Ádebıet • 15 Qyrkúıek, 2021

Jaqsynyń aty ólmes...

105 ret kórsetildi

Alash arystarynyń arasynda esimi halyqqa keńinen tanylmaǵandardyń biri – Jumaǵalı Tileýlın. Ol qazaqtan shyqqan alǵashqy dárigerlerdiń biri ǵana emes, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly Oryn­borda alǵashqy Halyq aǵartý komıssary bol­ǵanda bergen tapsyrmasy boıynsha qazaq tilinde birneshe medısınalyq kitap jazǵan jáne sheteldik ataqty dáriger­lerdiń shyǵarmalaryn qazaqsha aýdarǵan jan.

1923 jyly Orynbor qalasynda «Densaýlyq», 1924 jyly Petropavlda «Gıgıena», 1926 jyly Máskeýde «Juq­paly naýqastar men olarǵa qarsy qolda­ny­latyn sharalar» atty kitaptar men 1927 jyly Qyzylordada «Gıgıena» atty medı­sınalyq oqýlyq jazyp, basty­ryp shyǵarǵan. Sonymen birge ol ataq­ty dárigerler – D.Globanyń «Kóz aýrýy», E.Mýra­levıchtiń «Merez derti», E.Kloto­vanyń «Qoldaǵy haıýandardan adamdar­ǵa juǵatyn naýqastar» atty shyǵarma­la­ryn tárjimelep, bastyrǵan. Aýdarmalary joǵary sapaly, qazaqtyń uǵymyna qa­nyq, birden túsinýge bolady. Basqasyn aıt­paǵanda az ýaqytqa halyqqa aýadaı qajetti osynsha kitap shyǵarǵan adamnyń eńbegi Keńes Odaǵy jyldarynda Alash partııasynyń belsendi múshesi bolǵany sebepti aıtylmaı keldi. Tipti Táýelsizdik jyldary da onyń esimi atala qoıǵan joq.

Jumaǵalı Tileýlın 1890 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyr­taý aýdanynyń aýmaǵynda dúnıege kel­gen. 1910 jyly Ombydaǵy áskerı-feld­sherlik mektepti bitirgen. О́zi týǵan óńirde bolǵan «lóktir Qusaıyn» degen adamnyń shákirti bolyp, adamdy qazaqtyń qara emimen de, eýropalyq medısına ilimi arqyly emdeýdi de bala jasynan boıyna sińirgen. Al Alash qozǵalysy bastalǵanda onyń belsendi músheleriniń biri bolady. Ol Alash qozǵalysynyń barlyq iri qaı­ratkerlerimen tyǵyz qarym-qaty­nasta bol­ǵan. Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan, qazaq» óleńi «qýǵyndalǵanda» Qyzyl­jarda bir myń danasyn jandarmerııadan jasyryp qalǵan da Jumaǵalı.

1913-1918 jyldary ol Qyzyljar qala­syndaǵy oıazdyq aýrýhanada dáriger bolyp istegen. Kóptegen adamnyń ómirin ajaldan arashalap qalǵan. Ony bizdiń tóńirektegi qazaqtar arasynan shyqqan dıplomdy tuńǵysh dáriger dep te ataýǵa ábden bolady.

1918 jyly Qyzyljarda «Sovdep» ornaǵanda dáriger bolyp júrgen Jumaǵalı Tileýlındi túrmege jabady. Sonda Maǵjan óziniń «G-ǵa» degen ataqty óleńin jazyp, tutqyndaǵy jazyqsyz joldasy Jumaǵalıǵa rýhanı qýat bergen. Onda mynadaı joldar bar:

«Ardaqty er!

Umytylmas etken isiń,

Kúni erteń aıbyndy Alash jınap esin,

Kóksegen kóp zamannan tilegińdi

Jaryqqa shyǵarýǵa jumsar kúshin!».

Bertin Jumaǵalı Tileýlın týraly jergilikti ólketanýshy Qaırolla Muqanov orys tilinde kólemdi kitap jazdy. Jýrnalıstıkanyń aqtańgeri Sarbas Aqtaev aǵamyz «Ana tili» gazetine kólemdi maqalasyn shyǵardy. 2008 jyly ózimiz de «Maǵjan óleńiniń keıipkeri» degen atpen «Egemenge» maqala shyǵarǵan edik. Keıin kókshetaýlyq áriptesimiz Baıqal Baıádil de «Osy jurt Jumaǵalıdy bile me eken?» atty maqala bastyrdy. Qazir Kókshetaý qalasynda Jumaǵalı Tileýlınniń atyna kóshe aty berilgen. Tek Petropavl qalasynda onyń esimin jańǵyrtý qolǵa alynbaı tur.

Osy olqylyqtyń ornyn toltyrǵandaı jýyrda Petropavl qalasynda Jumaǵalı Tileýlın eńbekteriniń tóte jazýdan kırıll árpine aýdarylǵan jınaǵy ja­ryq kórdi. Ony jergilikti jýrna­lıst, ádebıetshi ǵalym Zarqyn Taıshy­baıdyń bastamasymen oblystyq arhıv qurastyrǵan eken. Bul eńbektiń ja­ryq kórýine ásirese arhıv dırektory Sáýle Málikovanyń sińirgen eńbegi zor. Juma­ǵalı Tileýlınniń jınaǵymen qatar olar Qyzyljarda 1918-1919 jyldary basylyp turǵan «Jas azamat» gaze­tiniń de kırıll árpindegi nusqasyn jeke kitap etip, bastyryp shyǵardy. Jýyr­da S.Muqanov atyndaǵy oblystyq kitapha­nada Qyzyljar jurtshylyǵynyń zııa­ly qaýymy qatysqan jıynda osy eki kitap­tyń tusaýkeser rásimi boldy. Onda oblys ákiminiń orynbasary Ǵanı Nyǵy­metov te sóz sóılep, «Rýhanı jań­­ǵy­rý» baǵdarlamasynyń sheńberinde atqa­­ryl­ǵan bul ıgi iske alǵysyn bildirdi. Biz óz tarapymyzdan oblys basshysynyń esine osyndaǵy medısınalyq kolledj­ge Jumaǵalı Tileýlınniń esimin berý týraly burynǵy ótinishimizdi eske sal­dyq. Muny jınalǵan halyq ta, Ǵanı Nyǵ­metov te qoldady.

 

PETROPAVL

 

Sońǵy jańalyqtar

Kelisimde keleshek bar

Qoǵam • Keshe

Teńiz túısigi

О́ner • Keshe

Ańshylyq – asyl óner

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar