Jumys izdeýshilerge arnalǵan jáne qarapaıym qyzmetkerdiń mansabyn kóterýge oraı baǵyt silteıtin Career Hub platformasynda sarapshylar 2030 jylǵa taman naryqtan joǵalýy múmkin mamandyqtar tizbesin jasaǵan. Olardyń joramalynsha, aldaǵy onjyldyqta qarjylyq aýdıtor, býhgalter, zań keńesshisi, hatshy, rıeltor, sport kommentatory, júk tasýshy, agronom, qaptamashylardyń qyzmeti qajet bolmaı qalýy yqtımal. О́z kezeginde – etıka máseleleri boıynsha konsýltant, sıfrly valıýta keńesshisi, qoqys dızaıneri, este saqtaý qabiletin jaqsartatyn hırýrg, derekterdi basqaratyn jáne óńdeıtin maman, áleýmettik jelilerdegi jeke paraqsha redaktory, kıberqaýipsizdik boıynsha maman sııaqty mamandyq ıeleri ózekti bolýy múmkin eken.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Sáýle Qalıevanyń aıtýynsha, zamanaýı eńbek qatynastarynyń paıda bolýy bos ýaqytyńdy qosymsha bilim alyp, jeke kásipkerlik qabiletińdi ashyp, boıyńda bar qabiletterdi jetildirýge arnaý qajet ekenin uǵyndyrdy. Búkil prosestiń qashyqtan basqaryla bastaýy turaqty jumys oryndarynyń mańyzyn kádimgideı tómendetti. Sıfrly jumys tásiliniń suranysqa ıe bolýy – naryqta qashyqta júrip-aq mobıldi bola alatyn mamandar shoǵyryn kóbeıtti.
– Meniń kózqarasym boıynsha, pandemııa aıaqtala salysymen mynadaı tendensııa bastalady. Sıfrlandyrý múmkindikteri men áleýmettik jeli fýnksııasy keńeıip, elektrondy onlaın platformalardy paıdalaný, qashyqtan jumys isteýge kóshý jyldam qarqynmen damıdy. Soǵan baılanysty prosesterdi dıdjıtalızasııalaý ekspertteri, baǵdarlamalaýshy, SMM mamandary, kontent-menedjer, taım-menedjment boıynsha mamandarǵa degen suranys arta bastaıdy, – deıdi bizben pikirlesken sarapshy.
Al ózektiligin joǵaltatyn mamandyqtarǵa qatysty joǵaryda aıtylǵan joramaldarǵa sarapshymyz mynadaı túzetý engizedi.
– Men aıtqaly otyrǵan mamandyqtar túbegeıli joıylmasa da, olarǵa degen qyzyǵýshylyqtyń birshama tómendeıtini shúbásiz. Máselen, jumys berýshileri tarapynan antıkrızıs menedjeri, call-ortalyq pen jeke qarjy konsýltanty, ınternet-dúken qyzmetkerleri, kýrerler, ınterer dızaıneri, kúzet júıesi operatory, áleýmettik jumysshy, sanıtar, sýpermarket satýshysy men kassır, tazalyqshy, tárbıeleýshige degen suranys azaıady, – deıdi S.Qalıeva.
Kanadadaǵy Dalhaýzı ýnıversıteti pandemııa IT salasynyń qyzmetkerlerine qalaı áser etkenin anyqtaý maqsatynda arnaıy saýaldama júrgizip, sonyń nátıjesinde ınternet qyzmetkerleriniń eńbek ónimdiligi aıtarlyqtaı tómendegeni belgili bolǵan. Indetke baılanysty óziniń jáne jaqyndarynyń densaýlyǵyna alańdaý, jumystan aıyrylyp qalamyn dep qorqý, kompanııalardyń tótenshe ahýalǵa daıyn bolmaı shyǵýy jumys ónimdiligine de keri áserin tıgizipti.
Degenmen onlaın jumystyń paıdasy birshama ekenin eshkim teristemes. Bul jumysshylardyń ýaqytyn, jol shyǵynyn únemdeıdi, jumys berýshi – keńse shyǵynynan arylady, kólik keptelisi azaıady, soǵan saı ekologııanyń da tynysy keńıdi. Alaıda birqatar sarapshy jumysty qashyqtan isteý belgili bir deńgeıde ekonomıkaǵa jaǵymsyz áser etedi dep topshylaıdy. Bálkim, qazir jaqsy shyǵar, biraq zardaby keıin tıetin kórinedi.
Halyqaralyq eńbek uıymynyń baǵalaýynsha pandemııaǵa deıin álemdegi jumys isteýshilerdiń 3 paıyzdan azy ǵana qashyqtan eńbek etken. Pandemııa bul statıstıkany aıra-jaıra etip talqandap ótti. Eýroodaqtyń ómir súrý men eńbek jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi Eurofound agenttigi dereginshe, koronavırýs shyrqaý shegine jetken kezde Eýropada árbir úshinshi adam úıden jumys isteýge májbúr bolypty. Indettiń beti qaıtqan soń da kópshilik úıden isteı bergendi jón kórgen. Gallup amerıkalyq qoǵamdyq pikir ınstıtýtynyń saýaldamasyna súıensek, 2020-nyń qyrkúıeginde AQSh-ta qyzmetkerlerdiń úshten biri úıde qala berýdi jalǵastyrǵan.
Qashyqtan jumys isteý máselesin pandemııaǵa deıin-aq zertteýmen aınalysqan Stenford ýnıversıtetiniń professory Nıkolas Blým úıden jumys isteýshilerdiń jartysy ǵana eńbek ónimdiligin 80 paıyzdan asyra alady depti. «Biz úıde, balalarmen birge otyryp esh tańdaýsyz jáne esh demalyssyz jumys isteımiz. Bul kompanııadaǵy ónimdilikti katastrofaǵa ushyratady», degen pikir keltiredi. S.Qalıeva onlaın format jaqyn bolashaqta eńbek naryǵy zańdylyqtaryn basqasha qalyptaıtynyn aıtady.
– Kompanııalar tez arada beınebaılanysqa shyǵatyn jáne úlken kólemdegi júktemeni kótere alatyn tehnıka men qurylǵylar satyp alýǵa májbúr boldy. Jumysty onlaın rettep, onlaın oqytýǵa mán berý úshin tehnıkalyq josparlaryn qaıta qarastyrdy. 2-3 jyldan soń qolǵa alamyz degen sharýalaryn aınaldyrǵan 2-3 aı ishinde sheshe bastady. Sóz joq, mundaı jumys prosesi pandemııa aıaqtalǵan soń da jalǵasa beredi. Qazir bilim, ǵylym, ishinara onlaın-qyzmetter, saýda salasy sııaqty ulttyq ekonomıkanyń birqatar salany da qashyqtan jumys isteýge kóship úlgerdi. Bul úrdis úkimettiń de bızneske degen kózqarasyn ózgertedi, – dedi ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.
Onlaın formatqa aýystyrý múmkin emes sektorlar da bar. Mysaly, ónerkásip, qurylys, aýyl sharýashylyǵy, saýda (ishinara), transport, qoǵamdyq qyzmet kórsetý salasynda nápaqa taýyp júrgender úıde otyra almaıdy. Dese de qaı sarapshydan surasaq ta, eshbiri de zamanaýı onlaın úrdis ekonomıkanyń osyǵan deıin beımálim bolyp kelgen salalarynyń bedelge ıe bop, tabys lıderine aınalaryn joqqa shyǵarmaıdy. Básekelestiktiń artýy, servıs sapasynyń jaqsarýy, azamattardyń alýan túrli kásipterdi meńgere bastaýy, zamanaýı tyń qubylystarǵa beıimdelýi ekonomıkaǵa tek qana tabys ákelmek. Osyǵan qarap, aldaǵy jıyrma jyldyq mejesinde tehnologııalardyń damyp, salalardyń robottanyp, ıntellektýaldy jumys ádisiniń alǵashqy lekke shyǵaryn boljaýǵa bolatyndaı.
Qazaqstan jahandyq tendensııanyń óris alýyna baılanysty zańǵa «qashyqtan jumys isteý» uǵymyn da engizdi. Shildeniń basynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksine qashyqtan jumys isteýdiń quqyqtyq rettelýin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıǵan edi. Soǵan sáıkes zań júzinde «Qashyqtan jumys isteý» jáne «Aralas qashyqtan jumys» túsinigi paıda bolmaq. Zań boıynsha qashyqtan jumys istegen qyzmetkerge eńbek kelisimshartyna sáıkes eńbekaqy tolyq kólemde tólenýi tıis dep kórsetilgen.
