«Bórte» Eýropany betke alyp barady

О́nimdi jazatyn qalamgerdiń dramatýrgııaǵa jaı ánsheıin ara-tura aınalyp soǵyp, at shaldyryp ketetin áýes janr retinde qaramaı, qazyq qaǵyp, basybaıly aınalysýynyń arqasynda sahna óneri tyń týyndylarmen tolyqty.

Dramatýrgııa salasyn túrli taqyryp­taǵy taǵylymdy týyndylarymen ba­ıytyp kele jatqan sýretkerdiń Eýropa jurtynyń rýhanı álemine boılaýdy dit­tegen qadamy sátti jalǵasyn taýyp ke­ledi. Dál Dýlat Isabekovteı shetel teatr­larynda kóp sahnalanyp, halyqara­lyq deńgeıdi baǵyndyrǵan qazaq qalamge­ri kemde-kem. Respýblıka teatrlarynyń repertýarynan túspeıtin qoıylymdardy aıtpaǵanda, Sankt-Peterbýrg, Omby, Dýshanbe, Bashqurtstan, Bolgarııa, Túrkııa teatrlary sahnalaǵan shyǵarmalar sherýi – ulttyq dramatýrgııamyzdyń oljasy hám qazynasy.

Ulybrıtanııa tórinde ulttyq áde­bıe­timizdiń mártebesin kótergen qalam­ger týyndylarynyń tusaýkeseriniń bá­rine qatysyp, rásimderdi kózimen kórip qaıt­qan Koreı ulttyq akademııalyq mý­zy­kalyq teatrynyń dırektory Lıýbov Nıdiń bir suhbatynda syr qy­­lyp aıtqan áńgimesi jadymyzda qa­lyp qoıǵan edi. «Biz elde júrip Isa­be­kov shyǵarmashylyǵynyń áleýetin sezin­­beıdi ekenbiz. Anglııaǵa birge sa­par­lap, kitaptyń da, spektakldiń de tu­saýkeserine qatysyp qaıtqannan ke­­ıin ózim burynnan biletin, kezdesken­de jyly ráýishpen qaýyshatyn jazýshyny bıik ólshemmen baǵalaýǵa kósh­tim. London akterleri sah­nada dra­ma­týrg­tiń «О́kpek jolaýshysyn» oınap ja­­typ, qazaq keıipkerleriniń mu­ńyn qud­dy bir aǵylshyn adamynyń qaıǵy­syn­daı túsinip, ishki ıirimine túsip keıip­tegeni rızalyǵymyzdy týdyrsa, sol psı­ho­logııalyq tereńdikti sezingen kó­rer­men­deriniń kóz janaryn sýlap, emosııa­men otyryp kórgeni tipti tańyrqatyp tas­tady. Spektakl aıaqtalǵanda, kópke de­ıin júrek tolqýyn basa almaı, bir-biri­men pikirleskisi kelip, taraı qoımaǵan kórermenge qarap olardyń tolyq katarsıske túsip, jan-júregi tazalanyp ket­kenine senimdimin. Salqynqandy aǵyl­shyndardyń tańyrqaǵanyna qarap biz tańyr­qadyq, al olardy jylatý degenińiz adam senbeıtin jaǵdaı, tabıǵatyna us­tamdylyq tán halyqtyń munshama ys­tyq yqylasy men bıik baǵalaýyna qa­rap turyp, klassık jazýshynyń myq­ty­lyǵyn, ulylyǵyn moıyndamaı júr­genimiz úshin men sonda shyn uıaldym. Al Lord­tar palatasynyń qabyldaýyna bar­ǵanda, kerisinshe, bizdiń esimiz shyǵyp ketti. Shyn qýanǵanyn jasyra almaı, bar yqylasymen qabyldaǵan Lordtyń qa­zaq qalamgerine kórsetken qurmeti kúlli ádebıetimizge jasalǵan qurmet ekenin tú­sindik», dep eske alǵan edi jazýshynyń «Aktrısasyn» aǵylshyn kórermenine usynǵan Koreı teatrynyń dırektory.

Qalamger úshin dúnıe júzine tany­mal bolýdyń tóte joly – shyǵarmala­ry­nyń aǵylshyn tiline tárjimalanýy bo­lar. Shetel klassıkteriniń bir ǵana shy­ǵarmasynyń, aıtalyq, Shekspırdiń bir ǵana «Gamletiniń» orys tilinde qyryqtan astam aýdarmasy bar. Iаǵnı bir pesany qyryq avtor aýdarǵan. Balzak pen Kafka, Gete men Dıýma shyǵarmalaryn aýdarǵandardyń arasyndaǵy shyna­ıy básekelestik olardyń kitabynyń kór­kemdik sapasyn túpnusqadan da artyq etip, álemdik klassıkterge aınaldyryp ji­berdi. Al qazaq ádebıeti klassıkteriniń basyna mundaı baqtyń qashan kelip qo­natynyn eń myqty sáýegeıdiń ózi boljaı almaıtyny anyq. Shyǵarmalary ár jyldary álemniń ár tiline aýdarylǵan myqty qalamgerlerimizdiń qatary kóp bolǵanymen, óz qalamdastary arasynda áńgimeleri men povesterin aǵylshyn tiline aýdaryp, kitabyn sol eldiń baspasynan jaryqqa shyǵarǵan D.Isabekov ázirge dara tur. Endi mine, Gün Publishing House atty shved baspasy jazýshynyń «Gaýhar tas», «Súıekshi», «Dermene», «О́kpek jolaýshy», «Biz soǵysty kórgen joqpyz» degen bes belgili povesi men «Qabylan», «Sosıalızm záýlimi», «Saqtyq kúzet­shi­si» sekildi úsh áńgimesin toptastyrǵan Brännande Sol, Isande Vind, Levande Stäpp atty kezekti kitabyn shyǵaryp, ony tek Shvesııada ǵana emes, Londonda jáne basqa da Eýrazııa elderine taratýdy kózdep otyr. Kitapty shved tiline Nobel syılyǵynyń laýreaty, Shved Koroldigi akademııasy men Amerıka ǵylym jáne óner akademııasynyń mú­shesi, kóptegen kitap pen ǵylymı eń­bek­tiń avtory Bengt Samýelson aýdar­ǵan. Al shved tiliniń aýdarmashy­syn tabý ońaı sharýa emes. Dýlat aǵamyz aýdar­many sapaly ja­sa­ýymen aty shyq­qan, kez kelgen qalamgerdiń ýysyna tú­se bermeıtin B.Samýelsondy uzaq kútý­ge týra kelgenin jasyrmaıdy. О́zi­ne de­ıin Dostovskııdiń, Tolstoıdyń, Sol­je­nı­synnyń shyǵarmalaryn tárji­malaǵan ataqty aýdarmashynyń óz tilin­de ózge avtordyń kórkemdik álemin qalyp­tasty­rý deıtin jaýapkershiligi mol min­detti múltiksiz oryndap shyqqanyn aıtyp, qa­zirdiń ózinde joǵary baǵalap jatqan­dar bar. Sebebi portýgal jazýshysy Joze Sara­mogo aıtqandaı, «jazýshylar ulttyq áde­bıetti, al aýdarmashylar álemdik áde­bıetti jasaıdy». Ázirge Stokgolmde onlaın-formatta uıymdastyrylǵan kitap tanystyrylymynyń baspasóz relızinde shvedter Isabekovti «uly jazýshy» dep atapty. Buǵan qazaqy qalyptaǵy aǵa­myzdyń ózi azdap qysylyńqyrap qal­ǵanymen, shyǵarmashylyqqa sheberlik deı­tin bıik ólshemmen qaraıtyn shet jurttyń kitapsúıer ortasy solaı sheshse, mundaı joǵary baǵalaýǵa osyndaǵy otandastary tek qýanysh bildirýi tıis.

Rýhanı baǵyttaǵy aýqymdy sharýa­n­yń bárin ret-retimen atqaryp otyr­ǵan Eýra­zııa shyǵarmashylyq Gıldııasy-­­
men birlesken kelisimderdiń nátıjesinde al­daǵy 2022 jyly Aýstralııa eliniń teatrymen jáne Eýropanyń úsh teatrymen Isabekovtiń pesasyn qoıý týraly shart jasaldy. Shveısarııanyń Zurich English-Speaking Teatre, Lıýksembýrgtiń New World Teatre Club jáne Aýstrııanyń Volkstheater qazaq dramatýrginiń sııa­sy keppegen jańa shyǵarmasyna ál­den qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Aýstra­lııamen qosqanda Eýropanyń tórt bir­deı teatryndaǵy rejısserlerdiń eki alaqanyn ysqylatyp, spektakl qoıýǵa qulshynysyn oıatýǵa, álbette, tek «Bórte» sekildi tarıhı tyń tulǵanyń tegeýrini ǵana túrtki bola alady.

Bórte degen kim? Shyńǵyshannyń 500-ge jýyq áıeli bolǵanyn alǵa tartatyn tarıhı derekter qaǵannyń súıikti báı­bishesi bolǵan Bórteniń ǵana esiminiń tarıhta qalý syryn tarqatyp aıtyp bere ala ma? Jahannyń jartysyn jaýlaǵan uly ámirshiniń 600-den artyq ul-qyzy bola tura, tek Bórteden týǵan balalarǵa ǵana uly ámirshi mártebesi berilgenin qalaı túsindiredi? Dúnıeniń ámirshisi atanyp, jaýlap alǵan jeriniń shegarasyn úzdiksiz keńeıtip, qaǵanat qurǵan erimen birge eldi teń bıleýine túrkiniń qońy­rat ulysynan shyqqan arý qalaı qol jet­kizdi? Bar dúnıeni qaltyratyp, qyly­shynyń júzimen jasqaǵan Shyńǵys­han tý­raly áńgime túgesilmeıdi, al aýyz­eki áń­gimede aıtylǵany bolmasa, ki­leń ámir­shiniń artynda turǵan altyn­qur­saq aqyl­man Bórte týraly biletinimiz joq­qa tán. Uzaq jyldar boıy osy suraq­tar tóńi­reginde tolǵanyp kele jat­qan D.Isa­bekov «Mońǵoldyń qupııa sheji­resi» men «Altyn topshy» tarıhı qol­jaz­­ba­larynyń deregine súıene otyryp, uly ámir­­shilerdi ómirge ákelgen kemeńger áıel­­diń ulylyǵy týraly jazýǵa bel býady.

Pesa Tımýdjın men Bórteniń ákele­riniń dostyǵynan bastalady. Esýkeı batyr men Daı sheshen qaǵanattaǵy ulys­tardyń odaqtastyǵyn saqtap qalý úshin balalaryn atastyrýdy jón kóredi. Ol kezde Tımýdjın – 9 jasta, al Bórte odan bir jas úlken. Ekeýi bala kúninen birge oınap ósedi. «Aranyń gúlden nár jınaǵanyndaı bul ekeýi týraly maǵ­lumat jınaý maǵan ońaı bolǵan joq. Shyńǵyshan dáýirindegi uly áıeldiń obrazyn somdaý úshin ol kezdiń adamdary qalaı sóıledi, tili, sózi qandaı erekshelikke ıe edi, hanymdarynyń jú­ris-turysy, ózin ustaǵany qalaı bolýy múmkin – osynyń bárin zerttedim. Shyń­ǵyshan týraly ortaq mámilege kele almaıtyn tarıhshylardyń óz qarama-qaıshylyǵy turǵanda, «Bórte olaı emes edi, bylaı edi» degen pikirlerdiń týyndaıtynyn qazirden sezemin. Biraq «Bórte» – tarıhı derekti eńbek emes, kórkem shyǵarma. 25 paraq derek jınadym. Osy derekter negizinde uly er men áıel týraly pesa jazyp shyqtym» deıdi dramatýrgtiń ózi. Dramatýrgtiń aıtýyna qaraǵanda, aqylyna kórki saı Bórte qaǵannyń tóńiregindegi táýelsiz, erkin, ótkir adamdardyń biri bolǵan. Jer betinde birde-bir adam qaǵanǵa qarsy kelmek túgili, batyly jetip júzine týra qaraı almaı janarymen jer súzgende, Bórte ǵana «kózińdi ashyp qara» dep eriniń kemshiligin týra aıtyp, betine basqan. Alaıda áıeliniń adýyndy minezi úshin talaı ret qaharyn tógip, basyn alýǵa buıyryp, talaı márte parsha-parshasyn shyǵarýǵa pármen bergisi kelgende, er minezdi áıeliniń erkeligi men parasaty dańqty qolbasshyny báribir jeńip ketetin edi.

Bytyrap jatqan ulystardyń basyn biriktirip uly memleket qurǵan Shyńǵyshan týraly azdy-kópti deregi bar, al Bórte týraly múlde túsinigi joq eýropalyq teatr rejısserleri pesany qalaı sahnalaýdy josparlap otyr? Olar Bórte obrazyn somdaýda neni eskerip, spektakldi daıyndaý barysynda nege basa mán berý keregin Muhtar Qul-Mu­hamed myna bir aýyz pikiri arqyly bola­shaq pesanyń sulbasyn tutas syzyp bergen sııaqty. Avtordyń «Bórte ha­nym» dep ataǵan pesasyn «Bórte» degen bir aýyz qysqa ataýǵa aýystyrýǵa keńes bergen de ádebıet pen ónerge janashyr osy baýyry. О́rkendegen, óristi, ónerli eldiń teatrlary tarıhı beıneni sahnalaǵaly jatyr degen jańalyqty estı sala: «Bul eshqandaı ásireleýsiz otandyq teatr ónerindegi uly oqıǵa. Eýropa men Aýstralııanyń belgili tórt teatrynyń spektakl qoıý týraly sheshimi siz sekildi zamanaýı dramatýrgııanyń tóltýma sheberiniń talantyn moıyndaýy ekenin aıtqyzbaı ańǵartyp tur. Siz tarıh pen ónerdi ǵajap úılestirgensiz. Sonymen birge Bórteniń obrazy tek tarıhı tulǵa retinde ǵana emes, búgingi biz ómir súrip otyrǵan zamannyń áıeli sııaqty qabyldanady. О́te kúshti, óktem jáne bárin aqylǵa salyp sheshetin dana. Ol búgingi Elızaveta, Margaret Tetcher, Angela Merkeldiń bárin qosa alǵandaǵy osy zamannyń hanshaıymy sııaqty. Álem teatrlary Olımpin baǵyndyrýda jetistik pen sáttilik tiledim» dep pikir bildirgen eken Muhtar Qul-Muhamed.

Dramatýrgııa talabyna sáıkes, pesa shıelenisti oqıǵalarǵa toly. Ekeýi úılengen soń birneshe aıdan keıin áke­le­riniń kegin alýǵa kelgen merkitter Tımýd­jınniń úıine basa kóktep kirip, Bórteni kúshpen alyp ketedi. О́ıtkeni bolashaq uly ámirshiniń anasyn da ákesi dál osylaı merkitterden tartyp alǵan bolatyn. Merkittiń qolynda tutqynda bolyp kelýi aldaǵy ómirine basylǵan qara tańba bolǵanyna qaramastan Bórte ishtegi qaıǵysynyń ózin han úshin de, áýlet, el namysy úshin de qaıyrly isterge aınaldyra aldy. «Ýa, han ıem! Búkil mońǵol eli men aspan astynyń bıleýshisi! Seniń aldyńda qaýip-qater tónip tur. Qypshaq dalasy men Horezm patshalyǵy seniń joıqyn kúshińe tótep bere almas. Áıtse de, so­ǵys­­tyń aty – soǵys. Sol soǵystardyń bi­rin­de saǵan birdeńe bola qalsa ... My­na ulan-ǵaıyr elińe kim ıelik etedi? Ony kim basqarmaq? Kózińniń tirisinde, kúsh-qýatyń bar kezde tórt ulyńnyń bi­rine atap ket. Sen ǵaıyp bola qalsań, Ambaǵaı hannyń uldary sekildi tórteýi bılikke talasyp jatqanda ańdyǵan jaý­laryna jem bolyp júrmesin» deıdi alys­taǵyny ańdaıtyn Bórte. Ákesi úl­ken uly Joshyny ataǵanda, «Ol uldyń úl­keni bolǵanymen, qany basqa! Sonda biz mer­kittiń qańsyǵyna baǵynbaqpyz ba?» dep analarynyń baıaǵyda tutqynda bo­lyp, qursaǵynda kelgen balany han ta­ǵyna laıyq kórmeıtinin aıtyp úsh uly birdeı óre túregeledi. Merkitter tut­qyndap áketkende, Joshynyń qursa­ǵyn­da bolǵanyn, Shyńǵystyń úsh kún ań aýlap, jolbarystyń búıregin ákelip qaqtap berip, áıeliniń jerigin basqanyn, Joshynyń týǵan baýyry ekenin aıtyp, Bórte balalaryn birlikke shaqyrady. Shym-shytyryq shyrǵalań oqıǵalarǵa toly osyndaı sahna kórinisteri drama­nyń sońyna deıin jalǵasady.

Avtor pesasyn aıaqtap, sońǵy núk­te­sin qoıǵan soń ádebıetimizdiń met­ri Ábdi­jámil Nurpeıisovke oqyp shy­ǵýyn ótin­gen eken, belgi soǵyp oqýǵa daǵdy­lan­ǵan klassıktiń qalamy tımegen bir­de-bir bútin paraq qalmapty. Eń sońǵy pa­­raqqa «Jylattyń ǵoı» dep jazǵan eken. Endi «Bórteni» sahnadan kórgen­she ta­ǵat tappaı asyǵa kútip otyrǵanyn aıtyp­ty. Qazaqstan teatrlarynyń ara­­syn­da Túrkistan oblystyq sazdy dra­ma teatry pesa daıyndyǵyn bas­tap ta ket­ti. Bolmys-minezi, tarıhta at­qar­ǵan róli turǵysynan ózine deıingi áde­bı per­sonajdardyń bárinen bólek turǵan Bórte obrazy ádebıetimiz ben ónerimizdegi sulý jar, aqyldy analar ga­lereıasyn baıy­ta túsetini talassyz shyndyq.

ALMATY