Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
«Men úsh nárseden tazamyn. Birinshiden, sonsha jyl el basqaryp otyryp, bireýge naqaqtan jala jaýyp, qııanatqa barǵan emespin, bireýden bir som para alǵan emespin – qolym taza! Ekinshiden, 1937-1938 jyldardaǵy qaraly kúnderde bozdaqtardy atyp jatqanda, bir qaǵazǵa qol qoıǵan emespin – arym taza! Úshinshiden, adamdardy ataǵa, rýǵa, júzge bólgen emespin». Memleket qaıratkeriniń aǵynan jarylyp aıtqan sózderin búgingi urpaq úlgi alarlyq ustanym der edik. Qaıratker N.Hrýshevtiń qýǵynynyń saldarynan 58 jasynda zeınetke shyǵyp ketip, ómiriniń sońyna deıin Máskeýde turdy. Jasynyń ulǵaıǵanyna qaramaı ǵylymmen aınalysyp, sózdik jasap, (4 tomdyq) jalǵyz ózi bir ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jumysyn atqarǵany, sońyna irgeli mura qaldyrǵany bólek áńgime.
Búgingi aıtpaǵymyz urpaqtar sabaqtastyǵy haqynda. Urpaq bolǵanda Túrkistanda kindik qany tamǵan, tól perzentteriniń qarym-qatynasy týrasynda. Bul baılanys ózgesherek. Bilýimizshe, Máskeýdegi qaıratker N.Ońdasynov pen eldegi qalamger M.Dúısenbekovtiń arasynda ataly-balaly jaqsy qarym-qatynas bolǵan kórinedi. Oǵan qolymyzdaǵy mátinin ózderińizben bóliskeli otyrǵan myna hattar dálel.
Túrkistandyq aqyn, tanymal satırık, jýrnalıst Muratbek Dúısenbekov te týǵan topyraǵyna adal perzent edi. Eger jer basyp júrgen bolsa bıyl 60-qa tolatyn edi. Jasyndaı jarq etip óte shyqqan (nebári 34 jasynda) qysqa ǵumyrynda onyń tyndyrǵan isi az emes. Eń bastysy ol týǵan jerin, Túrkistanyn úlken júrekpen súıdi.
«Kúnnen kúnge mártebeń
keledi artyp, Túrkistan,
Barlyq jerden ózińdi
kórem artyq, Túrkistan»
– dep, jyrlaǵan qalamger men qaıratkerdi tabystyrǵan osy týǵan jerge degen ińkár sezim bolsa kerek. KazGÝ-di bitirgen soń Almatyda qalyp «Qazaq ádebıeti», «Jańa fılm» basylymdarynda birer jyl jumys istegen M.Dúısenbekov 1983 jyly týǵan jerge oraldy. Túrkistandaǵy «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine ǵylymı qyzmetker bolyp ornalasty. Mýzeıde istegen 3-4 jylda ol «Lenınshil jas» gazetiniń turaqty avtory boldy. Gazettiń «Kúmbez» arheologııalyq klýby aıdarynda maqalalary jıi jarııalanatyn. Sol jyldary Ermıtaj, Lývr asqan Taıqazan, Shyraǵdan syndy jádigerlikterdiń otanyna oralýyna atsalysty. Muratbektiń О́.Jánibekovke, Sh.Aıtmatovqa, M.Shahanovqa jazǵan hattary bar. Solardyń biri N.Ońdasynovqa joldaǵan myna hatta birshama syr jatqandaı.
«TÚRKISTANNAN SÁLEM!
Sálematsyz ba, Nurtas ata?! Hal-ahýalyńyz jaqsy ma? Úı ishi aman-esen be?Tvorchestvo barysy men tabysy oıdaǵydaı bolar.
Ata! Hatyńyzdy alǵanmyn. Kóp-kóp rahmet! Al, endi bul hattyń sál-pál resmıligi bar. О́tkendegi hattarymda men sizge 1990 jyly Túrkistannyń 1500 jyldyq ıýbıleıi bolady dep aıtyp edim ǵoı. Jaqynda men Túrkistan qalalyq partııa komıtetiniń birinshi sekretary Nurıdın Balqııaev joldastyń qabyldaýynda boldym. Hatty sol kisiniń tapsyrmasymen jazyp otyrmyn. Ol kisi, ıaǵnı birinshi hatshy taıaýda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sekretary Z.Kamalıdınov joldasta bolypty. Onymen birge birneshe jaýapty qyzmette isteıtin adamdar da bolǵan eken. Olar Qazaq SSR Ǵylym Akademııasynyń tarıh, etnografııa ınstıtýtynyń dırektory R.Súleımenovtiń bergen arheologııalyq qazba jumystary nátıjesinde aıǵaqtalǵanyna sene otyryp, sondyqtan 1990 jyl Túrkistanǵa 1500 jyl tolady degen sóz naqty ǵylymı, ári dáleldi tujyrym emes dep otyrǵanǵa uqsaıdy. Bálkim, Túrkistanǵa 1500 jyldan da kóp bolý múmkin degen eken. Sondyqtan qalalyq partııa komıteti men qalalyq Sovet atqarý komıteti jerles, ári...» (Hattyń ekinshi nusqasy jasalǵan bolýy kerek, bul nusqa aıaqtalmaı qalyp qoıǵan).
«MURATBEK ShYRAQ!
Hatyńdy, sálemdemeńdi aldyq. Meniń atyma aıtylǵan jyly sózderiń úshin rahmet! Hatyńdy birneshe ret oqyp shyqtym. Qazir kóz nasharlaǵan ǵoı. Qansha tyryssam da qoltańbańdy tanı almadym. Oǵan keshirim suraımyn. Qoryta kelgende, meniń uqqanym – jaramdy bilimiń, óner tabýǵa qabiletiń bar eken, oǵan qýandym.
Qazirgi zaman – ǵylym zamany, ony jaqsy bilesiń. Adam dúnıege eki ret kelmeıdi. Meniń saǵan beretin batam, ózińdi qyzyqtyratyn, jiger qosatyn naqtyly bir taqyrypqa dıssertasııa qorǵap al, balam. Úı ishine, aǵaıyn-týystarǵa bizderden jalyndy sálem!
Tilektes atań N.Ońdasynov. Moskva, 16.09.86.
Muratjan!
Sen hattaryńda biraz ıgilikti máseleler jóninde áńgime qozǵapsyń. Bári de oryndy.
- Seniń aldyńdaǵy hatyńnan Túrkistannyń 1500 jyldyǵy týraly habarlanyp, qýanyp qalyp edim, ókinishke saı, ol derek áli qamdaý bolyp shyqty. Men bul máselemen shuǵyldanbaǵan edim. Endi kesh, ony zertteýge kóz jetpeıdi. Bul – mindet ózderińdeı jas urpaqtyń úlesine qalyp otyr. Erinbeı izdenińder, tabasyńdar.
- Ahmet Iаsaýıdiń mýzeıi haqynda qandaı sheshilmeı jatqan kúrdeli máseleler bar. Eger kerek dep tapsańdar, ony dáleldep baıandama hat retinde jazyp jiberińder. Almatyǵa barǵanda basshylarǵa baıandaý mindetin moınyma alamyn.
- Jaryq kórgen eńbekterdiń qolda baryn ózim Túrkistanǵa alyp baryp, mýzeıge tapsyramyn.
Kúlip-oınap jolyqqansha.
N.Ońdasynov. Moskva, 15.12.86.»
Átirgúl TÁShIM,
jýrnalıst
