Ádebıet • 17 Qarasha, 2021

«Baqbaq». Kavabatanyń sońǵy demi

234 ret kórsetildi

1972 jyly sáýir aıynyń jeksenbi kúni tústen keıin japonnyń ádebıet atalymy boıynsha tuńǵysh Nobel laýreaty Iаsýnarı Kavabata jalǵa alǵan kópqabatty úıde ózine qol jumsady. Bul berisi Japonııa ádebıeti, árisi álem ádebıeti úshin aýyr tragedııa edi. Qaıǵyly oqıǵadan soń birneshe saǵattan keıin esikten gazdyń ıisin sezgen qyzmetshi áıel polısııaǵa habar beredi. Áp-sáttegi aýyr qaza japondyq ádebı ortany ǵana emes, sonymen birge búkil dúnıeni dúrliktirdi.

 Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»

Tipti onyń ólimi týraly New York Times gazeti birin­shi betinen oryn be­rip, talantty jazýshynyń baqılyq bol­ǵanyn habarlady. Japonııanyń rýhanı kúretamyry atalǵan Kavabata ómirimen qoshtasarda eshqandaı eskertý nemese túsinikteme qaldyrmapty, biraq arada qyryq bes jyl ótken soń, onyń sońǵy jáne aıaqtalmaǵan romany «Baqbaq» oqyrmanǵa usynyldy. Atalǵan roman Maıkl Emmerıhtiń aýdar­masymen New Directions basylymy arqyly aǵyl­shyntildi álemge taraldy.

Jazǵany biregeı talanttyń sońǵy romanyn oqýǵa yntyqqan oqyrman az bolmapty. «Bul roman shynymen oqyrmandy eleń etkizetin shyǵarma» des­ti ádebıettanýshylar. Jazýshy aıaq­­tal­maǵan romanyn jazyp júrip óz ómirin aıaqtady. Sonda «Baqbaq» romany onyń ólimmen kúresiniń kóri­nisi bolǵany ma? Romandaǵy búkil oqı­ǵa keıipkerdiń ǵashyǵy men onyń anasy­nyń dıalogy arqyly baıandalady. Anasy ony psıhıkalyq aýrý dep esepteıdi jáne emdetýge muqtaj. Al ǵashyǵy Kýno onyń psıhıkalyq aýrý emes ekenine senedi, sol úshin oǵan úılense ǵana bul qıyndyqty jeńemiz dep oılaıdy. Osy shyǵarmany oqyp otyryp, Kavabata óziniń ómir men ólim arasyndaǵy janjaldaryn, aýyr suraqtaryn qaǵazǵa túsirip otyr ma degen oıǵa batasyz. Ol eki keıipkerdiń óz oılarymen, sondaı-aq bir-birimen qaqtyǵysyp jatqan áreketterin keremet beıneleıdi.

«Baqbaq» romanynyń aıtar oıy – «somagnozııa» degen aýrýdan zardap she­getin Ineko atty áıeldiń ómiri, ol anda-sanda zattardy, adamdardy múl­de kórmeı qalady. Talǵampaz oqyr­man onyń keıipkeriniń boıyndaǵy bul qubylysty Olıver Sakstyń «Áıe­lin qalpaq dep shatasqan adam» at­ty týyn­­dysyndaǵy keı oqıǵalarmen sa­lys­­tyrady. Degenmen Kavabata­nyń shy­­ǵarmasyndaǵy epızottar tym ­aýy­ry­raq.

Bul romannyń ataýy shyǵarmanyń birinshi sóıleminen alynǵan. Jazýshy keıipker arqyly Ikýta ózeniniń jaǵa­synda gúl ashatyn baqbaq týraly jıi aıtady. Inekonyń anasy men onyń jigiti Kýno adamdar arasynda tym sı­­rek kezdesetin aýrýdan, «somag­no­zııa­­­dan», qazaqshalap aıtqanda, «dene so­­qyr­lyǵynan» zardap shege bas­taǵan Inekony qutqarýǵa kirisedi. Shy­ǵar­madaǵy negizgi ózek somagno­zııa naý­qa­sy jazýshy tarapynan oıdan shy­ǵa­ryl­ǵanymen, romandy oqı kele ómir­de sondaı aýrý bolýy múmkin degen she­shimge kelesiń. Naýqastyń basqa adam­nyń de­nesin múlde kóre almaıtyny jan­ǵa ba­tady. Bul syrqatpen kúresip, onyń qa­laı paıda bolǵanyn bilý úshin dáriger de tolǵanady, izdenedi.

Shyǵarma Inekonyń balalyq shaǵy, aýrýynyń bastalýy jáne eki keıip­ker­diń taǵdyr týraly ártúrli nanymdary sııaqty kóptegen taqyrypty da oqyrman nazarynan tys qaldyrmaıdy. Keıde olardyń áńgimesin peızajdaǵy oǵash qubylystar buzady, nendeı quby­lystar deısiz ǵoı, aq tústi baqbaq, kishkentaı shıkil sary balanyń áre­keti sııaqtylar. Baıandaýshynyń «... kók­temniń habarshysy sııaqty kórinbeı­tin túrde gúldedi» degen jalǵyz sóı­lemi baqbaqtyń búkil tirshiligin kóz aldymyzǵa jaıyp salady.

Roman basqa máselelermen qatar óliler týraly jazý – ózińizdi qaıtys bol­ǵandarmen birge saqtaý degen qara­ma-qaı­shylyqty «kózqarasty» bizge usynady. Kýno Inekonyń anasyna: «Men bálkim jas shyǵarmyn, bi­raq men kóptegen adamnyń ólgenin kór­­dim, olardyń arasynda maǵan óte ja­­qyn adamdar da boldy» deıdi. Áde­bıet shynymen de qandaı oı aıt­qa­nyn umytyp, biraq avtorlaryn este saq­taǵan elegııalarǵa toly. Bul shyǵarma Kavabatanyń óz ómiriniń tra­gedııasyn qaǵaz betinde bizge túsin­dirip turǵandaı. Tórt jasynda je­tim qalǵan Kavabata Osakadaǵy ata-ájesimen birge turdy. Ájesi jeti jasynda, atasy on bes jasynda qaıtys boldy. Bir-aq ret kezdesken úlken ápkesi on bir jasynda baqılyq boldy, onyń basqa birde-bir týysy joq ta edi. Kavabata 1968 jylǵy ádebıet boıynsha Nobel syılyǵyn alǵan kezde, ol japon ádebıetindegi melanholııa men sýısıdtiń taralýy týraly uzaq sóıledi. Eki jyldan keıin onyń jaqyn dosy Iýkıo Mıshıma ózin ózi óltirdi. Osydan eki jyldan keıin Kavabata óz ómirin qıdy. Osy turmystyq tragedııalardyń bári onyń shyǵarmashylyǵynda qaıtalaı kórinis tapty. Iаǵnı júrek ne oılasa, qalam sony jazdy. Kavabatanyń ómirindegi bul kezdeısoqtyqtar onyń ózi jazǵan somagnozııa aýrýynyń bir túri sııaqty. Bir sózben aıtqanda, ózińizdiń, jaqyn adamyńyzdyń ómirdiń bir bóligin kór­meýge tyrysý hám qandaı da bir aýyr soqqydan týyndaıtyn soqyrlyq.

«Baqbaqta» Kýno men Inekonyń ana­sy Inekonyń aýrýynyń yqtı­mal kóz­derine zertteý júrgizý kerek pe, joq pa degen suraqtar tóńireginde oıla­nady. Inekonyń anasy qyzynyń kish­kentaı kezinde ákesi ózine qol jum­­saý úshin taýǵa ketkenin, sol ýaqyt­­tyń mańyzdylyǵy týraly aıta­dy. Ol kóp uzamaı qaıtyp oralyp, áıeli men qyzyna ony bir jas qyz­dyń qut­qarǵanyn baıandaıdy, biraq Ine­ko­nyń anasy kúıeýiniń bul sózine senbeıdi, arada birneshe aı ótken soń, Ineko áke­simen birge atqa minip bara jatqanda, onyń jartastan qulap bara jatqanyn kóredi. Keıipkerdiń anasy Kýnodan bul oqıǵanyń Inekonyń somagnozııa­syna túrtki bolýy múmkin be dep suraıdy, óıtkeni bul qaıǵyly oqıǵa qazir qaıtalanýda degendi jetkizedi. Biraq Kýno bunymen kelispeıdi, sebebi Inekonyń anasy men ákesi alǵash kezdesken sátten bastap Japonııanyń Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysta jeńiliske ushyraýyna deıingi aralyqtaǵy kez kelgen sebepterdi mysal etýge bolady, sol úshin bul oqıǵalar tizbegimen málim bir adamnyń taǵdyryn anyqtaýǵa tyrysý qaýipti dep qarsy keledi.

Romandaǵy qaıshylyqty bir nárse fantastıkalyq aýrý týraly roman ja­zý tek sol aýrýdy oqyrman úshin qol­je­­timsiz etip kórsetý úshin ǵana degen tu­­jyrym shyǵady. Zer salyp qara­saq, Kýno men Inekonyń anasynyń ara­syn­­daǵy pikirtalas bizdiń ólimnen, ási­­rese ózine qol jumsaýdan sebep ta­bý­­ǵa májbúrli ekenimizdi kórsetedi. Ka­vabata óz ómirin qıǵannan keıin, Iosı­mı Ýsýıdiń «Oqıǵa týraly esep» dep ata­latyn kishkentaı kitabyna oqyr­man­nyń nazary birden aýdy, ol kitap­ta Ka­va­batanyń ózine qol jumsaý se­bebi re­tinde jazýshynyń jas úı qyzmet­shi­sine degen jekkórinishti sezimin dáıek etedi.

Kavabata «Baqbaqty» jazý barysynda ómirinde kezdesken oqıǵalardyń tizbegin jasap, jıi oılanǵan sııaqty. О́ıtkeni onyń bul shyǵarmasynda­ǵy árbir keıipker áıteýir bir nársege soqyr­lyq tanytady. Múmkin jazýshy osy shyǵarmasy arqyly Japonııadaǵy adamdardyń arasyndaǵy alshaqtyqty aıtqysy kelgen de shyǵar. Ikýta klı­nı­ka­synda dárigerler naýqastarǵa arnalǵan birtúrli rásimin jasaıdy, ondaǵy naýqastarǵa kún saıyn qala ǵıbadathanasynda qońyraý soǵýǵa ruq­sat etiledi. Dárigerler munyń áli kún­ge deıin anyqtalmaǵan emdik máni bar ekenin aıtady ári erekshe nanym­dy alǵa tartady, al emhanadaǵy keı­bir jas dárigerler qońyraýdyń dy­by­synan ǵana qońyraý týraly bir­deńeni túsinýge bolady dep oılaı­dy. Inekonyń anasy men Kýno úshin qońy­raýdyń birinshi syńǵyry «qat­ty, biraq tynyshtyqty buzǵan» kúı­de bolady. Bizdiń bilýimizshe, ǵıbadatha­nadaǵy qońyraýdyń dybysy ony soq­qan naýqastyń emosııasyn, áse­rin, ómirge kózqarasyn, úmiti men jige­rin aıtady. Ǵıbadathanada bir ǵana qońy­raý ilýli tur, biraq ony ár ret soq­qan saıyn ártúrli dybys shyǵady. Biraq qońy­raýdan shyqqan dybys tyńdaýshyǵa baılanysty bolady.

Qońyraý soǵý japon tarıhy úshin kúsh-qýatty qalyptastyrý rásimi bolýy múmkin. Al aýrý adamdardyń qo­ńy­­­raý soqqanyn elestetip kórińizshi. Odan shyqqan dybystar qalaı bolmaq? Belgili deńgeıde syrqat adamdardyń qońyraýdy soqqanda shyqqan dybys­tar minsiz estiletin de shyǵar, biraq oqyrman retinde siz qońyraýdy kim jáne qalaı soǵyp jatqanyn eshqashan bile almaısyz. Aqyrynda, Inekonyń anasy men Kýno qalany kezip júrgende, olar Inekonyń naýqasynyń basty sebebin turaqtandyrǵandaı bolady. Onyń ákesi Kızakı Maıasýkıdiń kenetten jáne kezdeısoq qaıtys bolýy, onyń Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys kezin­degi ofıserlikke alynýy, Ja­ponııa je­ńi­liske ushyraǵanda qatty alań­daýy, óz ómirin qııý úshin taýǵa qashýy keıip­ker qyzdyń kezdeısoq syr­qatyna sebep bolǵan degen oı tujy­rymdamasy shyǵady.

Men bul shyǵarmany birdeńe oqy­ǵysy keletin adamdarǵa oqýdy usy­namyn. Bul shyǵarmany oqý – uqsas bir kún ishinde eki adam arasyndaǵy jalǵasyp kele jatqan bitpes áńgimeni tyńdaýmen birdeı. Sonymen birge bul romannyń ózge shyǵarmalardan aıyrmashylyǵy – Kavabata shynaıy áńgimeniń qandaı bolatynyn oqyr­manǵa jaqsy túsindirip beredi. Keıip­kerler ártúrli qorytyndyǵa kele otyryp, uqsas bir taqyrypty qaıtalaıdy jáne sheshim shyǵarady. Adam ómiriniń eń sońynda ǵana ómir kirshiksiz qalypta elesteýi múmkin.

Psıhıatrııalyq aýrýhanadan shy­ǵyp bara jatyp, Inekonyń anasy jylap turǵan aǵashty baıqaıdy da: «Aǵashtyń dińinde jaraqattar bar... Jarylǵan qa­byq múk basqan kári tasbaqa­nyń saýytyndaı qatty bolyp ket­ken. Bul aǵashty kesý úshin úlken kúsh pen tabandylyq kerek. Tipti aǵash betine keı essizder óz esimderin oıyp jazyp ketkendeı kórinedi», dep sher tógedi. Onyń bul sózine Kýno: «Keıde adamdar sol jerde bolǵanyn dáleldeý úshin múmkindiginshe iz qaldyrǵysy keledi», dep jaýap beredi. Romanda jylap turǵan aǵash birneshe betten keıin qaıtadan nazarǵa iligedi, Kýno Inekonyń anasy aǵashty nelikten áý basta aıtqanyn túsingen kúı keshedi de: «Aǵash – Ineko, solaı emes pe? Sol úshin sizge jylap turǵandaı kóringen bolar» deıdi. Bálkim, bul roman Ineko sııaq­ty ómirdiń ártúrli qıynshylyqta­ryn bastan ótkizgen adamdardyń «Men osyndamyn, Men de tirimin» degen únin jetkizýge kómekteser. Tipti Iаsýnarı Kavabatanyń ózi jylap turǵan aǵashqa aınalǵan shyǵar.

Sońǵy jańalyqtar

Sal-seriniń sońy

Qazaqstan • Búgin, 21:30

Jazda lager jetispeıdi

Qoǵam • Búgin, 21:27

GGG – CANELO: Er kezegi úshke deıin...

Kásipqoı boks • Búgin, 21:19

Alash ardaqtysyn túrki álemi ulyqtady

Ahmet Baıtursynuly • Búgin, 21:09

Shabandoz taqym qysyp oqıtyn jyr

Ádebıet • Búgin, 21:08

Bizdiń Saıyn

Ádebıet • Búgin, 21:06

Shavqat jeńiske jetti

Sport • Búgin, 21:05

Maǵjannyń qarasózderi

Ádebıet • Búgin, 21:05

Saf aýadaǵy serýen

Egemen Qazaqstan • Búgin, 21:02

Uqsas jańalyqtar