Keńes ókimeti Mustafa Shoqaıdy «satqyn» dep jarııalap, onymen úndes pikir aıtqan nemese aıtýy múmkin adamdardy «shoqaıshyldar» dep aıyptady. Al Shoqaıdyń «satqyndyǵy» týraly ıdeıa qaıdan shyqty? Olar, birinshiden, Shoqaı basqarǵan «Túrkistan ulttyq birlestiginiń» Eýropada qurylǵan emıgranttyq uıym «Prometeı Lıgasynyń» aıasynda áreket etkenin tilge tıek qylady. Osyǵan oraı, Polsha arhıvteriniń materıaldaryna júgineıik.
«Prometeı Lıgasy» 1928 jyly qurylyp, eki jyldan keıin Parıjge kóshken, ony únemi Polsha úkimeti qarjylandyryp otyrǵan. Resmı jetekshisi burynǵy Grýzııa úkimetiniń basshysy N.Jordanııa bolǵan bul odaq saıası klýb tárizdi boldy, oǵan grýzın sosıalısteriniń, ázerbaıjan mýssavatısteriniń uıymdary, túrkistandyqtardyń «Túrkistan ulttyq birlestigi» uıymy, Qyrym tatarlarynyń «Ulttyq partııasy», tatarlar men Soltústik Kavkaz, ýkraın emıgranttarynyń ulttyq uıymdary kirdi. «Prometeı Lıgasynyń» basshy organyna árbir uıymnan eki ókil, sonyń ishinde túrkistandyqtar atynan Mustafa Shoqaı men Osman Qoja kirdi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan kezde bul uıym antıgermandyq kóńil kúıde boldy. Daǵystandyq emıgrant, atalǵan uıymnyń múshesi Álıhan Kantemir «Kavkaz máselesi. Kavkaz jáne Keńes ókimeti» degen eńbeginde «Prometeı lıgasynyń» Parıjde turǵan qaıratkerleri aǵylshyn-fransýz odaǵyn qoldaýshylarǵa kómek berý nıetinde boldy dep jazady. Alaıda, fashıstik Germanııa Batys Eýropany basyp alǵan soń bul uıymnyń áreketi de toqtap qaldy. Uıymnyń «Prometeı», «Jas Túrkistan», «Istıqlal», taǵy basqa baspasóz basylymdary keńes ókimetiniń ulttyq saıasatyn synady, orystandyrý áreketiniń syryn ashty, sóıtip, keńes ókimetiniń álemniń halyqtary aldyndaǵy bedeline zııanyn tıgizdi, Keńes Odaǵyn synaýshylarǵa dálelder taýyp berdi. «Prometeı» uıymy Keńes Odaǵynyń ulttyq aımaqtarynda júrgizilip jatqan orystandyrý saıasaty, taǵy basqa ártúrli sharalarǵa narazylyqtaryn bildirip, Ulttar Lıgasyna hattar joldap otyrǵan, osy áreketi arqyly bul uıym Keńes Odaǵynyń halyqaralyq bedeline nuqsan keltirgen bolýy da múmkin.
Soǵystyń alǵashqy aılarynda mıllıondaǵan keńes jaýyngeri tutqynǵa alynyp, olardyń ishinde keńestik shyǵys halyqtarynyń ókilderi de bar ekendigi belgili bolǵan kezde Germanııanyń Syrtqy ister mınıstrligi Kavkaz ben Túrkistan halyqtarynyń ulttyq táýelsizdikti ańsaǵan nıet-tilekterin paıdalaný maqsatymen Túrkııadaǵy jáne Eýropa elderindegi emıgranttar jáne olardyń uıymdary týraly málimetter jınastyrdy. 1941 jyly 9 tamyzda Ystanbuldaǵy german elshiligi «Prometeı Lıgasynyń» bedeldi qaıratkerlerine sıpattama berdi. Mundaǵy Shoqaı týraly málimet mynadaı: «Mustafa Shoqaev, qyrǵyz, uzaq jyldan beri aq orystardyń belgili jetekshisi Mılıýkovtyń pikirlesi, sonyń Parıjde shyǵaratyn gazetiniń turaqty tilshisi, ózi Berlınde jeke jýrnal shyǵarady, ony professor Ieshke men Syrtqy ister mınıstrligindegi Á.Ydyrys myrza jaqsy biledi». Germanııa Syrtqy ister mınıstrligi saıası bólimniń qyzmetkeri Álimjan Ydyrysqa osy hatta atalǵan adamdarǵa jeke-jeke sıpattama berý tapsyryldy. Ol 1941 jyly 5 qyrkúıekte jazǵan baıandamasynda Mustafa Shoqaı týraly elshiliktiń hatynda berilgen málimetter durys ekendigin aıta kelip, Shoqaıdy «ultshyl emes», «jartylaı orys», «buryn orys-evreı, keıin polıak-evreı marksısterine qyzmet etken, demokratııany jaqtaýshy, búgingi Germanııanyń jaýy» dep sıpattap, Shoqaı sııaqty senimsiz adamdy Germanııamen yntymaqtastyqqa shaqyrý asa kúdikti áreket bolady degen qaýpin bildirdi. Al Ydyrys nemister úshin aıryqsha senimdi adam bolatyn, onyń emıgranttarǵa qatysty kúdigi nemese senimi eskerilmeı qalmaıtyn (Álimjan Ydyrys ‒ Sibirdiń týmasy, ulty tatar, Buqarada oqyǵan, bir jylǵa jýyq Qazaqstanda muǵalim bolyp qyzmet atqarǵan). Osyndaı jaǵdaıda ne sebepten nemister Shoqaıdy Parıjden Berlınge alyp keldi? Mustafa Shoqaıdy Eýropadaǵy shyǵys halyqtarynyń máselesimen aınalysatyn mamandar men dıplomattardyń barlyǵy túrki emıgrant-tarynyń ishindegi eń kórnekti tulǵa retinde sıpattaıtyn, sondyqtan nemister osyndaı bedeldi qaıratkerdi óz maqsatyna paıdalanýǵa tyrysty.
1941 jyldyń jazynda tutqyn lagerlerin aralaý, orys emes tutqyndardyń sanyn anyqtaý jáne olardyń kóńil-kúıin baǵdarlaý maqsatymen qurylǵan 25 komıssııanyń quramyndaǵy 600-ge jýyq adamnyń ishinde keńestik shyǵys halyqtarynyń barlyǵynyń ókilderi – saıası emıgranttar boldy. Syrtqy ister mınıstrligi janynda qurylǵan Reseı komıtetinde keńestik shyǵys halyqtary máselesimen aınalysatyn maman fon Hentıgke jibergen hatynda dıplomat Rýdolf Nadolny «turandyq tutqyndar máselesin talqylaý úshin Rozenberg Parıjden Mustafa Shoqaıdy aldyrdy» dep jazdy. Marııa Shoqaıdyń estelikterinen de Mustafa Shoqaıdy nasıster Fransııada 1941 jyldyń 22 maýsymynda tutqynǵa alǵanyn, keıinirek bosatqanyn, al tamyz aıynyń basynda áskerı adamdar kelip, Berlınge alyp ketkenin bilemiz. Demek Shoqaıdy Germanııaǵa Rozenbergtiń mekemesi aldyrtty. Shyǵys mınıstrligi tizim jasap, barlyq emıgrantty komıssııaǵa ózderi shaqyryp kirgizdi. Jan-jaqtan aýdarmashylar izdegen kezde, tipti Germanııada bilim alyp jatqan stýdent jastardy da jınaǵan.
Komıssııanyń aldyna qoıylǵan mindet – tutqyndardyń týyp-ósken jerin, bilimi men mamandyǵyn jáne kóńil kúıin anyqtaý. Onda tutqyndardyń jalpy sany jáne áskerı dárejeleri, bilimderi, tamaqtanýy, kıinýi, kóńil kúıi túgel esepke alynǵan. Keńes ókimeti Mustafa Shoqaıdyń tutqyn lagerlerin aralaýyn tilge tıek qylyp, ony legıondy qurýshy dep aıyptady. Alaıda, komıssııanyń jumysy kezinde keńestik tutqyndardan legıondar qurý týraly másele áli sheshilmegen bolatyn.
Bizdiń jergilikti zertteýshilerdiń eńbekteri, negizinen, nemis zertteýshisi Patrık fon sýr Mıýlenniń kitabynda berilgen málimetterge negizdelgen (bul kitap túrik tiline aýdarylǵan, sondyqtan kópshilikke qol jetimdi). Ol avtordyń eńbegi, árıne, qundy ekeni daýsyz. Alaıda, Mıýlen arhıv materıaldarymen qosa, Kaıýmmen kezdesip, onyń óz aýzynan alǵan suqbattarǵa súıenedi. Mıýlenniń eńbeginde Velı Kaıým men Shoqaıdyń soǵys kezindegi is-áreketin baǵalaýda tym sýbektıvti ustanym bar ekenin eshkim eskermeıdi. Máselen, Mıýlen: «Emıgrant Velı Kaıým soǵystyń alǵashqy aptalarynda onyń tutqyn lagerlerindegi jerlesterine asa qatal qaraýshylyqqa narazylyq bildirgen», dep jazady. Soǵystyń alǵashqy aptalarynda Germanııadaǵy Kaıýmnyń túrkistandyq tutqyndardyń jaǵdaıy qandaı ekenin bilýi múmkin emes edi. О́ıtkeni Gıtlerdiń buıryǵy boıynsha keńestik tutqyndar qataryndaǵy azııalyqtardy German ımperııasynyń jerine ákelýge tyıym salyndy. Olar Polsha jáne basqa basyp alynǵan jerlerdegi lagerlerge ornalastyrylýy tıisti boldy. Sondyqtan hatty lagerlerdi aralaǵan komıssııa múshesi ǵana jazýy múmkin. Sondaı-aq Kaıým ol kezde nemis ǵalymdary men emıgranttar arasynda múlde belgisiz, jalpy alǵanda, Germanııada aty shyqpaǵan adam bolatyn. Demek Mıýlenniń bul pikiri Kaıýmmen jeke kezdesip, suqbat alýynyń nátıjesinde týǵan bolýy múmkin. Marııa Shoqaıdyń estelikterinde Mustafa Shoqaıdyń lagerdegi túrkistandyq tutqyndardyń aýyr jaǵdaıyna ashyq narazylyq bildirip, nemis ákimshilik oryndaryna hat jazǵany, ony tıisti oryndarǵa tapsyrý úshin V.Kaıýmge bergeni, Mustafa Shoqaı qaıtys bolǵanda Berlınge kelgen Marııa Shoqaıǵa Kaıým osy hattyń kóshirmesin bergeni týraly aıtylady. 1941 jyldyń qarashasynda Mustafa Shoqaıdyń Marııaǵa jazǵan sońǵy hatyndaǵy myna bir joldar onyń lagerlerdegi qandastarynyń aýyr jaǵdaıyna jany ashyǵan qynjylysyn, sondaı-aq fashısterdiń aıýandyǵyna degen jekkórýshiligin de beınelegendeı: «Osy baqytsyz jandarǵa kómek bere almaıtynyma janym aýyrady. Olar menen kómek suraıdy jáne kómektesedi dep úmittenedi. Men sóz berdim, biraq ony oryndaı almaıtynymdy bilemin, áıteýir, jubatý úshin aıtamyn. Olarǵa kómektesýge dármenim joq ekenin bile tura, aldaýǵa májbúrmin. Buǵan endigi jerde shydaı almaımyn. Odan da ólgenim jaqsy. Keshe 35 adamdy ólimnen alyp qaldym, biraq bul qanshalyqty uzaqqa sozylar deısiń? Qazir qarasha aıy, al olardyń keıbireýleri jazdyq kıim kıgen, áldebiri jartylaı jalańash, sýyqtan qorǵaný úshin qolmen shuńqyr qazýǵa májbúr. Olarǵa ıtke bergendeı nan laqtyrady, al sý berý oılaryna da kelmeıdi. Men olarǵa qandaı da bir tósenish berýdi suradym. Berdi me, joq pa, belgisiz. Bul «órkenıettiler» ańnan beter aıýan eken. Meniń janymda Kaıýmhan bar. Esińde me, ol Nojanǵa kelip ketken bolatyn? Ol arqyly nemisterden túrkistandyq tutqyndardyń jaǵdaıyn qalaıda bir jaqsartýdy ótindim. Ol ony bireýlerge jetkizdi. Biraq nátıje shyǵar-shyqpasy belgisiz. Ondaǵan shaqyrym júrip, lagerlerdi aralaýdamyn. Ál-qýatym azaıyp barady. Meniń jan dúnıemniń qanshalyqty qajyǵanyn sen onsyz da bilesiń ǵoı. О́lgim keledi. «Ajal» degen sózben hatymdy aıaqtaımyn». Osy hatty jazǵan soń kóp uzamaı, 1941 jyldyń 27 jeltoqsanynda Mustafa Shoqaı Berlındegi aýrýhanada qaıtys boldy. Qandastaryna jany ashyp, kómektesýge janushyra umtylǵan, eýropalyq órkenıetti ult bolǵan nemisterden túńilip, renish pen ókinish janyn jegideı jegen úlken júrekti adam osy jaǵdaıdan keıin fashıstermen yntymaqtasýǵa barar ma edi? Sondaı-aq arhıv qujattaryna júginsek, legıon qurýdy is júzinde bastaý, legıonǵa adamdardy jazý 1942 jyldyń kókteminde bastalǵan.
Shyǵys mınıstrligi túrkistandyqtar ishindegi iri tulǵa Mustafa Shoqaıdy túrki tektes tutqyndardyń arasynda júrgiziletin úgit-nasıhat jumysynda paıdalaný úshin alyp kelgen edi. Alaıda, Shoqaıdyń lagerlerdi aralaǵan kezdegi kóńil kúıi bul maqsatqa saı kelmeı qaldy. Sondyqtan da bolar, nasıster Mustafa Shoqaıǵa kúdikpen qarap, onyń ómirbaıanyn qaıta teksergen sııaqty. Syrtqy ister mınıstrliginiń arhıvinde bolǵan kezde Shoqaı qaıtys bolǵannan keıin jazylǵan anyqtamaǵa qatysty jazbalardy taýyp aldym. Mustafa Shoqaıdyń qazasy týraly anyqtamany mazmunyn kelisý úshin Syrtqy ister mınıstrligine jibergen. Mınıstrliktiń qyzmetkeri anyqtamanyń Shoqaıdy «Túrkistan ulttyq komıtetiniń jetekshisi jáne alǵashqy Túrkistan ulttyq úkimetiniń burynǵy basshysy» degen joldaryna kúdik bildirip: «Jalpy alǵanda, Shoqaıoǵly búkil Túrkistan úkimetiniń emes, jeke Qoqan ulttyq úkimetiniń jetekshileriniń biri bolǵan. Al ol jetekshisi boldy dep atalǵan «Túrkistan ulttyq komıteti» bul jerde asa belgili emes. Berlınde odan basqa, jalǵyz túrkistandyq Velı Kaıým bar, anyqtamaǵa da sol qol qoıypty, al ony Túrkııada turatyn túrkistandyqtardyń kópshiligi bilmeıdi», dep jazǵan. Qujattaǵy «Túrkistan ulttyq komıteti bul jerde asa belgili emes» degen sózder Shoqaı basqarǵan kezde bul uıymnyń fashısterge qyzmet etpegenin kórsetedi.
Germanııanyń arhıvterindegi Túrkistan legıonynyń qurylýyna qatysty 1941-1942 jylǵy buıryqtar, esepti baıandamalar, anyqtamalyqtar, t. b. arhıvtik qujattarda M.Shoqaı esimi múlde atalmaıdy, al 1943-1945 jylǵy qujattarda ol Túrkistan ulttyq birlestiginiń burynǵy jetekshisi retinde ǵana atalǵan. Tutqyndardan erikti ásker bólimderin qurý sııaqty mańyzdy máseleni fashısterge óte senimdi adamdar ǵana kótere alatyn edi, al Parıjde turǵan, Berlınge nemister ózderi alyp kelgen adamǵa osyndaı usynys jasaı ala ma? Joǵaryda atalǵan Á.Ydyrystyń sıpattamasyna qarasaq, Germanııanyń qaýipsizdik mekemelerinde M.Shoqaı týraly «senimsiz emıgrant» degen pikir qalyptasqan sııaqty. Germanııanyń arhıvinen KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń GDR Memlekettik qaýipsizdik mınıstrligine tatar emıgrasııasynyń belgili ókili týraly materıal jınaýdy tapsyrǵan hatyn kórdim, al Shoqaıǵa baılanysty mundaı tapsyrys berilmegen. Mustafa Shoqaıdy Túrkistan legıonyn qurýshy retinde qaraý shyndyqqa sáıkes kelmeıdi.
Shoqaı Eýropadaǵy keńestik emıgranttar arasynda tanymal adam jáne ol jaı ǵana saıasatker emes, ǵalym retinde de belgili boldy. Onyń eńbekteri Batys elderindegi Túrkistan tarıhymen aınalysatyn ǵalymdar úshin senimdi derek kózi retinde sanaldy. Shoqaıdyń halyqaralyq máselelerge jazǵan maqalalary onyń dúnıejúzilik soǵystar aralyǵyndaǵy halyqaralyq qatynastardy, ondaǵy iri memleketterdiń rólin, ózindik maqsattary men dıplomatııalyq «oıyndaryn» tereń túsinip, taldaý jasaǵanyn kórsetedi.
Sońǵy jyldarda arhıvterdiń buryn qupııa bolyp kelgen kóptegen qorlarynyń ashylýy belgili qazaq zııalylarynyń ómirin, ózara qarym-qatynasyn tolyq zertteýge múmkinshilik berdi. Bul baǵytta birqatar kózge túser zertteý basylyp shyqty. Alaıda, keıbir sátterde jeke tulǵalardyń ıdeıalyq qaıshylyqtaryn, saıası pozısııasynyń aıyrmashylyǵyn túsindirý ornyna jeke bas arazdyǵyn taldap ketetin jaǵdaılar da bar. Al Mustafa Shoqaıdyń óz áriptesterimen qarym-qatynasynda jeke bas arazdyǵynan joǵary turǵandyǵyn, onyń keıbir kórnekti emıgranttarmen kelispeýshiligi ıdeıalyq aıyrmashylyq pen saıası kúrestiń taktıkasy máselesine qatysty bolǵandyǵyn onyń hattarynan kórýge bolady. Ol emıgrasııadaǵy saıası kúshterdiń birligi qajet ekendigin, al ózara ártúrli túsinispeýshilikter ortaq maqsatqa kesirin tıgizbeýi tıistiligin únemi eskertip otyrǵan. Máselen, 1930 jyly Zakı Ýálıdıdiń (Valıdovtyń) óz áriptesterimen qaqtyǵysy kezinde ol Ýálıdıdiń saıası kózqarastaryn synaı otyra, onyń ǵylymı jumystaryn joǵary baǵalaǵan. Polsha úkimeti men emıgranttar arasyndaǵy baılanystardy iske asyratyn qyzmetker Shoqaıdan Ýálıdı men basqa túrki emıgranttary arasyndaǵy qaqtyǵysty túsindirýdi ótingen. Shoqaıdyń 1930 jyly 27 mamyrda jazǵan jaýap hatynda mynadaı joldar bar: «Valıdovtyń saıası máseleler boıynsha keıbir, shyndyqty aıtsaq, kóptegen pikirleriniń daýly ekendigin bile otyra..., men Valıdovqa ǵylymı sıpattaǵy maqalalar jazýǵa múmkinshilik berýdi jaqtaımyn. Ol ǵajap erýdıt, bizdiń tarıhymyzdy, etnografııamyzdy jaqsy biledi, onyń árbir maqalasy asa qundy jáne basylymnyń mazmundyq árin kúsheıte túsedi, ... onyń bizdiń halqymyz ben rýlarymyz týraly jazǵandary – asa qundy dúnıeler. Valıdovtyń «tatardy jekkórýshilik» jáne qazaqtardyń saıası múmkindikterin asyra baǵalaýshylyq sezimi aýrýǵa aınalǵan (sondaı-aq keıbir tatarlar «valıdovty jekkórýshilik» aýrýyna shaldyqqan), ol ózbekterge, ıaǵnı bizdiń elimizdiń otyryqshy bóligine qatysty skeptısızm, al keıde ashyq túrde salqyn qaraýshylyq... kórsetedi. Onyń bul jeke «qasıetteri» saıası qyzmetinde de tym aıryqsha kórinis tapqan. Túrkistandyqtar men tatarlar arsyndaǵy únemi qaıtalanyp otyratyn túsinispeýshilikter osyǵan baılanysty, sondaı-aq túrkistandyqtardyń ózderinde qazaqtar men ózbekterge bólinýshiliktiń bolý múmkindigin de joqqa shyǵara almaımyz. Bul – bizdiń bolashaq saıası jumystarymyz úshin, bizdiń elimizdiń bolashaǵy úshin asa qaýipti jaǵdaı. Valıdov bizdiń elimizdiń eski tarıhynyń jaqsy bilimpazy bolǵandyqtan, árıne, eski salttardy saqtap qalǵan taıpa retinde qazaqtardy kóshpeli ata-babalardyń «ejelgi qazynasyn» joǵaltyp alǵan ózbekterden joǵary qoıady. Jeke qasıeti boıynsha jalpy progresshil Valıdovtyń (ol sosıalıst-revolıýsıoner... bolǵan) boıynda saıasatqa kelgen kezde tarıhshy-arhıvarıýs joǵary shyǵyp ketedi. Ol óziniń arhıvtik bilimderiniń qýatty kúshiniń saldarynan saıası saýattylyqtyń álipbıin umytyp ketedi... Sondyqtan meniń oıymsha, bizdiń Ystanbuldaǵy joldastar onyń ǵylymı maqalalaryn shyn nıetpen qabyldaıtyn bolar, olardyń mańyzdylyǵy jáne bizge qajettiligi saıası maqalalardan áste kem emes. Valıdovty – ǵylymı maqalalardyń avtoryn – kez kelgen adam qurmetteıtin jáne jarııalaıtyn bolady, alaıda Valıdov – saıası maqalalar avtory – óte kóp qarsylyqqa kezdesedi». Osylaısha ol túrki emıgranttary arasyndaǵy keıbir kıkiljińdi órshitpeýge, olardy bir ǵana maqsat ‒ Túrkistannyń azattyǵy jolyndaǵy kúreske baǵyttaýǵa tyrysty.
Stalın ókimetiniń Qazaqstan men Orta Azııanyń zııalylaryn qýǵyn-súrginge ushyratyp, endi bas kóteretin eshkim joq dep tynyshtanýyna Shoqaıdyń Eýropadaǵy is-áreketi, keńes ókimetiniń saıasatyn áshkereleýi bóget boldy. Keńes ókimetiniń Shoqaıdy asa qaýipti jaý sanaýy da osy sebepten týǵan bolar. Olar Shoqaıdyń táýelsizdik týraly ıdeıalary Keńes Odaǵy turǵyndarynyń eleýli bóligin qurap otyrǵan túrki halyqtaryna yqpal jasaýynan qaýiptendi. 1928 jyly jeltoqsan aıynda KSRO Ortalyq Atqarý Komıtetiniń 4-sessııasynda О́zbekstan úkimetiniń baıandamasyn talqylaý barysynda Mustafa Shoqaıdyń «Túrkistan Keńesterdiń bıliginde» degen eńbegi qatty synǵa alyndy. Keńes ókimetin osy eńbekke qatysty aıryqsha alańdatqan jaǵdaı – oǵan Fransýz Sosıalıstik partııasynyń jetekshileriniń biri Renodeldiń alǵysóz jazýy, onda Túrkistan burynǵy patshalyq Reseı kezindegideı qazir de otar bolyp otyr dep kórsetýi edi. Bul sóz Keńes Odaǵynyń álem halyqtary aldyndaǵy bedelin túsirip, batyseýropalyq qoǵamda keńes ókimeti týraly jaǵymsyz pikir qalyptastyrýy múmkin edi.
Bolshevıkter ókimeti 1921 jyldyń
15 jeltoqsanynda keńes eliniń tólqujatyn 1922 jyldyń 1 maýsymyna deıin almaǵan emıgranttar keńes azamattyǵynan aıyrylady dep málimdedi. Mustafa Shoqaı jáne basqa birqatar túrki emıgranty 1922 jyldyń 1 maýsymyna deıin keńestik tólqujat alǵan joq jáne alýǵa tyryspady da. Olar shetelge emıgrasııaǵa ketken kezde Keńes Odaǵy qurylǵan joq, demek, olar eshýaqytta KSRO azamaty bolǵan emes. Olardyń Otany – Keńes Odaǵy nemese Keńestik Shyǵystyń jeke-jeke respýblıkalary emes, 1924 jylǵa deıingi tutas Túrkistan (Batys Túrkistan) bolatyn. Olar osy Otanynyń azattyǵy úshin kúresti. «Bizdiń zamanymyzdyń adamyna tán barlyq adasýdan bir urpaqtyń ómiri barysynda tolyq arylamyz deý qıyn, múmkin adamzat óz tarıhynyń tar ólsheminen shyǵyp, jańasha oılaýǵa ıe bolǵansha uzaq jyldar kerek bolar», dep Erıh Fromm aıtqandaı, elimizdiń tarıhyndaǵy asa bir kúrdeli de qaıshylyqty bolǵan keńes zamanyndaǵy jeke tulǵalardyń qazaq halqynyń azattyq qozǵalysy tarıhyndaǵy ornyn anyqtaý talaı daý-damaı týǵyzatyn da shyǵar. Degenmen, tarıhshylar arhıvtik qujattardy taldaı otyryp, tapqan aqıqatty moıyndaýlary kerek bolar.
Gúljaýhar Kókebaeva
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi
