Ár halyqtyń súıenetin rýhanı jáne adamgershilik tirekteri bar. Qazaq halqynyń sanasyńdaǵy osyndaı irgeli tirektiń biri oıshyl, aǵartýshy, aqyn, kompozıtor Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmashylyq murasy.
Abaıdyń gýmanıstik fılosofııasynda izgi maqsattar ashyq, taza júrekten týady. Buzylǵan adamnyń oıy qara, maqsaty jaman.
Abaı shyǵarmashylyǵy, onyń danalyqqa toly fılosofııalyq oılary, qaıtalanbas poezııasy, sazdy ánderi qarapaıym halyqqa degen qamqorlyqqa toly. Olar naǵyz rýhanı baılyqtyń qaınar kózi. ıslam dinine negizdelgen. Álem qurlyqtaryna ıslam dininiń taralýy qazirgi sheshýshi trendke, údiriske aınalýda. Sosıýmda osy naǵyz rýhanı halyqqa súıenetin Garmonııa zańy ómir bar. Onyń buzylýy erte me, kesh pe daǵdaryspen, damýdyń toqtalýymen, qazirgi koronavırýs sekildi indettermen jazalanady. Eshteńe iz-túzsiz ketpeıdi! Sebeptiń artynan saldary keledi! Qazirgi kezeńdegi búkil álemniń densaýlyq saqtaýy men ekonomıkalyq jaHandyq daǵdarysyna adamzattyń kóp bóliginiń rýhanı – adamgershilik degradasııaǵa ushyraýy sebep boldy. Uly Abaı osyndaı jaǵdaıdan saqtandyrǵan bolatyn.
Ol óz isteri men kókeıkesti oılaryn Jaratýshydan alǵan halyqtyń rýhanı kóshbasshysy boldy. Oıshyl óziniń fılosofııasyn Shyǵys pen Batystyń dúnıetanymyn jarasymdy sıntezdeýi negizinde zamanynan aldyǵa ketti. Bulaı bolýy, onyń Shyǵys jáne Eýropalyq mádenıetterdiń negizgi dúnıetanymdyq joldaryn qat-qabat qabyldaýyna jol ashty. Osylardyń negizinde ol álem men ondaǵy qyzmettiń birtutas obrazyn jasady. Eger de Batystyń urany «dúnıeni ózgertý» bolsa, Shyǵys úshin «ózin taný» mańyzdy edi. Al Abaı jańa baǵyt «kemel adam bolýdy» usyndy. Bul ıdeıa onyń dúnıetanymy men ómiriniń ereksheligin aıqyndady. Abaıdyń adam jáne onyń rýhanı negizderi jaıyndaǵy oı-túıinderi sóz joq fılosofııalyq sıpatta. Rýhanııat máselesin Abaı ómir boıy nazarynan tys qaldyrmady.
Joǵaryda aıtylǵannyń bári Abaıdyń jeke tulǵasynda Garmonııalyq adamnyń negizgi belgileri bar ekendigin dáleldeıdi. О́kinishke qaraı, tarıhta osyndaı tulǵa bolý óte sırek kezdesetin qubylys. Ol XIX ǵasyrda osy deńgeıge jetti. Bizdiń sanamyzda Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵy bir ulttyń ǵana emes, álemdegi mıllıardtaǵan qaıyrymdy jandardyń aryna aınaldy. Onyń fılosofııalyq oılary, ónegege aınalǵan óleńderi Qazaqstannan tys kóptegen elderge etene tanys. Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn bilý adamdardyń ultyna, násiline qaramaı rýhanı – adamgershilik tárbıe berý úshin qajet. Onyń eńbekteri men oılary ýaqytqa baǵynbaıdy. Abaı halyqtar úshin ótkendi, qazirgini jáne bolashaqty baılanastyratyn altyn kópir, jol kórseter jaryq juldyz bolyp qala bermek.
Sondyqtan BUU Kazaqstandaǵy Abaı kúnin Uly Abaıdyń halyqaralyq kúni retinde jarııalaýdy usynýǵa barlyq negiz bar. Qazir adamdardyń kópshiligi rýhanı ıgilikterden bezinip, materıaldyq qundylyqtar men aqshanyń sońynan qýýǵa kirisken jaǵdaıda bul sharanyń bútkil adamzatqa paıdasyn tıgizeri anyq.
Oraz BAIMURATOV,
Jahandyq Garmonııa odaǵynyń Qazaqstan aımaqtyq uıymynyń prezıdenti,
UǴA akademıgi
