtyń aýyldardy aralap, jergilikti halyqqa osy temirjoldyń mańyzyn túsindirgenin aıtyp júretin. Nege aıaqtalmaı qalǵany osy ýaqytqa deıin belgisiz. Tarıhı qujattarda osy qurylys úshin 77 adamnyń ustalǵany, onyń 60-ynyń sottalyp, 17-siniń atylǵany týraly derekter kezdesedi. Biraq osy temir jol júz myńdaı qazaqty ashtyqtan aman alyp qaldy. Jan-jaqtan bosyp kelgen myńdaǵan adam bir mezgil tamaqpen jan baqty. Búginde temir jol qurylysynyń qaldyqtary, beton kópirlerdiń qalqıǵan sulbalary ár-ár jerden baıqalady. Bul Ońtústik óńirinde asharshylyqtan qalǵan, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń kartasyna engen birden-bir eskertkish», deıdi jazýshy Mombek Ábdiákim.
Jazýshynyń aıtýynsha, asharshylyq týraly arhıvte jarytymdy derekter joq. Tipti sol kezdegi Qazaqstannan shyǵatyn gazetter de bul týraly eshteńe jazbapty. Qaıta О́zbekstannan shyqqan baspasózde qazaqtardyń bosyp kelip jatqany, ashtan qyrylǵany týraly derekter kezdesedi eken. Jalpy, qazaq jerindegi bul zobalań bir aıda nemese bir jylda kelgen joq deıdi jazýshy. Ol 1928 jyly baılardyń malyn tárkileýden bastalǵan. Bir ǵana sol kezdegi Syrdarııa gýbernııasy, bertindegi Ońtústik Qazaqstan oblysynan 1200 adamnyń maly tárkilenipti. Kóptegen adam atylǵan, jer aýdarylǵan. Odan keıingi sharýashylyqty ujymdastyrý jalǵan urandarmen, ótirik málimet berýmen jalǵasty. О́zara jarys degen oılap tabyldy. Ana kolhozda 100 qoı bolsa, myna kolhoz odan ozý úshin 200 dep kórsetti. Sol kezdegi qazaq zııalylaryn bir-birine aıdap salǵan, osy asharshylyqtyń júıesin jasap bergen qýjaq Goloshekınniń pármenimen sol jyldary Qazaqstanda 14 et kombınaty jumys istegen. Iаǵnı, maldyń bárin etke aıdaǵan. Egis egýde de osyndaı ásire belsendilik, kózboıaýshylyq oryn aldy. Aqyr aıaǵynda joǵarydan jospardy oryndaý týraly tapsyrma kelgen kezde sholaq belsendiler halyqty talap-tonaýǵa kirisken. «Qaıdan tapsań, odan tap, qaptyń túbin qaq» degen sóz osy kezde paıda bolǵan.
– О́zge ulttardyń asharshylyqqa urynǵany týraly derekter de, estelikter de joq. Muraǵattarda Goloshekınniń «pálen aýyldarda orystar men ózbekter turýy sebepti halyqtyń múlki tárkilenbesin» degen sózderi qalyp ketken. 1931 jyly ótken bir jınalysta «Biz Keńes Odaǵyn qurýda qazaq halqyn aıamaımyz, bul halyq oıanǵansha aıaýshylyq bolmaıdy, biraq bizdiń istegen isimizdiń arhıvterde qalyp ketpeýin qatty qadaǵalańdar» degen. Goloshekınniń osy eki sóziniń muraǵatta qalaı saqtalyp qalǵany tańǵalarlyq. О́zbekter turatyn Saıram sııaqty iri eldi mekenderdiń kósheleri ashtan ólgen qazaqtardyń máıitine tolyp ketken. 14 jastaǵy qyzdaryn nanǵa, unǵa satqandar da kezdesken. Osy zobalań jyldary kóptegen qazaq ózge ulttarǵa sińisip ketti. Ashtyq jyldary Arysta, qazirgi Tólebı aýdanynda balalar úıi ashyldy. Okrýgtiń ortalyǵy Shymkentte nege ashylmaǵany túsiniksiz. 1930 jyly kóterilister Keńes ókimetiniń ozbyr saıasatyna, talap-tonaýǵa qarsy uıymdastyryldy. Bul halyqtyń ashý-yzasynan týyndaǵan. Asharshylyq jyldary burynǵy Alash Orda úkimetiniń azamattary da halyq úshin shyryldady. Joǵaryǵa hattar jazǵan. Biraq onyń bárin NKVD muraǵattan tazalap tastaǵan, – deıdi Mombek Ábdiákim.
Sol jyldary ashtyqtan qyrylǵan qazaqtardyń sany jóninde ártúrli málimetter aıtylady. Bul baǵytty da zerttegen jazýshynyń dereginshe, 1927 jyly Syrdarııa gýbernııasynda halyq sanaǵy júrgizilgen. Osy sanaq boıynsha 1,5 mıllıon qazaq, 7 mıllıonnan astam mal esepke alynǵan. Mırzoıan kelgennen keıin 1934 jylǵy sanaqta 700 myńnan asatyn adam kórsetilgen. Iаǵnı, 1932 jyly qurylǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynda (buǵan qazirgi Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda oblystary men Shymkent qalasynyń aýmaǵy kirgen) keminde 700 myńnan astam halyqtyń orny joq. «Onyń birazy shetelge aýyp ketti desek, óńirde shamamen 400 myńdaı qazaq ólgen bolýy múmkin. Halqy Shymkent – Tashkent tóte temirjolynyń qurylysyna qatysyp, asharshylyqtan aman qalǵan týǵan aýylym Atbulaqta 1927 jyly 111 úı bolsa, 1934 jyly 77 úı qalǵan. Eginshilikke beıim oblystyń ózinde osynshama qazaq qyrylsa, kúni tek tórt túlikke qaraǵan, asharshylyqtyń tyrnaǵy qatty batqan Qazaqstannyń ortalyǵynda qansha adam ashtan ólgenin ózińiz oılaı berińiz», deıdi jazýshy. Sondaı-aq Mombek Ábdiákim keıbir zertteýshilerdiń «qazaq ashtyqqa óziniń jalqaýlyǵynan uryndy, sol kezde egin ekpepti, tipti sýdaǵy balyqty da ustap jeýdi bilmepti» degen sózderimen múldem kelispeıdi. Ashtyqtan baqa-shaıan, shóptiń tamyryn terip jegen qazaqtyń balyq jeýdi bilmeýi múmkin emes dep esepteıdi. Asharshylyqqa tereń úńilmegen, orasholaq pikirlerge, shalasaýatty tarıhshysymaqtardyń saıaz pikiri men derekterine qynjylady. Qalaı bolǵanda da qazaq tarıhyndaǵy eń qasiretti kezeń týraly keshendi zertteý júrgizip, tıisti baǵasyn berý búgingi tarıhshylardyń mindeti.
Túrkistan oblysy
