Qazaqtyń jylqy tústeý jáne jasyn anyqtaý ilimi

Jylqy tústeýdiń túrleri

Qazaq jylqyny úıirimen nemese jekeleı tústeıdi. Úıirli jylqyny tús­teý degenimiz – onyń kúı-qońyn ań­ǵaryp, sol arqyly jylqy jatqan ja­ıylym­nyń shúıgindigin baıqaıdy. Al jylqylar­dyń túsi men tańbasyna qa­rap qaı rý­dyń maly, kimniń jylqysy ekenin tanıdy.

Jylqyny jekeleı tústegende: áýe­li óń-túrine, bógenaı-bitimine, at ıesi men jylqynyń mekenine, tabıǵı beıim­­diligine, basqa janýarǵa nemese ósim­dikke baılanystyryp, minez-qulqyna jáne en-tańbasyna qatysty tústeıdi.

Bir tústi jylqy. Qandaı bir kól­deneń tús qosylmaǵan tek birtekti tústi jylqy­lardy aıtady. Mysaly, qara, qońyr, jı­ren, qula, kók, tory, shabdar, sary, aq jáne t.b.

Aralas tústi jylqy. Eki nemese odan da kóp tústi jylqylardy aıtady. Mysa­ly, alaıaq, shubar, býryl, bórte, qylań, kókshaǵyr, qaratory, qońyr ala, teńbil kók, qylańboz, t.b.

Bógenaı-bitimine baılanysty: tory tóbel, aı qasqa, aqbaqaı, aqtaban, qaba jal, sary baýyr, soqyr qula, maıda jal, aqjon jıren, aqsaýyr, tory shunaq, kók sholaq, qyzaı kók, kókjal, kerkekil, aqtanaý, shubalań, shalquıryq, kókmoıyn, meńdi qara, qýbas, shegir, boz ókpe, qylı sary, maqpal qara, aqsaq jıren, sarjaq, kesik qulaq, t.b.

Jylqynyń ıesi men mekenine baı­lanysty: Jánibektiń kókdóneni, Baı­saldyń qulasy, Aqannyń qulageri, Ke­rekýdiń kókalasy, Tobyqtynyń dóń­asary, Qar­aýyldyń kókbıkeshi, Ábil sary, Kók­she tory, Baqanas jıren, Qob­danyń qońyry, Oıyldyń keri aty, Jor­taqtyń torqasqasy, Kereıdiń aqmon­shaǵy, Qam­bardyń qaraqasqasy, Kenje­baıdyń shań­tımesi, t.b.

Tabıǵı ereksheligine: kók daýyl, qu­ıyn qara, qoı tory, báıge kók, jeldi qońyr, qamys qula, obaly qyzyl, shań­tımes, qaqpanbel, jeltımes, t.b.

Janýar nemese ósimdikke qatysty: tobylǵy tory, bulan qara, aıý qula, sur kójek, súlik qara, jylan qara, qulan tory, túlki qyzyl, toǵys jıren, qoıan kók, qazmoıyn, kókkepter, t.b.

Minez-qulqyna qatysty: asaý kúreń, aınalma shabdar, tisteýik qula, tebegen sary, úrkek ala, jaltaqaı keri, qyljyq qara, jýas tory, jyndy shabdar, t.b.

En-tańba arqyly tústeý

Erte kezde jylqyǵa en salý jáne tańbalaýdyń mańyzy zor bolǵan. Tańba jylqyǵa kúıdirilip basylatyn bolsa, en qulaǵyna qıyp nemese kesý arqyly salynady. Qazaq halqynyń turmystyq ǵurpynda jańadan otaý quryp, bólek shyqqan jas otbasyna aýyl aqsaqaldary nemese ata-anasy enshisine mal berip, oǵan jańalap en salyp beretin bolǵan. En salǵanda maldyń oń jáne sol qulaǵyna almastyra nemese qatar salady.

Odan keıin kóktemde ıaǵnı, shybyn shyqqannan (qurttap ketpes úshin) buryn sol jyly týǵan jas tólderge en salady. Ol úshin óte ótkir shaǵyn pyshaq qol­danady. Kez kelgen adam en sala bermeıdi. Qoly jattyqqan jáne arnaıy quraly bar otashylar atqarady.

Al jylqy túligin en-tańba arqyly tús­teýdiń mańyzyna toqtalar bolsaq:

Birinshiden, qazaqtyń ár rý-taıpa­larynda ózderine tán jeke-jeke tańbasy bolǵan. Endi maldyń qulaǵyna salsa, tańbany jylqynyń miner jaq sanynyń ortasyna taman qalyń etine syrtynan kúıdirip basady. Kóldeneń adamdar jylqynyń tańbasyna qarap qaı rý­dyń, kimniń maly ekenin aıtpaı-aq bile beredi.

Ekinshiden, úlken rýdan bólinip jeke shyqqan shaǵyn atalyqtar rý aqsaqal­da­rynyń uıǵarýymen jeke tańbaǵa ıe bolyp, ózderine menshik retinde en­shi­lep alǵan maldaryna basatyn dás­­túrdi ustanǵan. Osyǵan qaraǵanda tań­ba kóshpendiler úshin geraldıkalyq ma­ńyzǵa ıe.

Úshinshiden, ertedegi jaýgershilik za­manda el shetine jaý kelse han jar­ly­ǵymen el qorǵaıtyn áskerı jasaq úshin elden jylqy túligin jınap qorda­lastyrǵan. Osy sharýany oryndaýshylar jylqylardyń tańbasyna qarap qaı rýdan qansha jylqy jınalǵanyn bilip otyrǵan.

Jylqynyń jasyn anyqtaý joldary

Jylqy túligi baǵym-kútimine jáne ómir súrgen ortasyna baılanysty ortasha eseppen 25-30 jylǵa deıin jasaıdy. Biraq dala jylqysy 17-20 jastan asqan soń kári dep esepteledi. Qazirgi tańda jylqy jasyn anyqtaý qıyndyq týdyrmaıdy. О́ıtkeni, jańa týǵan qulyndar zań júzinde tólqujatpen qamtamasyz etilýde.

Al burynyraqta qazaq jylqyshyla­ry jylqynyń jasyn: ataýlaryna, túr-tús poshymyna jáne tisine qarap anyqtaıtyn dástúr bolǵan. Jylqy ataýlaryna qatys­ty jas anyqtaý:

Qulyn – bıeniń jańa týǵan jas tóli.

Jabaǵy – týǵanyna alty aıdan asqan qulyn.

Taı – eki jasqa tolǵan jylqy.

Qunan – úsh jasar erkek jylqy.

Baıtal – úsh jasar urǵashy jylqy.

Dónen – tórt jasar erkek jylqy.

Besti at – bes jasar jylqy.

Saqa at (aıǵyr) – 7-10 jasar.

Kári at – 12 jastan joǵary.

Qasabaly bıe – 7- 8 jastaǵy bıe.

Kártamys bıe –11-14 jastaǵy bıe.

Jasaǵan bıe – 20 jastan asqan.

Sáýrik – 3-4 jastaǵy úıirge túspegen aıǵyr.

Jaıylymdaǵy jylqy jasyn anyqtaý

Dala jaıylymynda jatqan jylqy­ny syrt-poshymyna qarap-aq jasyn mól­sherlep anyqtaýǵa bolady.

Kári jylqynyń jal-quıryǵy bilte­lenip, seldirep ketedi.

On-on bes jastan asqan jylqynyń erin-ezýi men jaq eti shalbarlanady. Osy shalbar-qyrtystarǵa qarap jasyn anyq­taýǵa bolady.

Jylqynyń jaq etin shymshyp bura­ǵanda eti bolbyramaı ornyna tez jınalsa, bul 6-8 jasar jylqy.

Jylqynyń jaq eti úrlegen qaryndaı tyrsıyp, syzdap tursa, bul 15 jasqa jetpegen jylqy.

Eger jylqynyń kózi ajarly, otty, qarsy aldynan qaraǵanda kóz sharasynyń ishindegi adamnyń sýreti tolyq kórinse, bul 10 jasqa jetpegen jylqy.

On jastan asqan jylqynyń janary óshkin, ajarsyz, kóz sharasyndaǵy adamnyń beınesi bulyńǵyrlanyp, jarty denesi áreń kórinedi.

Tis arqyly jylqy jasyn anyqtaý

Tisi bútin jylqy jaqsy jaıylady, jegen shóbin tolyq qorytady, qońy taımaıdy, sýyqqa tózimdi, berik keledi.

Jasy jetken erkek jylqyda 40 tis bolady. Onyń 12-si astyńǵy jáne ústińgi mańdaı tister (shóp jular), 4-i soıaý, 24-i alqym azý dep atalady. Bıelerde 36 tis (bıege at azý ıaǵnı, soıaý tis shyqpaıdy) bolady. Jylqynyń tisin sút tis jáne súıek tis dep ekige bóledi. Sút tistiń óńi appaq kólemi kishkentaı, súıek tister sarǵysh ári úlken, mórleri tereń bolady.

Mańdaı tisterdi: qasqa tis (ortadaǵy eki tis), ishki tis (qasqa tistiń eki jaǵyn­daǵy) jáne shetki tister dep bóledi. Qu­lyn alǵash týǵanda tisi bolmaıdy. Qas­qa tisteri eki apta ishinde ósedi. Ishki tisteri 45 kúnniń ishinde tolyq shyǵady. Shetki mańdaı tisteri 9 aıdyń kóleminde ósedi. Osy aralyqta úsh azý tis shyǵyp úlgeredi. Toǵyz aılyq qulynnyń barlyq sút tisteri (24 tis = 12 mańdaı + 12 azý) ósip úlgeredi. Eki jasqa deıin sút tisimen júredi.

 О́ıtkeni, tórt túliktiń ishinde tek jylqyda ǵana asty-ústi mańdaı tister bolady. Jylqy taıynda tisemeıdi. Qunanynda ortańǵy 2 tis túsip, asty-ústinen eki-ekiden 4 qasqa tis kóktep shyǵady. Bul tiseý barysy shilde men qazan aıy aralyǵynda bolady.

Dónen shyqqanda asty-ústinen eki tis túsip, taǵy 4 tis kóktep shyǵady. Bestisinde astyńǵy at azý dep atalatyn jalǵyz soıaý – shetki tis pen alqym azý­dyń aralyǵyn jaryp shyǵady. Alty jasynda ústińgi at azý jarady. Ústińgi at azý astyńǵy soıaý tisten qysqa bolady. Jylqynyń soıaý tisi 12 jasqa deıin ótkir keledi.

Keıbir jylqylarda óte sırek kez­desetin qos azý jarady. Mundaı jylqyny «ny­sanaly» deıdi. Azý jarǵan bıeler de kezdesedi. Mundaı bıeler kóbinde qysyr qalady, atqa bergisiz bolady. Mundaı bedeýdi qazaqtar jaýyngerlik saıysqa salatyn bolǵan.

Al shárgez jylqylar tisin tisi­ne basyp júretindikten jáne kóp tiste­setindikten tisiniń móri erterek óshedi. Sol sııaqty qoldan kóp jem jegen jyl­qynyń alqym azýy erte ketedi.

Jylqynyń ústińgi azý tisi túbirli, bet jaǵy tórtburyshty bolyp kelse, astyńǵy azý asha pishindi, kirpish beıneli bolyp keledi. Jylqy ósken saıyn mańdaı tisteriniń túsi men túri ózgeredi. Mysaly, mańdaı tis aýyz qýysyna qaraı ımek ornalasady da, syrtynan uzyn oımysh baıqalyp turady.

Jylqynyń jasy ulǵaıǵanda tisi syrtyna qaraı oıysyp, arasy alshaqtaıdy, saýyty alasarady, poshymy ózgeredi. Tistiń jular beti tozǵyndaıdy.

Jylqynyń jasyn – sút tistiń súıek tiske aýysýy, súıek tistiń mújilýi, tistiń syrtqy shyny qabatynyń óshirilýi, tiseýi, ósýi, óń-túsiniń ózgerýi, muqalýy, mújilýi, omalýy, tis qatarynyń alshaq­taýy, tistiń milikpen (qyzyl eti) jymdasýy, etiniń semýi, qashýy, jular tistiń móri, qazynaǵy, óńezdiń toqtaýy, mańdaı tistiń syrtqy betindegi shuńǵyl óńezdi, tis móriniń ózgerýine qatysty anyqtaıdy.

Qulynnan bastap jylqy toǵyz jasqa tolǵanǵa deıin astyńǵy tisinde mór tu­rady. Al ústińgi jaǵynda 13 jasqa deıin mór turady. Móri ketken tis sary­qaı­raqtanady. Iаǵnı tistiń móri ke­tip, tis jalańashtanady. Osy jalańash tis joǵalǵan soń tiste qaraózek paıda bolady. Qaraózek bir qaraǵanda mór sııaq­ty biraq bederi bolmaıdy. Osyndaı jyl­qyny qaraózegi aınalǵan kári deı­di. Qa­raózek áýeli astyńǵy tiske 4-5 jyl­dan soń ústińgi tiske túsedi.