Ulttyq bolmystyń ustynyn aıqyndap, bolashaǵyn bederlegen Elbasy maqalasynyń máni men mańyzy jyldar jyljyǵan saıyn aıryqsha aıshyqtala túskeni anyq. Bul rette Nur-Sultan qalasyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi atalǵan baǵdarlamanyń básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy, sananyń ashyqtyǵy syndy 6 baǵytyn basshylyqqa ala otyryp, 17 arnaıy jobany iske asyrýdyń jol kartasy men ındıkatorlary aıasynda tısti jumystar atqaryp jatyr.
Bul jobalardy júıeli iske asyrý maqsatynda 2021 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda elorda aýmaǵynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn tý etken 400-den astam is-shara uıymdastyryldy.
Berekeli bastamalardyń bereri kóp
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn árkim árqalaı túsinetini anyq. Alaıda onyń áýelgi maqsaty elimizdiń baryn baǵamdap, joǵyn túgendeý, ulttyń rýhanı qazyna baılyǵyn eselep, halyqtyń otansúıgishtik sezimin jańǵyrtý edi. Sondyqtan buǵan deıin aıtyp ótken 17 jobanyń kósh basynda «Týǵan jer» arnaıy jobasynyń turýy – zańdy. Elbasy dál osy joba jóninde «Jergilikti bılik «Týǵan jer» baǵdarlamasyn jınaqylyqpen jáne júıelilikpen qolǵa alýǵa tıis. Bul jumysty óz betimen jiberýge bolmaıdy, muqııat oılastyryp, halyqqa durys túsindirý qajet. Týǵan jerine kómek jasaǵan jandardy qoldap-qurmetteýdiń túrli joldaryn tabý kerek. Bul jerde de kóp jumys bar. Osy arqyly qalalardy kógaldandyrýǵa, mektepterdi kompıýterlendirýge, jergilikti joǵary oqý oryndaryna demeýshilik jasaýǵa, mýzeıler men galereıalar qoryn baıyta túsýge bolady. Qysqasha aıtqanda, «Týǵan jer» baǵdarlamasy jalpyulttyq patrıotızmniń naǵyz ózegine aınalady», degen bolatyn.
Atalǵan jobaǵa qatysty aýqymdy jumys el astanasynda da qolǵa alynyp jatyr. Jergilikti bılik jemisti jumys istep, úılestirý jumystaryna aıryqsha nazar aýdaryp keledi. Máselen, osy «Týǵan jer» arnaıy jobasynyń aıasynda Nur-Sultan qalasyndaǵy mesenattardyń qoldaýymen 85,8 mln teńgege kómek kórsetildi. Osy joba sheńberinde demeýshilerdiń 4 mlrd 100 myń teńgeni quraǵan qarjylaı kómegimen 3 mln-nan astam adam baǵdarlamanyń ıgiligin kórdi. Sonymen birge «Týǵan jer» arnaıy jobasynyń aıasynda «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi men Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń «Bilim berýdi jańǵyrtý ortalyǵy» MKQK arasynda yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev osy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda «Týǵan jerge degen súıispenshilik týǵan elge – Qazaqstanǵa degen patrıottyq sezimge ulasady», degen edi. Túptep kelgende, patrıottyq sezim ultty uıystyrady, jurtty jumyldyrady, jastardy izgilik pen meıirimge jeteleıdi. Máselen, jastardyń elge degen shynaıy mahabbaty men alǵaýsyz sezimi «Biz – el patrıotymyz» halyqaralyq jastar forýmynda aıryqsha baıqaldy. Osy forým jumysyna qatysqan Nur-Sultan qalasynyń ákimi Altaı Kólginov elordadaǵy jastardyń eseli eńbegine toqtalyp, eriktiler jahandyq pandemııamen kúres kezinde úlken úles qosqanyn alǵa tartty. «Prezıdent 2020 jyldy «Eriktiler jyly» dep jarııalady. Eriktiler jahandyq pandemııamen kúreske zor úles qosty. Bas qalada eriktilermen birge 600-den astam is-shara uıymdastyrylyp, 170 myńnan astam adamǵa kómek kórsetildi. Qazirgi ýaqytta Nur-Sultan qalasynda Eriktiler shtaby jumys isteıdi. «Qaıyrymdy ister marafony» aksııasy aıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı qalalyq eriktiler shtaby 700-den astam is-shara ótkizýdi josparlap otyr», dedi qala ákimi.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń máni men mańyzyn aıqyndaýdaǵy qarymdy qadamnyń biri hám biregeıi – «100 jańa esim» arnaıy jobasy. Elbasy bir sózinde «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy – Táýelsizdik jyldarynda tabysqa jetken, elimizdiń ár óńirinde turatyn túrli jastaǵy, san alýan etnos ókilderiniń tarıhy. Jobada naqty adamdardyń naqty taǵdyrlary men ómirbaıandary arqyly búgingi, zamanaýı Qazaqstannyń kelbeti kórinis tabady», degen bolatyn.
Bıyl bul jobanyń respýblıkalyq kezeńindegi irikteýden ótip, jeńimpaz atanǵan elordalyq azamattardyń qatarynda Ulttyq áıelder hokkeı lıgasynda óner kórsetken alǵashqy qazaq oıynshysy Bulbul Qartanbaı bar. Ol – áıelder arasyndaǵy alǵashqy qazaqstandyq NHL, AQSh hokkeı klýbynyń bas jattyqtyrýshysy. Qazaqstandyq hokkeı shabýylshysy, qazirgi ýaqytta kásibı áıelder hokkeıshileri qaýymdastyǵynyń múshesi jáne Qazaqstan ulttyq quramasynyń múshesi.
Sondaı-aq júzden júırik atanǵan jannyń biri – sýretshi, grafıkalyq dızaıner, ıllıýstrator Áıgerim Káribaeva. О́n boıyna óner tunǵan sýretshi Nur-Sultan qalasyndaǵy dárigerlerge arnalǵan mýral eskıziniń avtory. Ol Umay Global Sammit III Dúnıejúzilik sammıtine ıllıýstrasııa jasady. Á.Káribaeva ómirdiń túrli kezeńin, ulttyq kolorıt pen qazirgi zamandy beıneleıtin shyǵarmalary arqyly halyqtyń súıispenshiligi men tanymaldylyǵyna ıe boldy. Illıýstratordyń eń basty eńbekteri – otbasyna, áıelderdiń álemdegi úlesine arnalǵan. Grafıkalyq dızaıner EXPO DUBAI – 2020 kórmesindegi qazaq pavılonynyń kórnekiligin arttyrýǵa ólsheýsiz úles qosty.
Al balalar dárigeri-reabılıtolog Latıf Parpıev bolsa qımyl-qozǵalysynda buzylý baıqalǵan balalarǵa kómektesedi. «Jańa týǵan nárestelerdi erte ońaltý» jobasynyń negizin qalaýshy. «Ata-analarǵa arnalǵan mektep» jobasynyń nátıjesinde dárigerler men medısına qyzmetkerlerine, elimizdiń ártúrli qalalaryndaǵy ata-analarǵa 15-ten astam medısınalyq kómek kórsetildi. Osy jobanyń sharapatyn jalǵyz Qazaqstannyń ǵana emes, ózge elderdegi kómekke muqtaj balalar kórdi. Olardyń sany búginde 10 myńnan asyp jyǵylady. Sondaı-aq L.Parpıev elimizdiń reabılıtolog-dárigerlerimen birge SOVID-19-ben aýyrǵan pasıentterdiń densaýlyǵyn qalpyna keltirýge kómektesken birneshe beıne-sabaqtar túsirdi. Ol «VFK» qoǵamdyq qorynyń, «Darı dobro» bastamashylar tobynyń, onkologııalyq dıagnozy bar balalarǵa kómek kórsetetin toptyń, «28 petel» qoǵamdyq qorynyń volonteri.
Bıylǵy jeńimpazdardy Nur-Sultan qalasynyń ákimi Altaı Kólginov arnaıy qabyldap, «Ár ýaqyt pen kezeńniń óz batyrlary bar. Olardy biriktiretin bir nárse – meıirimdilik, jańa bilimge, el men qalanyń damýyna úles qosýǵa degen umtylys. «100 jańa esim» jobasy – biregeı joba. Bul jaı sandar men jeńimpazdardyń esimderiniń tizimi emes, bul – naqty adamdardyń naqty oqıǵalary. Olar – kún saıyn qoǵamǵa paıda ákeletin adamdar», dep shynaıy peıilin bildirdi. Sonymen qatar joba jeńimpazdarynyń qoǵamǵa paıdaly jumystaryna ákimdik tarapynan qoldaý kórsetildi.
Alash ardaqtylaryna eńseli eskertkish
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheńberinde qolǵa alynǵan baıandy bastamalardyń biri – «Uly dalanyń uly esimderi» arnaıy jobasy. Bul joba aıasynda elordadaǵy barlyq qoǵamdyq kólik aıaldamalary men jarnamalyq oryndarda el tarıhynda esimi erekshe atalatyn tuǵyrly tulǵalarymyzdyń naqyl sózderi ornalastyryldy. Sonymen qatar bıyl Nur-Sultan qalasynda birqatar uly tulǵalardyń eskertkishteri ornatyldy.
Ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Kópshiliktiń sanasynda tarıhı úderister, negizinen, tulǵalandyrý sıpatyna ıe bolatyny belgili. Kóptegen halyqtar óz eliniń erekshe elshisi syndy uly babalarynyń esimderin maqtan tutady», deı kele ataqty tarıhı tulǵalarymyz ben olardyń jetistikteriniń qurmetine ashyq aspan astynda eskertkish-músinder qoıylatyn «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashý qajet ekenin aıtqan bolatyn. Bul rette, jyl sanap elorda aýmaǵynda el men jerdi qorǵaǵan, qazaqtyń ǵylymyna, ónerine ólsheýsiz úles qosqan turǵyrly tulǵalardyń eńseli eskertkishteri boı kóterip keledi.
Máselen, elordada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qurmetine ornatylǵan eskertkish ashyldy. Eskertkish bas qaladaǵy Álıhan Bókeıhan men Kereı, Jánibek handar kósheleriniń saıabaqtyń aýmaǵynda ornalasqan. El Prezıdenti jyl saıyn Elorda kúni qarsańynda qalanyń rýhanı kelbetin kórkeıte túsetin jańa keshender ashylatynyn atap ótip, byltyr osy ıgi dástúrmen Elbasy kitaphanasy mýzeıiniń boı kótergenin jáne onyń aldynan ashylǵan saıabaq qala turǵyndary úshin jaıly demalys ornyna aınalǵanyn aıtty. «Sondyqtan búgin biz Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qurmetine ornatylǵan tarıhı eskertkishti dál osy jerde ashyp otyrmyz. Mereıli jylda mundaı sáýlet týyndysynyń boı kóterýi – zańdy qubylys», dedi Prezıdent. Qasym-Jomart Toqaev memlekettiliktiń negizin qalyptastyrýǵa, elimizdiń shekara shebin aıqyndaýǵa, halyqaralyq kelisimdermen birjola shegendeýge, jahandyq daǵdarysty eńserýge, halyqaralyq bedelin nyǵaıtýǵa Nursultan Nazarbaevtyń zor úles qosqanyn atap ótti.
Alash topyraǵy aıbarly aqyndarymen, birtýar batyrlarymen áıgili. Máselen, Nur-Sultan qalasynda Keńes Odaǵynyń eki márte Batyry, aty ańyzǵa aınalǵan ushqysh Talǵat Bıgeldınovtiń eskertkishi ashyldy. Qala ákimi óz sózinde Uly Otan soǵysynyń ardagerleri erliktiń úlgisi ekenin aıryqsha atap ótip, «Uly Jeńis qarsańynda Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Talǵat Bıgeldınovke arnap eskertkish ashyldy. Uly Otan soǵysynyń ardagerleri erliktiń, tabandylyqtyń, óskeleń urpaq úshin erlik pen dańqtyń úlgisi bolyp sanalady! Batyr ata-babalarymyzdyń arqasynda qazir beıbit kúnde ómir súrip júrmiz! Bizdiń mindetimiz – batyrlardy jadymyzdan shyǵarmaı, eske alý», dedi. Alyp músin Saryarqa dańǵyly men Talǵat Bıgeldınov kóshesiniń qıylysatyn tusyndaǵy alleıada turǵyzyldy. Eskertkish qola men granıtten jasaldy. Músinshi – Nurlan Dalbaı, al sáýletshi – Rasýl Satybaldıev.
Sonymen birge elordada Alash qaıratkerleri – Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatov, Ahmet Baıtursynulyna arnalǵan eskertkish ashyldy. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev, Memlekettik hatshy Q.Kósherbaev, Nur-Sultan qalasynyń ákimi Altaı Kólginov, Úkimet músheleri, alashtanýshy ǵalymdar qatysty. El Prezıdenti Alash qaıratkerleriniń memorıalyna gúl shoǵyn qoıyp, eskertkishtiń elorda kúnine oraı ashylýynyń sımvoldyq máni zor ekenin atap ótti. «Biz Alash arystarynyń esimin jańǵyrtyp, tarıhı róline baǵa berýdi qolǵa aldyq», dedi Memleket basshysy.
Tarıhı tulǵalar tuǵyrǵa qondy
Sondaı-aq elorda kúnine oraı Nur-Sultan qalasynda ǵalym, akademık, geolog Qanysh Sátbaev pen halyq kompozıtory, kúıshi-dombyrashy Dına Nurpeıisovaǵa arnalǵan eki eskertkish ashyldy. Qanysh Sátbaevtyń eskertkishi Q.Sátbaev jáne Q.Muńaıtpasov kósheleriniń qıylysynda, ıaǵnı «Qazaqstan» sport kesheniniń aldyndaǵy alańda ashyldy. Eskertkishtiń avtory – belgili músinshi, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Asqar Nartov. Eskertkishtiń jalpy bıiktigi – 10,25 metr. Qoladan jasalǵan. Ǵalymnyń músini 5,25 metrge jetedi. Granıt tuǵyrynyń bıiktigi – 5,8 metr. Tuǵyrynda ǵalymnyń áıgili «Meniń halqym menen de bıik» degen sózi qashalǵan.
Al Dına Nurpeıisovanyń eskertkishi Abylaı han men Kúıshi Dına kósheleriniń qıylysynda ornalasty. Avtory – músinshi Baýyrjan Jalyn. Kúıshiniń músini qoladan jasalǵan. Tuǵyry – granıt. Elbasy atap ótkendeı, «dombyra – qazaqtyń brendi men pasporty, eshkimge uqsamaıtyn qaıtalanbas kelbeti. Bizdiń mádenı qundylyqtarymyz, dástúrlerimiz ben ańyzdarymyz ishekti jáne kúı áýenderi arqyly urpaqtan-urpaqqa berilip keledi». Kórnekti tulǵalarǵa arnalǵan eskertkishter Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes iske asyryldy. El turǵyndarynyń endigi mindeti – ata-babalarymyzdy este saqtaý, qurmetteý.
Elordada tarıhı tulǵalarǵa qoıylǵan eńseli eskertkishterdiń qataryn Áskerı-tarıhı mýzeı janyndaǵy alańda ornatylǵan memleket qaıratkeri Jumabek Táshenovtiń som beınesi tolyqtyrdy. Ult jadynan umytylmaıtyn kesek tulǵanyń esimi el azamattaryna etene tanys. Buǵan deıin Nur-Sultanda uly tulǵaǵa kóshe aty berilgen bolatyn. Endigi kezek eskertkishke kelip otyr. Músin komıssııa músheleriniń, zııaly qaýym ókilderiniń, urpaqtarynyń kelisimimen quıyldy. Eskertkishtiń sáýletshisi – Q.Qorǵanov, músinshi – E.Erjanov. Músin qoladan quıylyp, tuǵyry granıtten qalandy. Eskertkishtiń jalpy bıiktigi – 8,2 metr. Elorda otanymyzdyń tek saıası ǵana emes mádenı jáne rýhanı ordasy. Búginge deıin Nur-Sultanda elimizdiń tanymal tulǵalaryna arnalǵan birqatar eskertkish ashyldy. Aldaǵy ýaqytta bul jumystar jalǵasa beretin bolady.
Qazaq elin álem jurtshylyǵy batyr, balýan halyq retinde tanıtyny anyq. Oǵan som bilekti, arystan júrekti balýandarymyz dálel. Bozkilemde ulttyń abyroıyn asqaqtatyp, mereıin ústem etken sondaı asyl azamattyń biri hám biregeıi dańqty balýan, álem, Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirov edi. Bıyl Nur-Sultan qalasynda Alashtyń ardaqtysyna arnalǵan eskertkish ashyldy. Eskertkish J.Úshkempirov atyndaǵy Jekpe-Jek saraıynyń aldyna ornatyldy.
Buǵan deıin arnaıy jańadan salynǵan Jekpe-Jek sport keshenine Jaqsylyq Úshkempirovtiń esimi berilgen bolatyn. Bolashaqta jas balýandar, sportshylar, keleshek Olımpıada chempıondary, ardaqty azamattyń izbasarlary kóp bolady degen oıdamyz.
Ult aǵartýshysy, qoǵam qaıratkeri Ybyraı Altynsarın – esimi el esinde máńgi saqtalǵan asa kórnekti tulǵa. Ustazdyń «Kel, balalar, oqylyq», degen bir aýyz sózin búginde búkil qazaq halqy bilýge tıis. Sondyqtan Y.Altynsarınniń jarqyn beınesi jastardyń sanasynan óshpeıtini anyq. Bul rette, bıyl Nur-Sultan qalasyndaǵy №83 mekteptiń aldynda tarıhı tulǵanyń bıýsti ornatyldy. Bıýsttiń bıiktigi tuǵyryn qosa alǵanda 4 metrden asady. Avtory – Nurbol Qalıev. Tuǵyry granıtten, al músinniń ózi qoladan quıylǵan.
El tarıhyndaǵy eleýli tulǵalardy ulyqtaý – halyqtyń paryzy. Sondyqtan elordada qazaq halqynyń aıaýly perzenti, sanaly ǵumyryn, qajyr-qaıratyn bala tárbıeleýge jáne halyqtyń aǵartý isine arnaǵan uly tulǵa Y.Altynsarınniń bıýsti ashylǵany el úshin erekshe mańyzǵa ıe. Bul qadam aǵartýshynyń 180 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan ıgi shara bolǵany anyq. Aldaǵy ýaqytta dál osy №83 orta mektebine Y.Altynsarınniń esimi beriledi degen oıdamyz.
Sondaı-aq Nur-Sultan qalasynda órt sóndirýshiler men medısına qyzmetkerleriniń qurmetine monýmentter ornatyldy. Bul jumys jastarǵa rýhanı, patrıottyq jáne mádenı qundylyqtardy nasıhattaý maqsatynda qolǵa alynǵany anyq.
