Sýretterde: 1. Jádik aýlynyń eski qorymyna qoıylǵan belgi tas. 2. Tóńkeris aýlyndaǵy Qajymuqan balýannyń ájesi Aısarynyń zıraty
Atalar qorymyna qoıylǵan belgi
Osy oraıda Túrkistan oblysy, Ordabasy aýdanynyń ákimi Nurbol Turashbekovtiń bastamasymen, aýdandyq Mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Qurmanáli Jylqybaı, balýan atamyzdyń nemeresi Nurlan Aıdarhanuly bastaǵan yntaly top, elorda irgesinde ornalasqan arystyń atajurty qazirgi Qajymuqan aýylyna at basyn tiredi.
О́ıtkeni atalmysh aýdan jerinde ornalasqan Qajymuqan baba kesenesi óńirlik qasıetti nysandar qataryna engendikten, bolashaqta, ıaǵnı alda bolatyn 150 jyldyq data qarsańynda, balýannyń mýzeı úıi ornalasqan Temirlan eldi mekenine kúsh atasy atynda keshen turǵyzyp, ony jalpyulttyq qasıetti nysan deńgeıine kóterý jaıynda jospar bar deıdi ońtústikten kelgen aǵaıyndar.
Sonymen alystan kelgen qonaqtardy yqylaspen kútip alǵan aýyl turǵyndary men Selınograd aýdandyq ákimdiginiń qyzmetkerleri jáne ólketanýshylar balýannyń kindik qany tamǵan topyraqpen tanystyrdy. Aýdandyq gazet redaktory hám ólketanýshy Janat Túgelbaı: «Bul ólke balýan týǵan topyraq, biz sol úshin maqtanamyz. Qajekeńniń kózin kórgen atalarymyz, onyń alyp kúshin jyr qylyp aıtyp otyratyn. Bunyń bárin bala kezden estip óstik. Myna shaǵyn eldi mekendi bolashaqta tól týmasy Qajymuqan balýannyń arqasynda álem tanıtyn bolady. Qazaq halqy Qajekeńmen áli talaı ǵasyr maqtana alady. Ýaqyt uly tarazy. Eksheıdi, eleıdi, aqıqatty aqtaıdy, ónegelini órge súıreıdi. Tek tańdaýly tulǵalarǵa ǵana tarıh óz qoınaýynan oryn beredi. Osyndaı tańdaýlynyń biri – Qajymuqan Muńaıtpasuly. Muny kóziqaraqty qaýym túgel biledi. Qajekeńniń ákesi Muńaıtpastan bastap, burynǵy ótken atalarynyń bári osy ólkede jerlengen. Biraq ýaqyt syny umyttyrǵandyqtan atalar jatqan jerdi «dál mynaý» dep basyp aıtyp bere almaımyz. Sebebi qorymnyń ózi jerge aınalyp ketken. Osy elmen irgeles Saryterek, Tóńkeris aýyldary irkes-tirkes qonystanǵan. Bári bala Muqannyń izi qalǵan jerler» dedi.
Osylaı jol boıyndaǵy aýyl mektebiniń aldynda ornalasqan balýannyń eńseli eskertkishine taǵzym etken qonaqtar men aýyl atqaminerleri eldi mekenniń syrtynda ornalasqan babalar qorymyna bardy. Bul jer buryn «Jádik» aýly atanǵan eken. Qazir aýyldyń jurnaǵy da joq. Tek úıilgen topyraq, eskiniń kózindeı ǵasyrlardy ıyǵynan asyryp salyp, únsiz múlgigen top terek pen uıyqqan kıikteı bir-birine úılige ósken buta-búrgen ǵana bar.
Qajekeń týraly alǵash qalam tartqan jazýshy Qalmaqan Ábdiqadyrovtyń 1948 jyly jaryq kórgen «Qajymuqan» atty hıkaıatynda jáne kúsh atasynyń ómir tarıhyn zerttegen adamdardyń negizdeýi boıynsha Qajymuqan Muńaıtpasulynyń kindik qany tamǵan jer dál osy.
Barǵanymyzda buryn bolmaǵan oqıǵaǵa kýá boldyq. Qorymnyń kireberis aýzyna belgi tas qoıylypty. Onda «Kúsh atasy Qajymuqannyń ákesi Ernaquly Muńaıtpas HIH ǵasyr» dep jazylyp, tas qoıýshy «shóberesi Farıda Qalıýllaqyzy» delinipti.
Aramyzda júrgen balýannyń nemeresi Nurlan Qajymuqannyń aıtýy boıynsha bul tas belgi qoıýshy adam balýannyń shóberesi emes, nemeresi.
– Atamyz 1909 jyly Rıga qalasynda sırk trýppasynda eńbek etip júrip, sırktiń akrobaty Nadejda Nıkolaevna Chepkovskaıa degen anamyzben tanysqan. Keshikpeı ekeýi musylmansha nekelesip úılengen eken. Sodan apamyz atyn Bátıma dep ózgertken. Bátımadan Halıolla degen jalǵyz ul týǵan. Búginde ol kisiden taraǵan urpaq Reseıdiń Omby qalasynda turady. Osy Halıolla atamyzdyń úlkeni Shabdan 1927 jyly týǵan. Odan keıin Farıda, Rázııa, Janaıdar, Eltaı, Qulymbet esimdi balalary bolǵanyn bilemiz, – deıdi Nurlan Aıdarhanuly. Demek, ata-baba qorymyna alystan izdep kelip, tas belgi qoıǵan Halıollaqyzy Farıda ekeni anyq boldy.
Qajymuqannyń ájesi Aısarynyń zıraty tabyldy
Osylaı ata-baba qorymyna zııarat etip, duǵa baǵyshtaǵan top saparyn ármen qaraı jalǵastyryp, Qajymuqan aýylynan tike batysqa qaraı jıyrma shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Tóńkeris aýlyna at basyn burdy. Mundaǵy maqsat – osy aýyldyń qorymynda kúsh atasynyń ájesi, bir sózben aıtqanda, balýandy týǵan sátinen bastap, asyrap saqtap, adam sanatyna qosqan, ájesi Aısary (Aqysh) jerlengen eken.
Aısary apamyz jaıly Qalmahan Ábdiqadyrovtyń hıkaıatynda asta-tók derek bar. Jalpy, Qajekeńe qatysty dúnıelerdi (hıkaıat, ocherk, zertteýler) salystyra otyryp baıqaǵanymyz joǵarydaǵy Qalmaqan aǵanyń hıkaıaty ómir shyndyǵynan alys ketpegen. Sebebi balýan jazýshynyń úıinde qona jatyp, basynan ótken oqıǵalardy óz aýzymen baıandap bergen.
Derekti hıkaıatta Aısary balýannyń ájesi dep naqty jazylǵan. Al Muqannyń týǵan sheshesiniń aty – Kábıra. Ol Luq batyrdyń qyzy. Luq pen balýannyń atasy Ernaq aqırettik dos bolǵan. Sol sebepten de Luq batyr qyzyn Ernaqtyń balasy Muńaıtpasqa uzatady. Kábıra kelin bolyp túsken soń bes jyldan keıin egiz ul tabady. Atyn Asan jáne Úsen dep qoıǵan sábılerdiń ǵumyry qysqa bolyp, ekeýi de shetineıdi. Aısary ájeıdiń qaıǵysy qalyńdap, qabyrǵasy qaıysady. Onyń ústine kelini Kábıra qursaq kótermeı úsh jyl ótedi.
Bir kúni Aısary joq bolyp ketedi. Aýyl adamdary ary-beri izdep tappaıdy. El Esildiń sýyna aǵyp ketken shyǵar dep joramaldaıdy. Sóıtse, birneshe kúnshilik jerdegi «Dárili qorymǵa» baryp, shóp ákelgen eken. Sodan bir qoıyn soıyp, ákelgen dári shóptiń tamyryn sútke qosyp kelinine on bes kún ishkizedi. Osy em-domnan keıin Kábıra júkti bolyp, jyl ótken soń dara tulǵa Muqan dúnıege keledi. Qaıran ana myń jylda qaıtalanbas alypty týyp, eki kúnnen soń ózi dúnıeden ótip ketken. Kábıra asa qarýly adam bolǵany týraly kitapta aıtylady.
Jetim qalǵan Muqandy asyrap adam qylǵan anasy Aısary. Joǵarydaǵy hıkaıatta Qajymuqannyń óz aýyzymen aıtylǵan mynadaı sózder bar: «Meniń ómirimdi jazǵanda anam Aısaryny qaldyrmasyn. Meniń órbigen ómirimdi, tasyǵan qaıratymdy bergen sol adam. Men onyń Qap taýyndaı bıik, kúnniń shýaǵyndaı jyly meıirbandyq eńbeginiń tozańyn da ótegenim joq. Meni bilgisi kelgen adam – menen buryn sony bilsin. Onan basqa kisi meni asyrap, kemelime keltire almas edi» depti. («Qajymuqan qaǵanaty» Ordabasy, 2001 j. 44 bet).
Mine, bul Qajekeńniń apasy týraly aıtqany. Biletinderdiń aıtýynsha, balýan keýdesine tas qoıdyryp, ony shoıyn balǵamen soqqylatyp jatyp, «Aqysh, Aqysh, Aqysh» dep aıǵaılaıdy eken. Iаǵnı ózin adam qataryna qosqan adamdy qıyn sátte eske alǵany.
Endigi kezekte «Bul zırat qalaı tabyldy?» degen suraqqa kelsek, apamyzdyń jambasy tıgen jerdi taýyp, alǵash ret halyqqa habardar etken biz edik. Biraq ol tusta selt etken jan bolmady. Endi mine, úlken jańalyqqa balanyp otyr.
Qalaı tabyldy? 1999 jyl bolatyn. Jasy seksennen asyp ketken Halyq degen qaǵylez qarııamen kezdestim. Tóńkeris aýylynyń turǵyny eken. Meniń jýrnalıst ekenimdi bilgen ol: «Balam, men turǵan aýyl irgesindegi zıratta Qajymuqannyń ájesi, asyrap, saqtap adam boldyrǵan anasy ispetti Aqyshtyń (Aısaranyń) zıraty bar. Biletinder azaıyp barady. Kelip kórip ketseńshi», dep usynys jasady. Maqul dedik. Arada aılar ótip ketti. Áne-mine dep júrgende Halyq aqsaqal dúnıeden ótkenin estidim. Sandy uryp biz qaldyq. Sodan osy eldiń adamdarynan jalyqpaı surastyryp júrip, biledi-aý degen bireýdi taptyq. Ol azamat Qaraǵandyda turady eken. Aty-jóni – Qýatbek Daırabaıuly Atybaev. 1954 jyly Tóńkeris aýylynda týypty. Ákesi Daırabaı bala kezinde osy zıratty kórsetip: «Esińde saqta balam, bul Qajymuqannyń ájesiniń zıraty. Myna basyna qoıylǵan uzyndyǵy 2 metr, eni jarty metr kók tasty ákem Atybaı kerýen tartyp baryp Samarqand jaqtan ákelgen. Maqsaty – ata-babalarynyń basyna ornatý eken. Sodan bir kúni úıge Qajymuqan kelip, «Ateke, myna tasty maǵan ber, apamnyń basyna aparyp ornataıyn»» depti. Osylaı Aısary ájemizdiń zıratyna has sheber bádizdep Quran aıattary naqyshtalǵan Samarqannyń kók sur tasy ornatylypty. Osylaı Qýatbek myrza bizdi ertip aparyp, zıratty kórsetken bolatyn.
Aısary apamyzdyń basyna zııarat etip aıat oqyǵan ońtústiktik aǵaıyndar men jergilikti atqaminerlerdiń buǵan deıin bul oqıǵadan habary bolmapty. Qysqasy, apamyzdyń jańadan tabylǵan zıraty balýan urpaqtary jáne Qajekeńdi qadir tutatyndar úshin jaqsylyqqa balandy.
