Bir tarıhı tulǵa beınesiniń birneshe ret sahnalanýy keıipker bolmysynyń qaıshylyqqa toly bolyp, dramaǵa suranatyndyǵyna ǵana baılanysty emes, akter men rejısserdiń tulǵaǵa ýaqyt bıiginen kóz salyp, kórkemdigi joǵary jańa spektakl jasaýǵa umtylysynyń tolastamaıtyn tabıǵatynan izdegen jón sekildi. Belgili akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bolat Ábdilmanovtyń araǵa jıyrma jyl salyp, eshqashan eskirmeıtin, kerisinshe, zamanmen birge jańaryp, bıiktep otyratyn Abaı beınesinde ekinshi márte oınaǵany da sol shyǵarmashylyq tolysý tájirıbesiniń arta túskenine baılanysty bolǵany anyq.
1988 jyly dál osyndaı qońyr kúzde Ǵ.Músirepov atyndaǵy №86 qazaq orta mektebiniń 9 synyp oqýshylary ákemteatrǵa Á.Mámbetov sahnalaǵan «Abaıdy» tamashalaýǵa kelgenimiz kúni búgingideı kóz aldymyzda. Sahnalyq qozǵalysy jyldam, qyzyldy-jasyl kıingen keıipkeri mol, shym-shytyryq shıelenisti oqıǵalarǵa toly spektakldiń ár detali jasóspirim júrekti tebirentkeni sondaı, «Abaı» degende áli kúnge deıin qaz-qalpynda sol qoıylym kóz aldymyzda qylań berip ótedi. Jalt-jult etken janary sahnanyń jaryǵymen shaǵylysa, halyq arasynan shyǵyp, endi qaıta halyqqa bettep bara jatqandaı, birte-birte dóńgelene bıiktep bara jatqan joldy qýalaı, ekpindeı basyp, jas urpaqqa amanat aıtyp qol bulǵaǵan Abaı – Ábdilmanovtyń kúresker beınesi bala kóńilimizde óshpesteı bolyp tańbalanyp qaldy. Qalyń qazaqtyń kókeıinde Abaı bolyp jattalyp qalǵan sol kúresker beıne jyldarmen birge kemeldenip, keýdesin qazynaǵa toltyryp, tolysqan shaǵynda «Abaı jumbaǵynyń» sheshimin surap, kórermen ortasyna qaıta oralýy teatr áleminde kúnde bola bermeıtin sırek jaǵdaıdyń biri.
«Abaı joly» romanynyń jelisimen, Abaıdyń óz qarasózderi men óleńderi boıynsha jazylǵan kompozısııalyq qoıylymnyń sahnalyq nusqasyn jasaǵan belgili jazýshy-dramatýrg Madına Omarova men B.Ábdilmanovtyń ózi bolǵannan keıin avtorǵa aınalǵan akter pesany óz boıyna, óziniń Abaıdy osylaı oınasam degen arman-ańsaryna laıyqtap jazyp shyqqanyn da qoıylymnyń basty erekshelikteriniń qatarynda ataýǵa bolady. Ekinshi ereksheligi, rejıssýranyń, tutas shyǵarmashylyq toptyń formalyq izdeniske boı urǵany. Jas rejısser Árıdash Ospanbaevanyń sahnalaýyndaǵy «Abaı jumbaǵy» Abaı týraly burynǵy klassıkalyq spektaklderden múlde ózgeshe. Árıdash – táýelsiz Qazaqstannyń tól perzenti, HHI ǵasyrdyń jańashyl jastarynyń biri. Sondyqtan bolar, onyń materıaldy kórý, formaǵa salý ádis-tásili zamanaýı, sony, dástúrli sahnalyq sheshimnen sanaly túrde bas tartqan. HIH ǵasyrda ómir súrip, qazaqtyń keleshegi úshin kúıinip, kókiregi qars aırylǵan «Abaı» spektaklin jańashyl jastyń, qazaq balasynyń óz ınterpretasııasynda berýi, sóz joq, barsha óner salasyndaǵy mamandar úshin de, kúlli qazaq qaýymy úshin de qyzyqty bolǵany daýsyz. Dramatýrg Madına Omarova: «Abaıdyń jumbaǵy» – ǵasyrlar toǵysynan týǵan spektakl. Olaı deıtin sebebimiz – Abaı HIH ǵasyr, Áýezov HH ǵasyrdyń basy, Bolat aǵa ekeýmiz HH ǵasyrdyń sońy, al Árıdash HHI ǵasyr qazaqtarymyz. Osyndaı mıksten, túrli dáýir qazaqtarynyń shyǵarmashylyǵynan týǵan ózgeshe týyndy boldy bul. Jaqsy maǵynasyndaǵy eksperıment jasadyq dep oılaımyn», deıdi spektakl ıdeıasyn tarqatqan áńgimesinde.
О́tken ǵasyr, búgingi ýaqyt, bolashaq «Abaıdyń jumbaǵynda» qatar ómir súredi. Abaı qaı dáýirde de bizben birge júredi. Ár urpaqtyń zamandasy, olar ómir súrgen dáýirdiń ajyramas, aınymas serigi. Keshegi kúni kúresker Abaıdy keıiptegen B.Ábdilmanov osy joly da aqynnyń tulǵalyq sýretin dál taýyp, danalyq, oıshyldyq tunǵan baısaldy beınede kórindi. Jalpy, qoıylymǵa akterlerdi tańdaý barysynda burynǵy qalyptasqan steorotıpti barynsha syndyrýǵa tyrysqan áreket baıqalady. Kórermen sahnadan nazdana qaraıtyn, qımyl-qozǵalysy názik Toǵjandy emes, Dınara Úsenova keıiptegen erkin, erke, batyldaý minez arýdy kórip «nesi bar, alýan qyrly Abaıdyń júregin jalyndaǵan jastyq sezimin jasyra almaǵan jigerli qyz jaýlamasa, basqaǵa kóńili burylmas edi-aý» degen oı qaldyrady. Zere obrazyndaǵy Gúlshat Tutovanyń epıkalyq keń tynysty sheberligi pesa salmaǵyn arttyra túsedi.
Drama avtorlary burynǵy keńestik senzýramen burmalanǵan tarıhı jaıttardy, Qunanbaı tárizdi negizsiz qaralanǵan ǵazız tulǵalardy aqtap, ony qazirgi táýelsiz el turǵysynan óz tuǵyryna qondyrýdy maqsat etken, olardyń bul ıdeıasyn Qunanbaı beınesinde kóringen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Saıat Merekeuly salmaqty minezben oryndap shyqty.
Spektaklde Abaıdy bala kezinen, Zere men Uljan tárizdi qos anasyna erkelep júrgen sátinen bastap, azamattyq kózqarasy aıqyndalyp, ult aqyl-oıy, rýhanııat kósemi deńgeıine kóterilgenge deıingi kezeńder tutastyqta emes, Abaı ómirindegi negizgi, erekshe oqıǵalardy jeke kórinister túrinde alyp, ekspress sholý tárizdi kórermen nazaryna jalt etkizip usyný kózdelgen. Oqıǵa jelisi Abaıdyń óz óleńderimen órile otyryp, fılosofııalyq mazmunynyń zamanaýı ssenografııalyq tyń tásildermen baıytyla túskeni – spektakldiń utymdy tusy. Ssenografııa demekshi, sahna «oıǵa tunyp turdy», kózge kóringenniń bári akterge qosylyp «oınady», qysqasy, sahna «sóıledi». Bul M.Áýezov teatrynda kópten beri kórinbeı ketken jańashyldyq. Teatrdyń qoıýshy sýretshisi Murat Saparovtyń shyǵarmashylyq izdenisinen týǵan dekorasııa spektakl jetistiginiń elý paıyzyn qurady desek, bul sózimiz ushqary bolmas. Meılinshe mınımalızmge baǵyndyrylsa da, sahnada birneshe ret tehnıkalyq turǵydaǵy asa kúrdeli amal-tásilder oryndaldy. Ádettegi óli dekorasııanyń izi de bolǵan joq. Ssenografııa tolyqtaı mátinmen baılanystyryldy. Abaıdyń ıyǵyna artqan aýyr júkti, júregin kernegen batpandaı qaıǵysyn, kúıinishin aq, qyzyl tústi aýyr atlas shymyldyqtardyń «kóterip turýy», al aqynnyń «sóz uqpaıtyn nadannan kúnde jeńilip» kóńili jermen-jeksen bolǵan sátterde sol shymyldyqtardyń bir mezette úzilip, sýsyp jerge túsýi rejısser men sýretshi oıynyń ǵajap úılesimin kórsetti.
Spektakl sahna tóbesine ilingen úlken domalaq aınanyń túbinde ótedi. О́mirdiń, qoǵamnyń shyndyǵyn, adamdardyń sumdyǵyn osy aına kórsetip tur. О́zimizdi ózimizge kórsetip tur. Syrtqa keri shaǵylysyp túsken ishki shyndyǵymyzdyń júzine qaraý múmkin emes, júrek daýalamaıdy, al qaraýǵa batyldyǵy jetse, kózimen sher shuqıdy. Iаǵnı Abaı – bizdiń aınamyz. Bizdiń shyndyǵymyz. Búkil kemshiligimizdi, qateligimizdi ishimizden sýyryp alyp, alaqanǵa salǵandaı etip kórsetedi. «Aına – Abaı álemi. Ekinshi, tóbeden bárin kórip, baqylap turǵan kóz tárizdes. Bárin kórýshi, bilýshi Allanyń kózi deseńiz de, Abaıdyń kózi deseńiz de, bárine saıady. Keıde ol shańyraqtyń da qyzmetin atqarady. Al dramanyń sharyqtaý sheginde kórermenge «al endi óz ishki jan dúnıeńe de bir mezet kóz salshy, sen qandaısyń – tazasyń ba?» degen ısharany tuspaldaıdy deıdi sahna sýretshisi Murat Saparov.
«Abaıdyń jumbaǵy» – kópshilik sahnamen molynan qamtylǵan, kórkemdik bıigi joǵary, án-bımen tolyqtyrylǵan keń tynysty, aýqymdy qoıylym. Abaı sekildi ulttyq dramatýrgııanyń klassıkalyq beınesine kóterilgen tarıhı iri tulǵany jańa ýaqyt talabyna saı beıneleý jolyndaǵy teatrdyń súbeli tabysy.
ALMATY
