«Metamorfozadan» bastalǵan qubylýlar

Poema Haostyń Aspan men Jer­ge aınalýynan bastalady. Bul álemdegi alǵashqy «qubylý» bolatyn. Sondaı-aq poema Iýlıı Sezardyń óliminen soń as­panda úlken kometanyń paıda bo­lýymen aıaqtalady. Halyq Sezar­dyń jany kometaǵa aınaldy dep topshylaıdy. Iýlıı Sezar Ovı­dııdiń dúnıege kelýinen az-aq buryn Rımde óltirilgenin esepke alsaq, poemanyń bergi dáýirdegi «qubylýlardy» da qamtyǵanyn shamalaýǵa bolady.

«Metamorfozalar» poemasy es­kiden jańaǵa qaraı jyljyp otyrady. Qubylý nemese almasýlar tym ejelgi bolǵan saıyn uly ári ǵaryshtyq sıpat alatyn syndy. Mysaly, álemdik sý tasqyny nemese álemdik órt. Sý tasqyny al­ǵashqy adamdardyń kúnási úshin bolǵan deıdi mıf. Qurlyq teńizge aınalǵan, taýlardyń kúmbezin de jal-jal tolqyn soǵyp turǵan, adamdar sal jasap sonyń ústinde ómir súrýge májbúr bolady. Biraq, olar ashtyqtan qyrylyp qalady. Tek eki áýlıe Parnas taýynyń shy­ńynda jan saqtaıdy. Biri – Dev­kalıon, ekinshisi – onyń áıeli Pırra. Sý basylady, jer qur­ǵaıdy. Taýdan jazyq dalaǵa túsken olar kóz jastaryn kól qy­lyp qudaıǵa jalbarynady. Sol sátte kókten daýys estiledi: «Ana­la­ryńnyń súıekterin arqadan asyra laqtyryńdar». Olar bunyń ma­ǵynasyn qıyndyqpen túsinedi. Ana –jer. Onyń súıekteri – tastar eken. Olar tastardy arqadan asy­ra laqtyra bastaıdy. Devkalıon­nyń artyna tastalǵan tastardan erler, Pırra laqtyrǵan tastardan áıelder paıda bolady. Sóıtip jer betine adamdardyń jańa qa­ýymy keledi. Sý tasqynyna qa­tysty mundaı mıf­ter álemniń tú­gel­ge jýyq el­de­rin­de bar desek qa­telespeıtin shy­ǵar­myz. Olardyń ishin­degi eń ataqtysy – Nuq paı­ǵam­bar­men baılanysty ańyz. Áıt­se de Devkalıon men Pırra oqı­ǵasynyń tartymdylyǵy – qu­by­lýdyń oryn alatyndyǵynda. Jan­syz nárselerden, ıaǵnı tastardan adamdardyń paıda bolýy adam men tabıǵatty bólip qaramaıtyn alǵashqy sananyń jemisi. Sondaı-aq jansyz nár­sege jan bitýdiń taǵy bir mysa­ly «Metamorfozada» bylaı ór­nekteledi. Krıt aralyndaǵy ataq­ty Dedal sheber sııaqty, Kıpr ara­lynda da Pıgmalıon atty sheber ómir súrdi. Olardyń ekeýi de músinshi bolatyn. Ańyz Dedaldyń músinderi aıaq basyp júretin edi dese, al Pıgmalıondyki jan bitip, óziniń áıeline aınalǵan degendi aıtady. Bul Galateıa esimdi tas­tan qashalǵan sulý qyz bolatyn. Pıgmalıon óz óner týyndy­sy­na ózi ǵashyq bolady. Onyń tas denesin sıpalap, kıindirip, áshe­keılermen bezendirip esi ketedi. Aqyr sońynda qudaıǵa jalbarynady: «Týra osyndaı áıel be­re gór!». Mahabbat qudaıy Af­rodı­ta ony jarylqaıdy. Pıg­ma­lıon músinnen jylylyq pen jum­saq­tyqty sezedi, sóıtip ony súıip qalǵanda Galateıa kózin ashady... «Pıgmalıon baqytty edi, biraq onyń urpaqtary baqytsyzdyqqa ushyraıdy», deıdi Ovıdıı aqyn.

«Metamorfozada» ataqty Zevs pen Germes qarapaıym jolaý­shy­nyń beınesinde adamdardyń me­ke­nin aralaıdy. Olardyń úı­lerine kirip, turmystaryn kórýdi nıet etedi. Biraq dóreki úı ıeleri qudaılardy tabaldyryqtan da at­tat­paı qýyp shyǵa beredi. Tek Fı­lemon men Bavkıda esimdi kempir-shal ǵana olardy qýanyshpen qarsy alady. Eski lashyqta ómir súretin olardyń turmysy da jutań edi. Qonaqtar eski kilemsheniń ústine jaıǵasady. Aldarynda eski jozy turdy. Dastarqan ornyna jalbyz tóselgen. Balshyq ydystyń ishin­de jumyrtqa, kókónister men kep­ken jıdekter tur. Kempir-shal sý aralasqan sharaptan qo­naq­taryna usynady. Mine, keremet, álgi qonaqtar qansha ishse de sharap túgemeı qoıady. Bir kez­de olar ózderiniń aldynda otyr­ǵan jandardyń qudaılar eke­nin túsinedi. Qorqynyshpen jal­ba­rynady: «Keshirińizder biz­der­di. Jutańdyqpen qarsy alǵa­ny­myzdy keshirińizder». Sol sát­te olardyń lashyqtary sa­raı­ǵa aınalady. Balshyq eden­de­ri mármár edenge, shatyry ba­­ǵanalarǵa aınalyp, úıdiń qabyr­ǵasy altyndaı jarqyraıdy. Qu­di­retti Zevs «Ne qalasańdar da su­rańdar», deıdi. «Sizderdiń osy ǵıbadathanalaryńyzda abyz bop qalǵymyz keledi. Qalaı birge ómir súrgen bolsaq, dál solaısha birge ólýdi suraımyz», deıdi kempir-shal. Olardyń tilekteri qabyl boldy. Merzimderi jetkende Fılemon men Bavkıda bir-biriniń kóz aldarynda bir tamyrdan kóktep shyqqan eki aǵashqa aınalady.

Jalpy, Ovıdııdiń osynaý «Metamorfozasy» nesimen qun­­dy degen saýal týyndaýy múm­kin. О́z kózqarasymyz boıynsha eger de osy oqıǵalarǵa ıaǵnı, qu­bylýlarǵa aqyn óz túsinikterin, oı-pikirle­rin qosqan bolsa sol dá­ýirdegi byl­jyraq dúnıeler­diń biri bolyp shy­ǵar edi. Bul tamasha poetıkalyq dúnıeniń qun­dylyǵy – jaraty­lysty tu­tas­tyqta qarastyrýǵa ­degen um­ty­lysynda bolsa, ekinshiden, osy tutastyqqa qubylýdyń sansyz túrlerin syıǵyza alýynda. Jáne aqyn olarǵa óz jany­nan eshqandaı túsinikteme, kóz­qa­rasyn qospaǵan. Mysaly, Pıg­ma­­lıonnyń urpaqtary nege ba­qyt­syz boldy, Fılemon men Bav­kıdaǵa abyzdyq nege qajet de­gen saýaldarǵa aqyn jaýap ber­meı­­di. Meıli jaratylysqa qa­tysty, meı­li turmystyq mıfter­de bolsyn, beınelep aıtqanda Ovı­dıı kórkem sýret salǵan. Sol úshin­de onyń «Metamorfozasy» qan­sha ǵa­syr­dan beri adamzattyń ıgi­ligine qyzmet etip keledi. «Meta­mor­fo­za» Eýropa halqynyń dúnıege, ­ja­ratylysqa kózqarasyn, kór­kemdik tanymyn álemdik dáre­jede tanyta alǵan bútin shyǵar­ma. Ovıdıı dá­ýirinen beri qan­shama ǵasyr ótse de mıftik qubylý­shylyq búgingi kúnge deıin jeli tartyp keledi.

Jalpy qubylýshylyqtyń min­­detti túrde sebep-saldary bo­la­dy. Mıftik sananyń al­ǵash­qy kezeńin­de adam ózi men ja­nýar­lardyń arasyna jik qoı­maǵan delinedi. Osy túsinik negi­zinde mıf keıipkerin jartylaı adam, jartylaı janýar retinde beıneleýdiń tamasha mysaldary da bar. Olar birese adam, birese janýar keıpine túse alady. Mıf dáýirinde adam óziniń ár túrli jandy-jansyz nárseniń keıpine kirip, ózgerip ketetindigine kámil sengen. Bul dáýirde adam ózin-ózi birde aspandaǵy aqqý keıpinde kórse, birde jortyp júrgen jolbarys keıpine aýysa alamyn dep sengen. Mıftegi qubylýshylyq úsh túrli sebepke baılanysty bo­lyp keledi. Biri-adam óte shar­shaǵandyqtan uıyqtap ketip sol boıda tasqa, ıa bolmasa ańǵa, qus­qa aınalyp ketedi. Ekinshi se­bep, adamnyń kináli bolýy. Mun­daǵy qubylýshylyq jaza re­tinde qabyldanady. Máselen, «Syn­tas» «Kelinshektaý» mıf­terinde ákesiniń aldynda kináli bolǵandyqtan qyzdar tasqa aınalyp qalady. Keıingi dáýirlerde adamnyń kináliligine qosa kúná­li­lik degen túsinik te paıda boldy. Mysaly sýyr bolyp ketken Qarynbaı týraly mıfte adam qudaı aldynda kúnáli bol­­ǵan­dyqtan ańǵa aınaldyryp ji­be­rilgen dep baıandalady. Qu­by­lý­shylyqtyń úshinshi sebebi-zor qaýipten qutylý joly. Adam­ǵa ǵalamat qater tónedi. Sodan qu­tylý úshin ol ne tasqa, ne jul­dyz­ǵa t.b. nársege aınalyp ke­tedi. Qazaqta sondaı mıftiń biri Qazyǵurt taýyndaǵy «Qyryq qyz» dep atalatyn tastarǵa baıla­nys­ty: «Baıaǵyda bir baıdyń qy­zynyń toıy bolady. Toı bolyp jatqanda qalyndyq qyryq qyzymen, kúıeý serikterimen serýendep shyǵady. Jaýgershilik za­man eken. «Jaý kelip qaldy» – degen daýys shyǵady. Sonda qyz­dar shýlap: «E qudaı! Bizdi jaý áketkenshe tas qyla kór!», – dep­ti. Sodan bári tasqa aınalypty. Bul qazaq mıfologııasyndaǵy qu­bylýshylyqtyń túp-tórkini de­sek, álemdik mıfologııada qubylýshyq maqsatty, maqsatsyz, derekti, de­reksiz, ańǵa, qusqa, ósimdikke, taý-tasqa aınalýyna baılanysty kóp túrge bólinedi.

Ýaqyt ilgeri ozǵan saıyn adam­nyń aınalanyń syryn bilý­den bólek óz mánin tabýǵa, óz ishi­ne úńi­­lýge degen orasan zor um­ty­­ly­sy baıqalady. Ǵylym men teh­­­nıkanyń progresi adamdy ta­bı­­ǵattan alshaqtatqany óz aldy­na, qudaıdan da bezdirgeni ja­sy­ryn emes. Munyń sońy qan­sha­lyqty qatygezdikterge ulas­ty... Bunyń bári názik sezimdi aqyn-ja­zýshylarǵa áser etetini aı­qyn. Mıftik qubylýshylyqtyń kór­­kem ádebıette utymdy paı­da­­lanylýynyń taǵy bir sebebi osyn­da jatyr ma dep oılaımyz. Qazaq jazba ádebıetinde ót­ken ǵa­syrdaǵy aıtýly aqyndar M.Ju­­mabaev pen S.Seıfýllınniń kórkem týyndylarynda qubylý­shylyq oryn aldy.

Álemdik modernıstik áde­bıet­tegi mıftik qubylýshylyqtyń klas­­sıkalyq úlgisin kórsetken ja­­zý­­shylardyń biri – F. Kafka. Ási­rese onyń «Basqaǵa aınalý» («Prev­rashenıe»). Sh.Aıtmatov «Bo­­­randy beket» pen «Aq keme­de» mıftik qubylýshylyqty fı­losofııalyq konsepsııaǵa saı damytty. Al qazaq prozasyndaǵy bul tásildiń eń úzdik kórinisi O.Bó­­keıdiń «Ataý-keresi» desek qa­telespeımiz. Erikti so­na­ǵa aınaldyrý arqyly onyń kú­násin «jýyp-shaıdy». Kafka shy­ǵar­masynda Gregor Zamzanyń ján­dik­ke aınalýy detaldi turǵyda sý­rettelip, Zamza-qyryqaıaqtyń bólme kezip júrýi oqyrmanda aıanysh sezimin emes, jıirkenish sezi­min týdyrady.

Qoryta kelgende aıtarymyz, qu­bylýshylyqtyń tórkini mıfte jatqanymen, adam balasynyń qubylǵysh minez-qulqy, sana-se­zimi, jalpy bolmysy ár dáýirde túrli tásilmen transformasııalanyp otyrmaq.