Adasqandardyń sońǵy aıaldamasy nemese Sultan Raevtyń «Janjaza» romanyn oqyp shyqqannan keıingi oı

Adam men adam arasyndaǵy qa­rym-qatynasty, túrli oqıǵa­ny, sıýjetterdi dáldikpen, bas­qasha aıtqanda matematıkalyq for­mýlamen órnekteıdi. Ondaı shy­ǵar­mada basy artyq oqıǵa, keıip­ker, tipti sóz de bolmaıdy. Ár oqıǵa­nyń, keıipkerdiń óz orny bar, ár oı­dyń júgi bar. Ekinshiden, mun­daı shyǵarmanyń áseri jyltyr, eliktirgish, ár jerden jıyp-tergen aqyldy sózderdiń jıyntyǵynan turatyn kitaptarǵa qaraǵanda mol ári uzaq bolady. Qyrǵyzdyń qazirgi zamanǵy kórnekti jazýshylarynyń biri Sultan Raevtyń «Janjaza» romanyn oqyp shyqqan soń eń aldymen «osylaı da jazýǵa bolady eken-aý» dep oıladyq. Sosyn shtrıhtardyń, sımvoldardyń kóptigi nazar aýdart­ty. Mysaly, kıeli kitaptyń órtenbeı qalýy, ımperatordyń túsine qaı­ta-qaıta kiretin jylan, aıdyń tu­tylýy, arýaq-áıeldiń monshaǵy, saı­tannyń tańbasy basylǵan bala, úsh keıipkerdiń túsine kirgen ke­silgen daraqtar, jol boıynda sat­qyn­dyq­tyń, ólimniń, ómirdiń beınesinde kezdesken keıipkerler, t.b kóptegen nárselerdi op-ońaı sydyrtyp óte almaısyń. Aıtpaqshy, byltyr ha­lyqaralyq kitap jármeńkesinde bul kitap qalyń oqyrmanǵa ta­nys­tyrylǵan edi. Qazaq tiline tárji­malaǵan Halyqaralyq Túrki akademııasy ekenin de aıta ketýimiz kerek.

Sonymen roman ne týraly? Rea­lızm men sıýrrealızm sharpysqan, mıstıka, mıf, tarıh, fılosofııa, psıhologııa, áleýmettaný tutasymen kórinis beretin shyǵarmaǵa ne úshin qyzyǵýshylyq tanyttyq? Ras, bir aýyz sózben jyndylardyń jan azaby týraly dep qysqasha mazmundaı salýǵa da bolady. Biraq romandaǵy qanshama zerli, astarly, qabat-qabat oılar jaı adamnyń túsinigindegi «jyndyhana», «jyndy» deıtin kádýilgi, qarapaıym túsiniktermen otaspaıtynyn nyq sezip turǵan soń, qalamǵa júgindik.

Ǵylym men tehnıka órkendep, qara kúshti aqyldyń kúshi almas­tyrǵan, adamnyń ornyna robottar jumys isteı alatyn bul dáýirde de adam óziniń rýhanı problemalaryn sheshe alǵan joq. Qaıta shekten tys bilimdarlyq, odan týyndaıtyn menmendik, tákapparlyq adamzat qoǵamynda problemalardy odan saıyn kóbeıtti. Dara bolýǵa umtylý, qudaı bolýǵa qumartý, shek­siz bılikti ańsaý, jan qumaryn umytyp, tán qumaryna berilý – dertter qudaısyzdyqtan, ózin asa joǵary baǵalaýdan paıda bolatyny túsinikti. Al adam mıy kosmos­ty ıgere bastaǵan tusta mundaı dertter asqynyp-aq ketti. Jas pen káriniń, aýrý men saýdyń, aqyldy men aqymaqtyń, taqýa men qumarpazdyń, sulý men usqynsyzdyń orny aýysyp, adamzat qoǵamynda absýrdty jaǵdaılar oryn alǵanyn kózben kórip, júrekten ótkizgen jazýshynyń «Janjazaǵa» úlken daıyndyqpen kelgeni kórinip tur. «Janjazanyń» basty-basty erekshelikteri mynadaı: munda keıipkerlerdiń naqty bir ulty joq. Naqty bir keńistik te atalmaıdy. Ýaqyt ta kórsetilmeıdi. Tipti negizgi keıipkerlerdiń attary da joq. Olar oqyrmanǵa jyndyhanada tańylǵan esimderimen tanystyrylady. Olardyń sany kóp te emes. Jeteý ǵana. «Jyndylar» kıeli jerdi izdep tabý úshin jyndyhanadan qashyp shyǵady. Ushy-qıyry joq qumdy dalany keship óte almaı, jandary da, tánderi de azap shegedi. Biraq olardyń azaby jeńildemeıdi...

Avtor oqyrmannyń júıkesine salmaq salǵandy jaqsy kóredi. Oılan, tap. Nege «Kıeli kitap», «Kıe­li jer» atalǵan? Keıipkerler nege Jeruıyqqa, О́túkenge emes, Edem baǵyna qushtar? Kıeli kitaptyń adam qolymen ózgertilgenin eske sa­la beretin jazýshy órkenıettiń adasýynyń, azǵyndyqtyń keń etek alýynyń syryn tuspaldap otyr ma? Tazarý, arylý úshin jolǵa shyqsa da, nege olardyń bári birdeı maqsatyna jetpedi?

Adam qansha jerden sumyraı bolsa da, qııanatyn, ıttigin, kór­kó­kirektigin, pasyqtyǵyn, qatygez­di­gin tym quryǵanda ózine moıyndaı alatyn jaratylys. Romanda­ǵy bar­lyq keıipker óz kemshilikte­­rin jaqsy biledi. Esi aýysyp ketse de, olar ótken shaqtaǵy qatelikteri men qııanattaryn umytpaıdy. Ja­zýshy keıipkerlermen attas tarıhı tulǵalardyń ómirlerinen de psı­­hologııalyq parallelızm ádi­si­men syr shertip, olardyń bul «esýas­tarǵa» qanshalyqty qatysy bar eken­dikterin sheber órnekteıdi. Shek­ten tys qumarlyq bılegen jan­nyń mindetti túrde azap tartatynyn, ol azaptyń salmaǵy tozaqtyń úreıinen birneshe ese aýyr bolatynyn kórkemdikpen jetkizedi. Shekten tys qumarlyqtyń bastaýy ózin tanymaýda ekenine oı júgirtkizedi. Kıeli jerge jol tartqan jolaýshylar­dyń aldynan kezdesken túrli beıneler olardyń árqaısysynan «sen óziń­di tanydyń ba?» suraıtyny tegin emes. О́zin tanymaý, sondaı-aq eń joǵarǵy absolıýtti kúsh Ja­ratýshyny moıyndamaý degenimiz – túp­tep kelgende jalǵan nanym-se­nimdermen, aýada qalyqtap tur­ǵan «aqyldy sózdermen», jurt ta­ńyp bergen «ataqpen» ómir súrý eke­nin, onyń sońy jan azabyna ula­sa­tynyn jazýshy badyraıtyp aıt­paı, emeýrinmen ǵana bildiredi. Sol úshin «esýastarǵa» qoıylǵan Eskendir Zulqarnaıyn, Shyńǵyshan, Lır, Taıs Afınskaıa, ımperator degen esimderdiń negizgi syry osynda ekenine shúbá keltirmeımiz.

«Janjaza» adasqandardyń soń­ǵy aıaldamasy sııaqty. Ol aıaldamadan túskenderdiń arylatynyna, tazaratynyna kepildik te joq. Biraq sońynan óletin úmit beıbaq «esýastardy» osy aıaldamaǵa deıin jeteleı bermek. Qoryta kelgende, jazýshy Sultan Raevtyń «Janjazasyndaǵy» qabat-qabat oılardyń bir parasyna shamamen osylaı ınterpretasııa jasadyq.