Alqaly jıyn UǴA jalpy jınalysynyń sońǵy sessııasynan bergi ýaqyt aralyǵynda ómirden ótken Qazaqstan ǵylymynyń álemdik deńgeıdegi kórnekti ǵalymdaryn eske alyp, rýhyna taǵzym etýmen bastaldy. Olardyń qatarynda búginde eńbekteri álemdik qoǵamdastyqqa tanymal akademık, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ábsattar Derbisáli, UǴA akademıgi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Erenǵaıyp Shaıhýtdınov, akademık, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nádir Nádirov, akademık, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Vladımır Okolovıch, akademık, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Raqymjan Eleshev syndy ardaqty ǵalymdar bar.
Jınalystyń kún tártibine oraı ǵalymdar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýyn talqylap, mańyzdy qujattaǵy talaptardy iske asyrýǵa baılanysty usynystaryn bólisti.
UǴA prezıdenti, akademık Murat Jurynov óz baıandamasynda Joldaýda kóterilgen máselelerge jeke-jeke toqtaldy. Elimizdiń aldaǵy kezeńdegi áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń basym baǵyttaryn belgilep bergen qujatta pandemııadan keıingi ekonomıkalyq jaǵdaı, sonymen birge 2025 jylǵa deıingi damýdyń jol kartasyn ázirleý qarastyrylyp otyr.
«Zamanaýı sıfrlandyrýǵa baılanysty Prezıdenttiń «Qazaqstan Eýrazııa óńiriniń basym bóligi úshin ortalyq sıfrly habqa aınalýǵa tıis» degen tapsyrmasyna asa mán bere otyryp, bul rette otandyq IT sektordy damytyp, kúsheıtýdiń mańyzy zor. «Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Bul – qazaq tili. Orys tili resmı til mártebesine ıe. Bizdiń zańnamaǵa sáıkes, onyń qoldanylýyn shekteýge bolmaıdy. Bolashaǵyn Otanymyzben baılanystyratyn árbir azamat qazaq tilin úırenýge den qoıýǵa tıis. Bul otanshyldyqtyń basty belgisi deýge bolady», dep atap kórsetti Prezıdent. Ǵalymdardyń pikirinshe, bul máseleni balabaqshalar men mektepten bastaý qajet. Al joǵary memlekettik organdarda qazaq tiline degen qajettilik bolýy kerek», dedi óz sózinde M.Jurynov.
Sonymen qatar akademııa prezıdenti Memleket basshysynyń ekologııa, sıfrlandyrý jáne beıbit atom máselesine mán bergenine, jańa tehnologııalar men sıfrlandyrýdyń kómegimen sýdy únemdeýge kóshýdiń mańyzyna toqtalǵanyn atap ótti. 2030 jylǵa qaraı sý resýrstarynyń jetispeýshiligi 40 paıyzǵa jetýi múmkin. Sonymen birge Memleket basshysy Joldaýda ǵylymdy granttyq qarjylandyrý merzimin 5 jylǵa deıin ulǵaıtý qajettigine de kóńil bólip otyrǵanyna toqtaldy. Sebebi qazirgi úshjyldyq qarjylandyrý irgeli ǵylymnyń damýyna kedergi keltirip otyrǵany sózsiz. Josparlaýdyń osyndaı qysqa merziminde qandaı da bir nátıjelerge qol jetkizý qıyn. Sondyqtan ǵylymdy granttyq qarjylandyrý merzimin 5 jylǵa deıin ulǵaıtý múmkindigin qarastyrý qajettigi ǵalymdar tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolyp otyr. Al ulttyq ǵylymı keńester sheshimderiniń ádildigi týraly másele áli de kún tártibinde tur. Osyǵan baılanysty apellıasııa ınstıtýtyn engizý qajet degen Prezıdent tapsyrmasy da oı salady. Osy oraıda ǵalymdar qoıylǵan mindetterdi sheshýge atsalysyp, ǵylymı-zertteýler deńgeıin arttyrýǵa jáne ony praktıkada qoldanýǵa erekshe nazar aýdaratyn bolady.
Til saıasatyn damytý máselesine oraı baıandama jasaǵan UǴA Áleýmettik ǵylymdar bólimshesiniń tóraǵasy, korrespondent-múshesi Erden Qajybek «Til saıasatyna kelsek, Prezıdent tujyrymdary – ulttyq saıasattyń berik arqaýy ispettes. Joldaýda halyq kókeıindegi ózekti máselelerdiń basym kópshiligine tushymdy jaýap berildi. Basqasyn aıtpasaq ta, ulttyq zańdarymyzdyń áli kúnge deıin kórshi eldiń memlekettik tilinde daıarlanyp júrgenin aıtýǵa uıalasyń», dep atap ótti. Ǵalymnyń aıtýynsha, qazaq tili nemese aýyz ádebıeti boıynsha memlekettik zertteý grantyn utyp alǵyńyz kelse, talaı qujatty oryssha da, aǵylshynsha da toltyrýǵa týra keledi, dıssertasııa qorǵaımyn deseńiz, bularǵa qosymsha sheteldik jetekshini izdep basyńyz qatady. Áli kúnge deıin memlekettik tildi damytýǵa arnalǵan Prezıdenttiń, Úkimettiń naqty qaýly-jarlyqtarynyń biri de tolyq iske asyrylmaı keledi. Til maıdany tek tilshi fılologtardyń, jazýshylar men ádebıetshilerdiń kúresi emes. Kerek bolsa, tilimizdi damytý máselesi – memleketimizdiń basty ulttyq qaýipsizdik, ekonomıkalyq, ıdeologııalyq, saıası talaby, mindeti, alǵysharty.
Jıynda aýyl sharýashylyǵyna qatysty ózekti máselelerdi ortaǵa salǵan QazUAÝ rektory, akademık Tilektes Espolov «Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti orasan zor. Biraq agroónerkásip kesheni salasynda qordalanǵan kókeıkesti máseleler az emes», dedi óz sózinde. Ol aýyl sharýashylyǵy salasynda taýar óndirýshiler men tutynýshylar arasynda deldaldardyń kóptigine nazar aýdara otyryp, ǵalymdardyń zertteýlerin negizge aldy. Iаǵnı qalyptasatyn baǵanyń 75 paıyzy deldaldarǵa tıisti bolsa, 25 paıyzy ǵana – aýyl sharýashylyǵy kásipkerleriniń úlesinde. Shet memleketterde bul kerisinshe. Qazir aýyl sharýashylyǵyna qatysty úı sharýashylyqtarynyń úlesi 42 paıyzdy quraıdy. Biraq olar naryqqa óz ónimderin tıimdi baǵamen ótkize almaıdy, ınnovasııalyq tehnologııalardy keńinen qoldanýǵa múmkinshilikteri joq. Sondyqtan Joldaýda osy sharýashylyqtardyń jumysyn jandandyrý úshin «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» zań jobasy ázirlenetini quptaıtyn másele. Bıyl Qazaqstan óńirleriniń qurǵaqshylyqqa ushyraýy salaǵa teris áserin tıgizdi. Osy oraıda T.Espolov mal azyǵy bazasyn damytýǵa, ıaǵnı jem-shóp daıyndaýǵa qajetti jer kólemin keńeıtý, qurǵaqshylyqqa tózimdi ósimdik suryptaryn sebý jáne aýyspaly egistikti keńinen qoldanýǵa kóńil bólý kerektigin atap ótti. Búginde mal jaıatyn jerlerge sharýalardyń qoly jete bermeıdi. Sonymen qatar jeke qosalqy sharýashylyqtardyń malyn jaıylymdyq jermen qamtamasyz etý, veterınarııa, aýyl sharýashylyǵy salasyn sýbsıdııalaý tásilderin qaıta qaraý, agroónerkásip kesheninde qoldanylatyn tehnologııanyń shamamen 90 paıyzǵa deıin eskirip ketkendigi, salaǵa bilikti mamandar daıarlaý máselesi de alańdatady.
Bıyl ǵylymnyń qara shańyraǵy – Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurylǵanyna 75 jyl tolyp otyr. Jıynda mán berilgen mańyzdy máseleniń biri – mereıli datany óz dárejesinde atap ótý. Qazir Bilim jáne ǵylym mınıstriniń buıryǵymen arnaıy jumys toby qurylyp, Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelgen 75 jyldyq saltanatty Jalpy jınalys sessııasyn halyqaralyq joǵary deńgeıde ótkizý úshin TMD jáne alys shetelderdegi ǵylym akademııalarynyń birinshi basshylaryna shaqyrý hattary jiberilgen. Osyǵan oraı, akademııaǵa jalpy jınalysqa qatysýǵa nıetti hattar kelip túsýde. Ázirge mereıtoılyq jalpy jınalys sessııasy qarsańynda daıyndyq qalypty jaǵdaıda júrip jatyr. Akademııanyń mereıtoıyn el Prezıdentimen birge atap ótý – burynnan kele jatqan dástúrli is-shara. Osy oraıda Ulttyq ǵylym akademııasynyń músheleri alqaly jıynda kóterilgen otandyq ǵylym salasyndaǵy mańyzdy máselelerdi «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna oraı Prezıdentpen kezdesýde talqylaýdy maqsat etedi. Eldegi epıdemııalyq jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildire otyryp, ǵalymdar qaýymy saltanatty is-sharany ahýal turaqtalǵan kezeńde oflaın formatta ótkizý jaıynda usynys tastady.
Joǵary oqý oryndary men ǴZI, jas býyn ókilderi qatysqan jıynda UǴA prezıdenti, akademık Murat Jurynov Joldaýda kóterilgen máselelerdi júzege asyrýǵa, otandyq ǵylymdy odan ári damytýǵa baılanysty ǵalymdardy barlyq kúsh-jigerin jumyldyrýǵa shaqyrdy.
ALMATY
